Prodúser Qydyráli Bolmanovtyń esimi atalǵanda, qaı Qydyráli dep eshkim aıta qoımas. Ol – boıyndaǵy kúsh-jigerin ulttyq rýhanıatymyzdy órkendetýge atsalysyp júrgen qazaq mýzykanty. Qydyráli qurǵan ULYTAU tobynyń 2001 jyly Gollıvýdta ótken halyqaralyq baıqaýda altyn medal alýy qazaq óneri úshin úlken mártebe bolǵany málim. Bul rok-top qazaq mýzyka mádenıetinde ózindik órnegi bar, tyń, buryn bolmaǵan úrdis qalyptastyryp, ıaǵnı ulttyq aspabymyz dombyrany rokqa qosyp, jańa deńgeıde álemge nasıhattap júr. Bul oraıda eýropa klasıkteri I.S.Bah, V.A.Mosart, A.Vıvaldı, N.Paganınıdiń álemge tanymal týyndylarymen qatar kásibı biliktilikpen óńdelip, quramdaǵy skrıpkashy, gıtarıst, dombyrashy mýzykanttar oryndap júrgen Qurmanǵazynyń «Adaı», «Saryarqa», Mahambettiń «Jumyr qylysh», Qazanǵaptyń «Kókil», N.Tilendıevtiń «Ata tolǵaýy» kúılerin aıtamyz.

Prodúsermen Astanada­ kezdes­kenimizde, búgingi estrada­ baǵytyndaǵy eń ózekti degen máseleler jóninde, estradaǵa beıim­delýdegi mýzykalyq janrlar men kásibı oryndaýshylar, prodúserlik ortalyqtar týraly, sonymen birge óziniń tájirıbesinen ótken kóptegen mańyzdy jobalar týraly oılaryn búkpesiz ortaǵa saldy. Búgingi kúni adamdardyń túsiniginde «shoý-bıznes júrgen jerde shyǵarmashylyq toqtaıdy» degen qaǵıda basym bolyp tur. Bizdiń oıy­myzsha, Q.Bolmanovtyń elimizdiń shoý-bıznesinde oıyp turyp alar orny bar.

ULYTAU aspaptyq tobyn buryn-sońdy kezdespegen, ıaǵnı analogy joq avtorlyq jumys deýge bolady. Osy ujym sahnaǵa alǵash shyqqannan beri talǵamy bıik tyńdarmandy da, sońyna ergen jastardy da ózine qarata bildi. Ony ásirese, sońǵy jyldarda qurylǵan dýet, trıo, kvartet, shaǵyn ansámblderdiń quramynda mindetti túrde bir ulttyq aspaptyń qatysýynan kórýge bolady. Keıingige baǵyt kórsete bilip, qazaq estradasyn jańa arnaǵa bura bilgen bul top álem klasıkalyq mýzykasymen birge kúılerdi rokpen sıntezdedi. Qazirgideı ashyq aqparattar alańynda batystyq dybys tasqynyna qarsy jasóspirimderge án, kúılerimizdi osyndaı formatta usynǵan da utymdy sekildi. Árıne, bul tól tembrıdealymyzdy múldem umytý emes. Biraq kásibı negizdi jańalyqty jatyrqamaı, kúılerdiń, ásirese tókpe kúılerdiń sıntezge suranyp turǵan ekpin yrǵaǵyn tájirıbede qoldaný. Ýaqyt sony talap etip otyr.

Qydyráli jıyrma jyldaı aýylda ósse, ómiriniń keıingi jıyrma jyldaı ýaqytyn Almatyda ótkizdi. Ol aýyldyń da, astananyń da ómir yrǵaǵyn túsinip, beıimdele bilgen. Sondyqtan da qoǵam úshin der kezindegi qajetti formattalýdy dóp basa aldy. Sýretshilikke de oqydy, ózi sahnada gıtaramen júrip án salyp, mýzykant retinde shyńdaldy. Formattaýdy – aranjırovka jasaý dep emes, anaǵurlym kúrdeli dúnıe dep túsindiredi. Oılap tapqan dúnıesin, ıaǵnı jańa úrdistiń júzege asyrylýynyń ózine eki jarym jyl izdendi. Óıtkeni dombyra rokqa jymdasa qoımady, ekeýi eki bólek álem. «Olardy sıntezdemesek dástúrli mýzykany meniń mýzykam demeıtin jaǵdaıǵa jettik», – deıdi mýzykant. Dástúrli mýzyka keshterine belgili sýbmádenıet ókilderi ǵana, negizinen aǵa býyn ǵana baratynyn alǵa tartqan prodúser: «sońǵy on bes jylda dástúrli mýzyka konsertine barǵan jastardy men kórgen emespin. Al endi taǵy on bes jylda ne bolady?», – dep qynjylys bildirdi. «Qazaqstanǵa syrttan keletin otandyq ónimnen on ese kóp aqparat kózderi batystyq baǵytta qyzmet etedi. «Rammstein» sekildi toptardy nemese «Gangnam Style» sekildi ánderdi jastardyń mıyna quıyp, sanasyn ýlap jatyr. Mysaly, qazir jıyrmadaǵy jastardyń sanasy jańa oılaý júıesinde, basqa sózben aıtqanda «mıy zamanaýı formattalǵan» basqa bala. Onyń dúnıetanymy, armany, maqsaty basqa. Eń bastysy, tyńdaıtyn mýzykasy basqa. Ózimniń túsingenim, osyndaı jastarǵa Qurmanǵazy ejelgi bir dybys bolyp elesteıdi. Endi biz ULYTAU arqyly halyq mýzykasyn sol kúıinde usynýdan basqa da joldar bar ekendigin, jańa baǵytta nasıhattaýǵa bolatynyn uǵyp otyrmyz», – degen pikiri oılandyrady.

