"Qazaq eli - 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine

1. Tek

  «Tektiden tekti týady, Tektilik tuqym qýady. Tektilerdiń tuıaǵy, Tańdaıdy quz-qıany. Shyn tektiler halqy úshin, Ólimge basyn qıady.…»                   Bekasyl áýlıe   Qara jol, qara kerýen, kósh keledi, Bekigen qara nardyń kóshte beli. Ǵasyrdan ǵasyr asyp súrleý salǵan, Tegi men teńin artqan kóshken eli.   Sary bel, órnek salǵan saǵym dala, Ashqandaı uly kóshtiń baǵyn dara. Jaıylǵan ulanǵaıyr dala tósi, Ultynyń ulyqtaǵan tańyn ǵana.   Mújilmeı keselderden ult kemeri, Múddesi murattalǵan, nyq degeni. Qajyryn qaıratymen qaıraı shyńdap, Kóshiniń kórkimenen ult keledi.   Eren ult.Tereń tartqan – Tek túbiri, Túbiri tereńdikte tektiligi. Qanynan jaralǵasyn túrki tamyr, Taımaıtyn tórt taǵandy tek tuǵyry!   Shyńdalǵan túrki tekti at jalynda, Shejire syryn shertken hattarynda. Babalar keshken dáýir belgileri – Taý-tasy, jotasy men qatparynda.   Qazaqtyń túp tynysy keń deminde, Ǵundardyń qasıetti belderinde. Dushpannyń qany sińgen toqymy men, Shyńdalǵan qazanattyń erlerinde.   Tulymyn tarap ósken keń dalasy, Erlikpen ólsheı bergen el baǵasy. Biz qazaq – jórgeginen baıraq tikken, Úısindeı uly jurttyń bel balasy.   Biz týdyq, erlik úkim baılaýynda, Eldiktiń erkindikti qaıraýynda. Álemniń tuǵyr taǵyn diriltetken, Qańyly, Qypshaq baba jaılaýynda! Biz, qazaq – arǵyn, naıman, kereıdenbiz, Túrkiniń tegimenen teńelgenbiz. Alashtyń altaýyna negiz bolǵan, Babalar rýhymen keńeıgen – biz.   Tilegen urpaǵynyń jolyn aqtan, Jolynyń joıylmaǵan ońy maqtan. Biz, qazaq tekti bolyp jaralǵanbyz – Jalaıyr, alshyn, dýlat, qońyrattan.   Biz, qazaq – «Erkin jurt»¹ bop urandadyq, Ustanyp kókke samǵar qyran baǵyt. Órisin qazaqshylyq qurǵan kezde, Qonysqa ıelendi Turandy anyq.   Biz, qazaq – «Jaýyngermiz!». Uǵym ǵajap, «Batyrlyq!»² rýh alǵan uǵymnan-aq. Óskenbiz túzbalasy ǵasyr kóshte, Jaratqan bir Allamyz qulyn qalap.   "Kereı men Jánibektiń, bulardyń qaısysy basshy, qaısysy qosshy deýge bolmaıdy. Ekeýi de dana, ekeýi de er. Alashtyń asyp týǵan erleri." M.Maǵaýın

