Sham qoıar shaqtaǵy ala kóleńkede ózimniń on segiz jyldyń aldynda turǵan eski úıimdi adasyp júrip ázer taptym, taban izderim qalǵan bul kóshe men úshin óte ystyq, jalań aıaq, jalań bas shaýyp júrgen baldaýren shaǵym jadyma oralyp, janym jasarǵandaı boldy, tóńiregime balalyq sezimmen erkeleı kóz júgirttim dese de, bul kóshe búgin múlde basqa keıipke engen, meni tanymaı týsyrtyn bere tosyrqaı qaraıdy. Biraq men baıaǵy kóshemdi tanyp turmyn, sol burynǵy keń kóshemen dáý úıdi jazbaı tanydym. Dáý úıdiń bıik dýalyna tynyshtyq saýyty men tas arystannyń beınesi órnektelgen. Bul jarasymdy naqyshtarǵa kezinde biz únemi arqamyzdy tirep otyrýshy edik, al búgin bular meni tanymaǵan beınege enip alǵan. Óstip turǵanda qaqpa aıqara ashyldy, kireberistegi«úlken úıdiń urpaqtary»- degen tórt ıeroglıf áýelgisindeı qaz-qalpynda qasqaıyp qarap tur, bul jazýlar jaýyn shashynǵa tıtteı de boı bermesten sol baıaǵy túsin joǵaltpapty.

Men osy áripterdiń tusyna kelgende ózimniń on segiz jyldyń aldynda qalǵan kóp estemelerim esime eriksiz tústi.

Qaqpa kúzetshisi de meniń úlken úıdiń urpaǵy ekenime senbestikpen kúdikpen qaraıdy. Ol meniń janymdy qaıdan túsinsin, ol on segiz jyldyń aldyndaǵy osynda oınap júrgen jas balany qaıdan tanysyn. Ol meniń ishimde jatqan shýmaq-shýmaq oılarymdy qansha kektene qarasa da, óshire almasy anyq.

Jer betin tutastaı qarańǵylyq japty, men eshteńeni de kórip turǵan joqpyn, dál osy kezde esik jaryq etip ashylyp, meńireý qarańǵylyqty bir sáýle jaryp shyǵyp meniń kókiregime endi, ol jaryq meniń janyma jylý bergeni bylaı tursyn, kókeıimde kúpti bolyp júrgen oıymdy odan saıyn syzdatty. Meniń salyndym sýǵa ketip, kelgen izimmen keri qaıttym, taıaq tastam jer júrgenim sol qandaı qudiretti kúsh ekenin bilmeımin. Selt etip artyma qarap, ózimniń balalyq shaǵym shashylǵan bal kúnderimmen amalsyz qoshtastym. Tek jańaǵy úıdiń terezesinen shyqqan jaryq sáýlesi ǵana munartady. Attaı týlap alyp armandarǵa arqalanyp kelgen meniń taýym shaǵylyp, aýyr júk artqan aryq attaı ilbip kelem. Kóshe óli tynyshtyqta, joldyń eki jaǵy búgingi kúniń sáýletimen salynǵan sándi saraılar. Menen basqa adamnyń aıaq tyqyry ázirge estilmeıdi, sý astyndaǵy jaryqtaı tunshyǵa maǵan jalyna qaraıdy. Ol, árıne, ápkem Aıyrkynyń úıindegi jaryq. Bul jaryq teginde meniń inime alystan baǵdar berip jol nusqaýshy edi. Ápkem alys saparǵa ketken inimdi dalaǵa shyǵyp kútýmen bolady, aqyrynda sharshap óz molasyna enip joq bolady.

       Kózge túrtse kórgisiz qarańǵy, kóshe baıaǵysynsha jym-jyrt, men de jym-jyrt, kenetten meniń qulaǵymnyń túbinen muhıttyń arjaǵynyń ásem áýeni syńsı estildi. Mine, ǵajap! Bul kóshede bundaı bólek daýysty jan joq edi. Álde bul daýys ózimniń kitap jadylyǵynan qulaǵymda qalǵan áýen be? On segiz jyldyń aldyndaǵy kóktemniń raýandap atqan bir tańynda kindik qanym tamǵan qalamnan alys jaqqa ketip edim, men endi ǵana ózimdi qaıta taptym. Sol kezde men ápkeme kún qurǵatpaı kelip turýshy edim, ár kúni kórgen-bilgenimdi búkpesiz ápkeme aıtyp aǵymnan aqtarylýshy edim, ol kezde ápkem kúıeýge shyqqanyna endi ǵana bir aıdyń júzi bolǵan edi, jurttyń bári onyń kúıeýiniń minezi jaıdary ekenin aıtyp baqytty da, baıandy ǵumyr keshedi dep oılaıtyn. Biraq jurttyń bul boljamdary kenetten jelge ushty, ıá, bul bir kútpegen jaǵdaı edi, alaıda taǵdyrdyń qatal jazýy onyń jas janyn jaralap ketti.