Ujym týraly kompozıtor, kúıshi Seken Turysbekov bylaı degen edi: «O basta qazaq estradasyn basqa memleketterge «Dosmuqasan» tanys­tyrsa, sodan keıin bıikke kótergen Qydyráliniń eńbegi, osy ULYTAU. Estradalyq dúnıeniń bárin essiz dúnıe deýge bolmaıdy, Qydyráli esti dúnıe jasap júr. Osyndaı toptyń bolǵanyna qýanýymyz kerek. Top áli de izdenisterdi talap etedi, dombyraǵa áli de basymdyq berilse degen oıym bar. Bolashaǵy alda». Q.Bolmanovtyń jańa úrdis taýyp, osy baǵytta sińirgen eńbegi orasan. Bir ǵana Mahambettiń «Jumyr qylysh» kúıiniń beıneklıpin alyp qaraıyq. ULYTAU-dyń óz joly, ustanymy, alatyn asýy bar. Sondyqtan prodúser aldymen joba júzege aspaı turyp álemdik deńgeıge talpynys jasady. Túsirilim kamerasy sońǵy tehnologıamen jasalǵan eńbek, ıaǵnı kınoformattaǵy klıp oılaǵan jerden shyǵyp, Ázirbaıjanda, Túrkıada, AQSH-ta telearnalardan kórsetilip, sonymen qatar Máskeýdiń eki telearnasynan tegin jiberildi. Munda Máskeýlik mamandardy kiristirgen Q.Bolmanov, rejıser retinde qazir AQSH-ta jumys jasap jatqan Bahadúr Iýldashevty tańdady. «Beınebaıandaǵy qasqyrlar (Máskeýden aldyryp) sújetin túrkitildesterdiń totemi bolǵandyqtan qosyp, túsirilim barysynda qaýipsizdik jaǵyn da oılastyrdy. Mundaı sapaly eńbeksiz shoý-bıznesti jaýlap alý qazir múmkin emes», – deıdi prodúser.

– ULYTAU toby aldyna qoıǵan maqsatyna jete bildi me? 

– Álemde rok bar bolǵanmen, Qurmanǵazy joq qoı. Máselen, «Qońyr» tobymen Avstrıada bir sahnada konsert qoıǵanda Marhabat (Myqtybekov – red.) aıtqan edi: «ULYTAU-dy kórip, ulttyq mýzykany sıntezdeý kerek ekenin uqtym», – dep. Eń basty maqsatym – qazaqtyń dástúrli mýzykasyn jańa formatta jastarǵa usyný jáne álemge tanytý, ulttyq mýzykaǵa jańasha dem berý.

Konservatorıa jylyna qanshama kúıshi maman daıyndaıdy. Biraq jas mamandardyń, túlekterdiń jumyspen qamtamasyz etilý jaǵy qarastyrylmaǵan. Kameralyq janrdy oryndaýshylar toıǵa da, orkestrge de shaqyrylmaıdy. Sonda olar qaıda barady? Osylaısha dombyrashy mamandyǵyn tańdaýshylardyń sany azaıa bermek. Kúıshi degende eń myqty degen azdaǵan topty ǵana bilemiz. Al halyqtyń mádenıetine qosar úlesi úshin dombyrashylarmen eshkim aınalyspaıdy. Naqty maqsattary joq. Osyny paıymdaı otyryp, jańa úrdis qalyptastyryp, dombyranyń parqyn kóterýdiń ýaqyty da kelgen edi.

– Qazaqstandaǵy shoý-bızneske toqtalyp ótseńiz... 