1. Handyq tuǵyr

  Qalasa, eldiń eldik tuǵyryn nyq, Almaıdy birliktiniń ǵumyryn jut. Sanaǵan kóshpendiler kóregen kóz, Jaıylar kindiginiń uǵymyn qut.   Turǵanda eldik tilep Turan aman, Tekten tek ulys basyn quramaǵan. Dalanyń tylsymynan dáris alǵan, Túrkiniń tuǵyr týy qulamaǵan.   Bolsa da taıpa kóshi, júgi basqa, Bel býǵan qandas tamyr qurymasqa. Bodandyq býyn jutqan baýyrlastar, Jol ashty turǵan kezde quny basta.   Egilip jer jánnatqa azat shybyq, Quryldy zańdy baılam qazaqshylyq. Buıyryp ult qadasy uly jerden, Ulystan ultqa kóshtik «Qazaq» quryp.   Tabystap kók kıege jan táńirin, Tarqatyp taıpalyqtyń san tamyryn. Shyńǵystyń tól urpaǵy tý kótergen, Tuǵyryn bekem etti han taǵynyń.   Túndikke baǵyt qylyp túsken kúnin, Tutanǵan alaý etti ishten kúlin. Bólinip Ábilqaıyr bıliginen, Kúıretti jat ulystyń ústemdigin.   Kereı men áz Jánibek jol ustanǵan, Týyndap ulttyǵyna oń is qannan. Babanyń jer jánnaty Jetisýǵa, Shý boıy, Qozybasyn qonystanǵan.   Urany jalǵastyrǵan jerdi kókpen, Ańsaǵan túrki jurty erdi kópten. Kindigin eldiginiń birlik kesip, Qazaqtyń týyn tigip, jelbiretken.   Jarasyp qos arystyń egiz demi, Ózibek, moǵoldan da jeń úzgeni. Qalandy qalaýymen taıpalardyń, Qazaqtyń etnostyq negizderi.   Tarıhtan tamyr jaıǵan aıǵaq bári, Sol «Qazaq» qazaqtyǵyn aıǵaqtady. Órisi malǵa tolyp kóshpendiniń, Saýdamen jeli kerdi aımaqtary.   Qataıǵan tabany men tasta jony, Maıdannyń erlikpenen basta qoly. Qazaqtyń tabıǵatyn asqaqtatqan – Ereje «Qasym hannyń qasqa joly»!   Júregin ult namysy janyp tilgen, Qazaqtyń kóshi basqa baǵyt túrgen. Tusynda Qasym hannnyń Azıa da, Eýropa, Reseı de tanyp bilgen.   Kóregen kókirekten bastalar kún, Júgi de salmaqtyraq basta nardyń. Qazaqtyń qaıratyna qýat bergen – «Danalyq dara joly Haqnazardyń!».   İritki zaman boldy jilik tilgen, Alaýyz, mansap qumar, búlik túrgen. «Aqnazar» halyq qoıǵan baǵaly aty, Halqynyń múddesin de biriktirgen.   Óshpeıdi isi qalǵan baǵaly adam, Ultynyń baǵyn oılar sanaly adam. Tek qazaq jurty emes, qyrǵyz, noǵaı, Patshanyń patshasy dep baǵalaǵan!   Han taǵy – el muraty ǵumyrynyń, Muratqa jetkenderdiń ǵumyry myń. Táýekel tusynda da týy bıik, «Týra jol!» taba bilgen tuǵyrynyń.   Buzylmaı uıytqysy qaımaǵynyń, Sheshimin taýyp joly baılamynyń. Baqanyn berik ustap qulatpaǵan, Qazaqtyń qasıetti baıraǵynyń.   Urandy jaýy buqqan aıbatynan, Etkendeı jerde taǵzym aıǵa tuman. Shaıbanı, Buqar, qalmaq, noǵaılar da, Bas ıdi qazaq kúshi, qaıratynan.   Esimhan – han taǵynda dara tulǵa, Eńseli eli úshin jaratylǵan. «Eski jol Esim salǵan» zańnamasy – Ǵuryptyń zańy boldy taratylǵan.   Saqtaǵan ata salttyń kıesin de, Dattaǵan ultqa juqqan kúıesin de. Eliniń etek-jeńin túgendegen, El zańy eldik quram júıesinde.   Usynǵan óser elge basar qadam, Dushpany qaıǵysynan jasarmaǵan. Eńsegeı er tulǵaly Esimhannan, Qazaqtyń qas jaýlary asa almaǵan.   Qazaqtyń kim daý aıtar erligine, Bılegen zańy bolǵan teńdigine. Táýkeden bastaý alǵan «Jeti jarǵy» - Jarǵylyq qujat bolǵan eldigine!   Bastysy – el bolýda ońdy derek, Jetkizer ult rýhy joldy demep. Úsh júzdiń basyn qosqan birlik úshin, Abylaı erliginiń orny bólek!  