         Úıden ketkenime jarty jyl bolmaı jatyp, ápkemniń ólim habaryn estidim. Jezdem saýsaqtary dirildep, kóz-jasyn kóldete qaıǵydan qan jutty, áp-ádemi jezdem ómirden bir jolata baz keshti. Er jigittiń er toqymy eńiske ketti, baıaǵy apıyn soǵysyndaǵy ýly shegindikke ýlanǵan erkekterdeı keıipke endi, aıtatyny meniń ápkem, men-andaı, men-mundaı dep, ózin-ózi kinálap julyp jep qoıa jazdaıdy. Bul beıshara qyz bul ómirden ne jaqsylyq kórdi deısiń, qundaqtalǵan keıpinde ómirge kelip, sol qalpynda jaryqpen qosh aıtysty ǵoı, artyndaǵy názir-quzyryn ótkizetin meniń halim mynaý dep- sorly jezdem odan saıyn jer tepkileıdi. Bul mine bizdiń kóshedegi barlyq áıelderdiń taǵdyryna ábden uqsaıdy-dep keıde ózin jubatqysy kelse de, jubatýǵa dáti jetpeıdi. Men on segiz jyl boıy dala bezer boldym, men ketkeli meniń beıshara ápkem eshkimmen tis jaryp áńgimelespegen.

Men túsimde ǵana anda-sanda ápkem Aıyrkynyń terezesiniń jaryǵyn kóremin. Qyzyq, osydan bir jyldyń aldynda men Shańqaıda júrgenimde tús kórgish bolyp kettim, kózimdi jumdym boldy, kóretinim sol baıaǵy jaryq, biraq ol jaryq óte alystan buldyraıdy, kóz aldymda aspan tústes kókpeńbek alyp teńiz, jaryq meni ózine shaqyrady, kenetten maǵan qanat bitti, arǵy betke ushyp barǵym keldi, arpalysyp alysqa usha almaı qınalamyn, aıaǵymnan tartatyn jyn-jybyrlar maǵan kóp kedergi keltirdi. Men sol jaryqqa barǵym keledi, biraq ol kóz ushynda, mine, endi meniń qanatym joq, bunyń bári tek bos qıal ǵana, tek ózime-ózim ush, ush dep shabyt berem, odan basqa túk te joq.

Men aqyry ózimniń balalyǵymdy qaıta taptym, tapqanda on segiz jyl syrtta qańǵyp júrip zorǵa taptym, qınala óte uzaq jol júrip taptym.

Bıyl, mine, on toǵyzynshy jyl, bári de ózgergen, bári de basqa, biraq eshteńe ózgermedi dep oılasań, solaı da sıaqty. Tek talaı adamdar arǵy dúnıege ketip, jer tompaıtyp jer astynan syǵalaıdy, talaı otbasylardyń shańyraǵy ortasyna opyryldy. Biraq ómir jalǵasýda, talaı jańa adamdar jer betinde taltańdap spektákldik róldi oınaýda, biraq olar onyń tragedıamen aıaqtalaryn múlde bilmeıdi. Tekke ótip jatqan qaıran ómir, jelge ushqan qaıran kúsh–jiger, selge ketip jatqan qaıran asyl sezim, dalaǵa ketip jatqan qan-termen kelgen qaıran baılyq deseńshi. Tipti budan qýanysh pen kóz jasy da tys qalmaıdy. Bári-bári ysyrap. Men on segiz jyldyń aldynda ketkenimde osylaı edi, qaıtyp oraldym, ózgergen túgi de joq. Men ózime-ózim osy tar aýlada aıqaılaı urystym: «Sonda meniń on segiz jylym tekke ketti me? Osynsha jyldaǵy bar ózgeris tek syrtqy kelbettegi ózgeris pe? Jan dúnıemizde tıtteı de ózgeris bolmaǵany ma sonda?» Men buǵan jaýap tappaı óz-ózimniń eki alaqanymdy bir-birine ysqylaı berdim, jaýap aıtýǵa batylym jeter emes.

Men máńgi umyta almaıtyndaı bul qalada kóp kúnderim ótti, tek kúnderim ǵana ótken joq, onda qýanyshym da, qaıǵym da ótken jáne basqalardyń da men sıaqty baǵy men sory bolǵan shyǵar bul qalada. Ómirge keldik, qalaı ómirge kelsek solaı ketý me? Joq álde, kóp izder, kóp qýanysh, kóp muń qaldyryp jylystaý kerek pe? Men ózimniń týǵan bólmemdi kórdim, biraq bul jerden ne izdep júrmin, izdegenimdi bul jerden taba almasymdy jaqsy bilemin. Men apaıym men jeńgem sıaqty bolmaýym kerek. Ol jerge kirgende eshteńe de joq, tek kóretiniń - qytaılyqtardyń baıyrǵy eski salt-dástúrinen basqa eshteńe joq. Tek bir otbasynyń kúıbeń tirligi men qaıǵysy seni mezi etedi, ózine shyrmaýyqtaı orap alady.