– Shoý-bıznesti ekige bólemin. Biri – jaı ǵana shoý qosylǵan bıznes. Búkil álemdegi bıznestiń bul túri birin-biri qaıtalap, kóshirýmen aınalysady deýge bolady. Mysaly, Anglıada «Spice Girls» toby bar. Olar qurylǵannan bas­tap tanymaldyq aldy, dúnıe júzine álbomdary tarap ketti. Al bir jyldan keıin Moskvada «Blestáshıe» qyzdar toby, araǵa bir-eki jyl salyp bizde «Rahat lýkým», t.b. birikken qyzdar shyǵa keldi. Iaǵnı, bul túr – kóshirme jáne osy komersıalyq jobalardy satý. Sol sekildi «Backstreet Boys» tobynda bes adam bolsa, osyndaı birikken jigitter Reseıde de bar, sosyn bizdegi «Orda». Álem sahnasyna R&B nemese reggı yrǵaǵyndaǵy stılder shyqty, solardyń otandyq túrleri paıda boldy. Olardyń báriniń formaty bir, tek árqaısysy óz tilderinde án salady.

– Aǵylshyn Patshaıymynyń «Koroleva Vıktorıa atyndaǵy» Altyn medaline ıe boldyńyz. Áleýmettik izgi baǵasy men eńbektegi qadir-qasıeti, qajyrlylyǵy úshin beriletin Halyqaralyq syılyqqa ULYTAU jobańyz úshin ıe boldyńyz ba? 

– Marapat «Jyldyń úzdik ónertapqyshy» degen maǵynada usynyldy. Osy tusta ǵalym Aqseleý (Seıdimbek) aǵanyń ULYTAU-dy tyńdaǵanda aıtqan sózi oıyma oralady: «Aınalaıyn, sen tendensıa (úrdis) jasadyń. Tendensıany uly tulǵalar ǵana jasaı alady. Biraq sen ulymyn dep oılap qalma», – dep, sonda: «Túsindim, aǵa, qaıdaǵy ulylyq? Men osy eldiń bir balasymyn, elime qyzmetim tıse qýanyshtymyn» degen edim. Qazir bizdiń mádenı keńistigimizdi batystyq aǵymdar jaýlap alǵysy keledi. Osyndaı jahandaný tasqynyna sol úrdisimmen qolymnan kelgenshe bóget jasaı bilsek, ulttyq dúnıelerdi ózimizge sińire alyp, «shet» aǵymdarǵa qarsy ımýnıtetimizdi kúsheıtýge atsalysa alsam – baqyttymyn. Qudaıǵa shúkir, osyndaı toptar qazir kóbeıip keledi. Bireýinde qobyz, ekinshisi sazsyrnaı men shańqobyz, úshinshisinde jetigen degendeı, áıteýir ulttyq mýzyka aspaby mindetti túrde qatysady.

– Qaıtadan Anglıadaǵy mara­patqa oralsaq. Bilýimizshe bul jıynda dúnıe túkpirinen jınalǵan ǵalymdar arasynda mádenıet salasynan siz ǵana bolypsyz?

– Osy marapatty uıymdastyrýshyǵa eki suraǵym bar edi dep kezdesýge surandym. Alǵashqysy, meni qalaı taptyńyz, ekinshisi, ne úshin alyp jatyrmyn, qandaı krıterııler boıynsha usyndyńyzdar? ULYTAU jobasyn ta­ýyp, salystyryp, tańdap usynǵan Eýropa Bıznes Assambleıasy (EVA) eken. Ol iskerlik kooperasıasynyń ınteraktıvti platformasy. Qaı ulttan bolmasyn, tulǵalardyń jalpy adamzatqa keltirgen paıdasyn belgileıdi. «Etnomýzykany óńdep, álemdik shoý-bıznestiń tehnologıasyna engizgenińiz úshin beriledi. Siz tutas tehnologıa istedińiz, tek qana format emes, ony Eýrazıa keńistigine engizdińiz, tarattyńyz», – dedi. Men ujymdy qalaı atasam dep oılanyp júretinmin, «format» dep ataý dóp tústi. Iá, nashar kóshirme jasaǵannan góri nashar túpnusqa artyq pa deımin. Óıtpesek, ózimizdiń Bılan, Maıkl Djeksondarymyz qaptap keter edi.

– Qydyráli, siz óz salańyzdaǵy birinshi kásibı prodúser dep baǵalanasyz. Burynǵy ABK trıo­sy, termeniń estradalandyrýyna jasaǵan qadamyńyz ben tuńǵysh beıneklıp, qazirgi Qaraqattyń mektep-stýdıasy, otbasylyq dýet, ULYTAU, «Bal-bala» óndirisi jáne t.b. jobalaryńyz bar. Prodúser bolý úshin eń bastysy ne qajet? 