• Tutastyq

  San ǵasyr, san jyldarmen kóshti azap, Súrinip, jyǵylǵanmen ósti qazaq! Búginge táýba deısiń órkendegen, Tutastyq týyn tikken kóshti qarap.   Erkindik jeńildikpen kelmedi anyq, Babalar kórsetkende elge baǵyt. Urpaqtyń ulyqtyǵyn janǵa túıgen, Qanymen múddelerin terge malyp.   Biz elmiz, qaısar kúshter baǵyttaǵan, Keledi eldigińdi tanyp balań. Qabanbaı, Bógenbaı men Malaısary, Rýhy – kókte qyran qalyqtaǵan!   El – tuǵyr, elin saqtar halyq, qaǵan, Jolynyń san tarabyn anyqtaǵan. Oljabaı, Jomart, Baıan urandary – Ánuran júrek úni sharyqtaǵan!   Saqtaıtyn árbir qazaq «qazaq quny» - Shynaıy ult beınesi qazaqtyǵy! Han Kene, Naýryzbaı men Janqojanyń, Qan tókken uly murat, azattyǵy.   Túrilgen bodandyqtan el túndigi – Saltanat qurǵan qazaq erkin kúni, Mahambet, Isataı men Syrym sheshen, Sadaqa etken janyn erkindigi!   Qazaqtyń Eli bolyp baq ashqany, Ultymnyń tarıhyna talasqany – Keshegi arystarǵa qýat bergen, Kıeli, qasıetti Alash qany!   Táýelsiz el bolyp ta qurylǵan kún, Kóringen ult baqyty tuǵyrdan kún – Qurban bop ketken qandas baýyrlar men, Jandary jazyqsyzdan qyrylǵannyń!   Turǵany qýattanyp basta kúniń, Jasyryp sharasyzdan basqa muńyn. Jeńisi jeltoqsanda eldik úshin, Tógilgen bozdaqtar men jas qanynyń.   Ózgertken bar bolmysyn, túrin dala, Súıregen qazaq jurttyń júgin dara. Qazaq ta, asqaq turǵan Qazaqıa, Kelgen joq jer betine búgin ǵana.   Búginde keń jaıylǵan qulashymyz, Tuǵyrdyń tamyr jaıǵan ulasy – biz! Álemniń nazaryna uıalaǵan, Damý men sharyqtaýdyń kýási biz.   Bolsa da túrli saýal, baǵyt meıli, Qarasha halyq qana janyp, kúıdi. Eline adal eńbek etkenderdi, Bolashaq bizdersiz-aq dáripteıdi.   Bolashaq ıe bolsyn, basty ańyzǵa, Jol bolǵan alty ǵasyr basqamyzǵa. El basy el bastaǵan el qadirli, Artady halyq senim patshamyzǵa.   Han dáýir ózge túrde salty biraq, Kórmegen bas kesse de anty qulap. Bizdi de ótken shaqta dáýirimiz, Keleshek baǵalasa, artyǵyraq!   Kórgender, kórdik deıdi shyndy búgin, Túsken men kóterilgen qundy qúnin. Kereı men Jánibekteı baǵalasa, Arttqany qazaqtyǵyń, qundylyǵyń! Óshpeıdi tereń tarıh qazaq aty, Jebegen babalardyń shapaǵaty. Qazaqtyń qazaqtyǵyn saqtaıtuǵyn, Tutastyq, ultyn súıgen mahabbaty!   P.S. Ulyqpen ulyqtanǵan ǵumyrymyz, Patsha-bas, qýat berer julyny-biz! Kereı men Jánibektiń amanty – Qulamas! Dep senemiz tuǵyrymyz!    

1. «Qazaq» sózi eski túrik tilinde «erkin adamdar» degen uǵymdy bildiredi.
2. «Qazaq» sózi - «batyr», «jaýynger» parsy tilinde degen uǵymda.

                                             Aqyn jaıly málimet     Avtor týraly Qýanysh TALAP Taımasuly Týǵan jeri: BQO, Qaratóbe aýdany, «Muhıt Meralyuly» aýyly. Mekenjaıy: Oral qalasy Qyzmeti: BQGIÝ- tiń aǵa oqytýshysy, obl. «Aqberen» jas aqyndar mektebiniń jetekshisi. «Joǵary sanatty» ustaz-pedagog, ǵalym-ólketanýshy, burynǵy aıtysker aqyn. Belgili aqyn Janǵalı Nabıýllın men aıtysker aqyn Sholpan Qydyrnıazovanyń, ǵalym Serik Maqpyrulynyń shákirti. Óleń jınaqtary: «Ómir-bulaq», «Aqıqat aınasy», «Janardaǵy jaryq kún», «Temirqazyq» (oblystyq), «Jaıyq tolqyndary», «Qutqarýshy qyrandar» (respýblıkalyq) jyr jınaqtaryna óleńderi engizildi. Ǵylymı eńbekter: «Ádebıetti oqytý ádistemesi» (Oqý qural), «Jaıyqtyń jyr jampozy» (Monografıa), «Poezıany oqytý ádisteri men taldaý tehnologıasy» (Oqý qural). Respýblıka kólemindegi jetistikter:

1. II Respýblıkalyq «Issaýıtaný» jyr-músháırasy (Bas júlde),
2. II respýblıkalyq «Maǵjan kóktemi» óner festıvaliniń laýreaty,

(3 oryn).

3. Respýblıkalyq «J.Moldaǵalıev» atyndaǵy músháıra laýreaty,

(I oryn)