Kúńirengende el shalǵaılyǵy da qatty kúızeltedi eken. Týǵan eli, kindik kesken jerindegi jerlesteri esil eri, aıaýly azamaty Zeınolla Múbárakuly Sániktiń qaıtys bolǵanyn birine-biri qaıǵyra habarlap jatty. Estigende eseńirep egile jylap ta aldym. «Qaıran Zeke-aı» degendi qanshama qaıtaladym eken...
Birge júrip, bite qaınasqan, ómirdiń ashshy-tushshysyn birge ótkizgen adamdar úshin qaıǵyly habardyń ońaıǵa soqqany joq. Ádebıet ǵımaratynyń bir jaǵy kertilgendeı, qazaq zıalylarynyń bir báıteregi qulaǵandaı, ádebıet aspanynyń jaryq juldyzdarynyń biri sóngendeı, baspasózimiz óziniń ysylǵan, sheber, japakesh, qaısar, qart qalamgerinen aıyrylǵandaı aýyr qaza boldy. Al Zekeń meniń ómir, óner kósh jolymdaǵy súıeýshim, tárbıeshim, ustazym edi. «Áttegen-aı...», – deımin kúızele kúrsinip. Buqar jyraý aıtqandaı, ózekti janǵa – bir ólim, allanyń amanatyn bárimiz de tapsyramyz ǵoı, ókinishtiń orny tola ma, kóńilin surap qoshtasa almadym. Shámshabanýdyń janynda bolyp jubata da almadym. Emeýrininen enshisin aıamaǵan aıaýly aǵamyzdy da taǵdyrdyń menen kóp kórgeni me, syılasyp ótken, bir-birimizdiń qadirimizge jetken qaıran qaıyrylmas kúnder-aı!!!
Zekeń – aqparat, baspa qyzmetiniń negizin salýshy aǵa býyndarynyń biri. Ár saladaǵy eńbegi – bir tóbe, esil azamattyń biri. Men ustazymnyń eńbekteri, shyǵarmalary jaıly baǵa beretin, zertteý alatyndardan emespin, shákirtiniń shamasy oǵan qaıdan jetsin... Tek óz basymnan ótkenderin, adamdyq ar men asyl qasıettiń ıesi – qamqorshym bolǵan ulaǵatty ónegesin tilge tıek etip, saǵyna eske alamyn. Rýhyna máńgi boryshtarmyn!
1956 jyldyń tamyz aıy. Beıjińdegi Ortalyq jastar odaǵy mektebiniń az sandy ult 3-shi qararyna Shaǵantoǵaıdan – Zekeń, Sháýeshekten – men, Dórbiljinnen – Qalesh, Shıhýdan – Ánesh, Altaıdyń Kóktoǵaı ken raıonynan Aqan Beıhut (ásili, Jyń aýdanyniki) qatarly Shınjıańnyń jer-jerinen júzge jýyq ár ult oqýshylary Úrimjige jınalyp, birneshe kúndik úırenýden soń, Astanaǵa attandyq. Barlyǵy jastar qyzmetin isteıtin kadrlar eken, tek men ǵana tolyqsyz orta mektepti taýysqan eń kishkenesi bolyp ilestim.