Men sol adamdar júrgen eski jolmen júrgim kelmeıdi, biraq men ózimniń jolymdy taba almaı daǵdardym. Alaıda, bul aradan talaı ret júrgem, biraq meniń kóretinim - tek baıaǵy sol tórt árip.

Úlken úıdiń urpaqtary degen bul tórt ıeroglıftiń turǵanyna qansha jyl bolǵanyn men bilmeımin. Bálkim, bul jazý bizdiń ata-babalarymyzdan qalǵan jazý shyǵar. Jaqynda men atamnyń ósıetnamasyn taýyp aldym, onda ol bar nárseni qos qolymen jaratqanyn jazyp, urpaqtarynyń baqýatty ǵumyr keshýin oılaǵanyn aıtypty. Ol búkil ǵumyrynda bizge amanat etkeni - adam óz otbasyn jaqsy saqtaý kerektigin jáne ony taza kórkemdik deńgeıde ustaýyn nasıhattapty, al urpaqtary bizde sol baıaǵy atamyzdyń aıtqanyn ózine búgin qaıtalap otyrmyz, ózgergen eshteńe joq. Tek bizdegi ózgeshelik - bar baılyqty bólshektep satý, meniń tańǵalǵanym - ata-babalarymyz alǵyr aqyldy bola tura osyndaı bir qarapaıym qaǵıdany bilmedi me? Baılyq tek úlken úıdiń urpaqtaryna ǵana tán dep bar baılyqty ishpeı-jemeı jınaǵan olardyń ustanǵan ustanymy tek áýletti saqtaý, bul olardyń ómirlik baǵdarshamy. Alaıda men bul tar sheńberdi talqandap, munaý keń dúnıege boı usyndym. Meniń asaý armandarymnyń kóleńkesinde baılyq qalyp qoıdy. Asyl adamgershilik qasıetterim bylyq pen shylyqqa toly tar sheńberdegi ıt ómirdi jasyryp otyr. Biraq asaý armandarǵa qol jetkizý úshin úlken úıdiń urpaqtary degen tórt ıeroglıf jelkemizden tónip tur. Bul jırkenishti tórt ıeroglıf qanshalaǵan jastardyń jalynyna sý quıyp, armandaryn sóndirip, alystaǵy asqarǵa shyǵýyna kedergi keltirip otyr. Bul árıne, otbasy oshaq qasynan shyǵa almaı armandary men talanttary kómilgen qanshama kóp jastar deseńizshi!

Otbasy ystyq, biraq ol adamnyń sińip joǵalyp ketetin jeri bolmaýy kerek. Aıyrkynyń otbasynyń jaryǵy meni eshqashan da ózine tarta almaıdy.

Taǵy da kóktemniń raýandap atqan bir tańy, on segiz jyldyń aldyndaǵy baıaǵy adamdar meniń otbasymnyń aldyna jınalyp alǵan, bári túp-túgel osynda. Burynǵydaı men ápkemdi kóre almadym, biraq men ony kútpedim, bul degen sóz onyń molasyna barmaý degen sóz. Bir aǵaımen bir bala shákirt meni kólik beketine jetkizip saldy. Olar meni dál on segiz jyldyń aldyndaǵy sol jolmen jetkizdi.

Meniń qýanyshym qoınyma sımaı kelse de, kókiregim qars aırylyp azaptanyp qaıttym. Mashına beketten qozǵalǵanda meniń tula boıymdy bir qımastyq sezim bıledi. Alaıda, tańǵy samal men týǵan jerimniń jupar ańqyǵan ıisi qosyldy, mashınanyń qozǵalysy jáne atyzdan shyqqan býdaqtaǵan tozańdar da meni sharshatpady. Men janymda otyrǵan saparlastarymdy da tyńdamaı, basymdy kólik terezesinen syrtqa shyǵaryp, kir jýǵan jerimniń taza aýasyn qushyrlana juttym. Men mine qatty qýanyshtamyn, tar sheńberdi buzyp otbasylyq buǵaýdan aryldym, shetsiz de sheksiz álem keńistigine jol tarttym.

Kenetten men atyz arasynan túsimde kóretin jaryqqa uqsaıtyn jaryqty kórdim, bul maǵan úırenshikti jaryq. Bul, árıne, meniń aıaýly ápkem Aıyrkynyń úıiniń jaryǵyna ábden uqsaıdy, qaıran sol ápkem marqum boldy ǵoı. Bul meniń jan-dúnıemniń jaryǵy, bul jaryq maǵan máńgilik baǵdar beretin ómirlik jol bastaýshym bolmaq.