– Óz isińe degen qulshynys qajet. Jańalyqty jarıalaýǵa sezim, taısalmaıtyn rýh, minez kerek qoı. Jalpy men oılap tapqan tutas mehanızm bizdiń mádenıetimizdiń órkendeýine jumys isteýde. Aqseleý aǵanyń sózi ylǵı jadymda: «tyqyl-tyqyl degen mýzykanyń bári keledi, sosyn ketip qalady». Cońǵy on jylda talaı toptar keldi, iz-túzsiz joǵaldy. Maǵan shoý-bızneste basqa da qarapaıym jolmen aqsha jasaýǵa múmkindikter bar. Biraq alǵa qoıǵan ustanymym tek aqsha tabý emes. Máselen, Qaraqat tek estradamen shektelmeı, repertýaryn dombyra, jetigenmen tolyqtyryp, izdeniste júr. Ol eshkimmen shatastyrýǵa bolmaıtyn óz orny bar ánshi. Bunda prodúserlik usynym bar. Onyń talanttylyǵynan meniń de jolym boldy. Qaraqat sulý, aqyldy, kásibı bilimdi jáne tez sheshim qabyldaǵysh adam. Tek qana bilimdi bolý bul salaǵa azdaý eken, ár nárseden habaryń bolýy kerek, sezimtaldyq qajet.

Jezqazǵanda sýretshilik maman­dyǵyn aldym. Sosyn «Jiger» fes­tıvaline (1988) kelip, sol jerden meni T.Júrgenov atyndaǵy ýnıversıtettiń úshinshi kýrsyna qabyldady. Sýretshi retinde meniń talǵamym, paıymdylyǵym qalyptassa, teatr ınstıtýtynda mýzykalyq bilim aldym. Bulardyń bári óner jolymda paıdaǵa asyp otyr

– Búgingi ýaqytta sizdi ne qyzyqtyrady? 

– Maǵan bári qyzyq. Aldymen marketıń, sosyn bıznes qyzyq. Odan keıin ulttyq ıdeıany saýatty nasıhattaý qyzyq. Komersıasyz eshbir ıdeıa damı almaıdy. Eger ULYTAU mýzykasyn sata almasaq, ol on bes jyl boıy sahnada qala almas edi. Búginge deıingi ULYTAU aınalymyn aıtar bolsaq, tek jalaqysyna salynǵan qarajattyń ózi kóp. Olardyń ár aılyq jalaqysy jeti myń jarym dollar. Al olardyń damýyna, aparatýrasyna, kamerasyna, beıneklıpterine, aınalymy she? Kıimi men shetel saparlaryn da umytpańyz. Ol qarajatty men qaıdan aldym? Mýzykany satyp, túsken qarajatty qaıta salyp otyrdym. Qaryz alyp, qaıta salǵan kezder de boldy, adal eńbek etip kelemiz.

– Qydyráli Nurtaıuly, qazaq estradasyn ulttyq rýhanıatymyzǵa qaraı burý jolynda zor úlesińiz bar. Jastarǵa tárbıeniń eń jaqsysy – úlgi kórsetý, ónege bola bilý. Óner jolyńyzda talaı bastamanyń basynda tursyz, jasap, kórsetip kelesiz. Qolyńyzda múmkindik bolsa qazaq estradasy úshin taǵy ne jasar edińiz?

– Ósip kele jatqan urpaqqa sapaly, zamanaýı, ulttyq tamyrdan alshaqtamaǵan dúnıe kórsetseń, ózderi-aq burylady. Sonda qadaǵalaý da, búıt, sóıt degen úkimdi sózder de kerek bolmaı qalady. Desek te, qolymda bılik bolsa, eń aldymen óte zor yqpal jasaı alatyn telearnalar bolǵandyqtan, birneshe telearnalar formatyn ózgerter edim. Ulttyq ıdeologıaǵa qyzmet etetin jumystardy jumyldyryp, arnany 180 gradýsqa burar edim.

Biz, Jumageldi Nájimedenovtiń aıtýynsha, «qazaqtyń ımýnıteti – dombyrany» nasıhattap júrgen ULYTAU rok-tobyna tek qana sáttilik, aq jol tileımiz. Árıne, «Gremmıge» qol jetkizýine tilektespiz. Basqa memleketter eldiń atyn shyǵaryp, abyroıyn asqaqtatatyn toptarǵa demeýshilik tanytyp jatyr. Keń aýqymdaǵy báıgege ózderiniń maqtanyshtaryn qosyp jatqanda ózimizde bar dúnıeni nege qoldamasqa dep oılanasyń bir sát.

 Baqyt Turmaǵambetova,

ónertanýshy

"Túrkistan"