Biz 1956 jyldan 1958 jylǵa deıin sabaqtas bolǵan kezderde Zekeń meni qaryndasyndaı kórip, kóp qamqorlyq jasady. Mektepke barǵan soń jylǵa jetpeı aıaýly anamnyń qaıtys bolǵandyǵynan mektepke aldymen habar kelipti. Zekeń birneshe aǵaılardy bastap jataǵyma keldi. Birge jatatyn qyzdardyń da aldyn ala habary bar sekildi, qorshap qasyma otyra qaldy. Shoshyp kettim. Zekeń kúızele otyryp qaraly habardy estirtip, kóńil aıta bastady. Qulaǵym tas bektilip, ne aıtyp, ne qoıǵanyn estir emespin. Jataqty basyma kóterip, aqylǵa kónbeı, jylaı berippin. Sabaz aǵa sońynda áreń ýatqandaı boldy. Otyrǵandar da japyrlaı kóńil aıtyp, aqyldaryn aıtysty. Meni «kishkene qyz» dep erkeletetin ári otbasylyq jaǵdaıymnan habardar bolyp, maǵan anamdaı kúıinetin Lı atty hanzý muǵalimim bolǵan edi. Endi, mine, meniń myna halimdi bilgen soń, Zekeń ekeýi burynǵydan arman oqýyma, densaýlyǵyma, turmys jaǵdaıyma kóńil bóletin boldy. 1958 jyldyń kúz aıynda oqýdy taýysyp, uıymnyń uıǵarýy boıynsha ár ulttan 10 neshe oqýshy ár salaǵa bólinip, Úrimjide qaldyq. Zekeń, Aqan, men úsheýmiz «Shınjıań jastar-órender» baspasy qazaq redaksıasyna ornalastyq. Aqan Beıhut – sol kezdegi «Kommýnısshil jas» jýrnalynda, Zekeń ekeýmiz redaksıa bóliminde istedik. Keıin kele Zekeń – redaksıanyń orynbasar bastyǵy, Aqan «Alǵa» jýrnalynyń bas redaktory boldy. Qazaq redaksıasyndaǵy Narıman Jabaǵytaı, Zeınolla Sánik aǵalarymyz jumysta isker, minezde ustamdy, joldastarǵa meıirimdi, qyzmetke qatań talap qoıatyn, al jaıshylyqta jaısań, janashyr edi. Redaksıalaǵan kitaptarymnyń saý beti joq, qyp-qyzyl bolyp shımaılanyp Zekeńniń qolynan tapsyryp alǵanymda, uıalǵanymnan jer basyp júrdim. Sonda da Zekeń kúlimsirep aqyryn ǵana ústelimniń ústine qoıyp qoıatyn. Bul baısaldy beınesi maǵan aıqaılap aqyryp urysqannan da aýyr tıetin. Keıin talaı jyl men de baspa salasynda jumys atqarǵanymda aǵa jolyn ustadym. Zekeń meniń tek kásipte ǵana pisip-jetilýimdi jebep qalmastan, qoǵamdyq, saıası jaqtan da zamanǵa saı, ańǵarly jastardan bolýǵa baýlydy. Partıa uıymyna tárbıelep tanystyrýshymnyń biri boldy.
1959 jyly 9 mamyrda Juńgo komýnıstik partıasyna qabyldandym. Keıin kele meniń jumysty isteı júrip ádebı shyǵarmashylyqpen shuǵyldana bastaǵanyma, ásirese balalar ádebıetine at basyn burǵanyma Zekeń qatty qýandy, qoldady. 1987 jyly «Shınjıań halyq baspasynda» basylǵan «Dáneker» atty áńgimeler jınaǵymnyń jaýapty redaktory boldy. Basylymdarda baǵalar da jarıalady. 2003 jyldyń sońǵy aılarynda shıpahanada emdelip jatqan edim. «Qazaq tarıhyndaǵy áıgili adamdar» atty kitaptyń redaksıa alqasyndaǵy Baqythan Qydyrmolın joldastan telefon aldym. Munda 3 top, áıgili adamdarǵa 12 adam qamtyǵanyn, Dýbek týraly kitapty jazýǵa meni uıǵarǵandyqtaryn, ýaqytynyń tyǵyz ekendigin ári kitaptyń sapaly bolýyn da eskertti. Raqmet aıtyp, kibirtiktep: «Oılanyp kóreıin», – dedim. Sebebi «talaptan shyǵyp, oıdaǵydaı oryndaı almaımyn ba» dep ekilengendigimnen edi. Ertesi taǵy Zekeń telefon shaldy, jarqyn úni áli qulaǵymda:
– Bátish, densaýlyǵyń qalaı, qalqam? Qyzmet qarbalastyǵy ári jalǵyzdyq ta batqan shyǵar... Ershikesh ediń ǵoı, ana mindetten bas tartýshy bolma! Ol – talaı talqydan ótken tapsyrma. Sen Basbaı, Dýbek týraly derekterdi jazyp ta, jarıalap ta jatyrsyń, qalamyń qaptal jetedi, men senemin, – dedi.
Aǵanyń meıirli sózin estip tebirenip kettim, jigerlenip qaldym. Kitap 2004 jyly Ulttar baspasy jaǵynan basylym kórdi. Bul kúnderi «Tarbaǵataı qyzyl úıi murajaıynda» marqum Orazbek Ábdilulynyń «Óshpes sáýle» romany men «Dýbek» kitaby Dýbektiń úlkeıtilgen sýreti astyna qoıylyp, kórermenderdiń kóńil kóginde óshpes sáýle bolyp tur. Redkollegıa alqasy men Zekeńniń senimin oryndaı alǵanyma meniń de kóńilim marqaıyp qalady.
Zekeńniń ómir boıy baspagerlik jumystan bas almaı talaı tabysqa jetip ári qazaq halyq muralaryn jınaýda, zertteýde, kórkem ádebıetiniń prozalyq salasynda eńbektenip, mol sybaǵa usynǵany eline aıan. Áli esimde, bir jyldary «Shınjıań» gazetiniń 3-betinde sýretimen «Basbaı» atty ocherigi jarıalandy. Biz shejire qyzmetkerleri sol kezde Shaǵantoǵaıda Basbaı týraly derekterdi jınaýmen Jıek aýylynda júrgen edik. Aýyldastar gazetti qoldan-qolǵa jetkizip, sýretine tereń súıispenshilikpen qarap, kózderine jas alyp: «Zaman ońalyp, Basekeńniń ortamyzǵa qaıta oralýyn kim oılaǵan?» – desip súıinshilegenin óz qulaǵymyzben estigen edik. Bul habardy Zekeńe jetkizgenimde alda Basekeń týraly kólemdi shyǵarma jazýǵa tolǵanyp júrgenin aıtqan... Aıtqanyna jetti emes pe, jaryqtyq!
Eki jyldyń aldynda Zekeńniń aýyryp Shınjıań medısına ınstıtýtyna qarasty 1-shi shıpahanada jatqanyn estip, telefonda kóńilin suradym. Sonda qolynda «İz» degen romannyń sońyna shyǵa almaǵandyǵyn, densaýlyǵy jar berse sońǵy núktesin qoıýdy armandaıtyndyǵyn da aıtqan edi. Shámshabaný Úrimjige oralǵanda ádeıi amandasa barǵanymda surap edim, sol jumysyn aıaqtata almaǵandyǵyn aıtty. Sony aıtqym keledi. Tabysqa jetken nebir esil erlerdiń artynda qaltqysyz, qamqorshy áıel bolady. Onyń biri – Zekeń ekeýi ómir, óner jolyn teń basqan, taýqymettiń «tar jol, taıǵaq keshýlerin» keshken, jaqsy jary, kásiptesi, qos qalamger, qos báıterekteı butaǵyn keń jaıǵan syńary bizdiń aǵartýshy, aqyn qyzymyz Shámshabaný Qamzaqyzy der edim. Zekeńniń oryndaı almaǵan arman-tilekterin, asyl muralaryn asyl jarynyń óksitpeıtindigine eli senedi! «Kitap – alys saparǵa attanǵandardyń qaldyrǵan aqyl eskertkishi» (Zeınolla Qabdollın) degendeı, Zekeń eline, barsha urpaqtarǵa, bala-shaǵalaryna, Shámshasyna mol rýhanı azyq qaldyryp ketti.
Zeınolla Sánikteı ustamdy, ulaǵatty esil azamatty, aqyndy, jazýshyny, qart baspagerdi óldi deýge bola ma?! Asyl marjan sózi ólmeıdi, el esinde máńgi saqtalady!
Bátish Aqynqyzy
