Din túzetip, tarıhı sheshim qabyldaýda Dinı basqarma úshin qoǵamnyń pikiri mańyzdy, zıaly qaýymnyń kózqarasy qymbat. Sózi salmaqty, pikiri ótimdi tulǵalardyń Dinbasymen suhbattasyp, múftıatta erkin áńgimeniń órbıtini de sondyqtan. Jýyrda kórnekti jazýshymyz Dýlat Isabekov te Bas múftı Erjan qajy Malǵajyulymen suhbattasty. Din men dástúr, eldik maqsat, jastar jaıly oı bólisti, máseleniń túıinin tarqatý týraly usynystar aıtyldy. Belgili dramatýrg pen Dinbasynyń shaǵyn áńgimesin jazyp alǵan edik.
Bas múftı: Dýlat aǵa, Qazaqstan musylmandarynyń qara shańyraǵyna qosh kelipsiz! Jaqynda Aıtmatov atyndaǵy halyqaralyq syılyqqa ıe boldyńyz. Áýeli Sizdi ózimniń jáne Dinı basqarmanyń atynan quttyqtaımyn. Buǵan biz de marqaıyp qaldyq.
Dýlat Isabekov: Rahmet, múftı-hazret. Bul – barsha qazaqqa berilgen marapat dep esepteımin. Ózimdi baqytty sanaımyn. Óıtkeni, osy halyqaralyq syılyqty táýelsizdik merekesi qarsańynda aldym.
Bas múftı: Syıly, qurmetti kisilerge tábárik usynǵan qonaqjaı qazaqpyz ǵoı. Qajylyqtan kelgen syı-tábárikterdi ózińizge bersem dep áýelde nıet etip qoıǵam. Astanada Tólen (Ábdik – A.Qonarbaıuly) aǵaǵa berdim, Almatyda ózińizge qurmetpen usynamyn. Qasıetti zám-zám sýyn jaqsy tilek aıtyp ishken adamnyń duǵasy qabyl degen. Jaınamaz ómirińizdiń serigine aınalsyn.
Dýlat Isabekov: Úlken rahmet. Múftıdiń qolynan tábárik alý men úshin úlken abyroı. Muny jaqsylyqqa balaımyn. Bul úshin alǵystan basqa aıtarym joq.
Bas múftı: Dýlat aǵa, qazir biz din men dástúr sabaqtastyǵyn jıi aıta bastadyq. Dinı basqarma deńgeıindegi «Din men dástúr» jylyn 2018-ge deıin sozýdy uıǵardyq. Bul ıdeıa qoǵammen tyǵyz baılanys ornatýǵa jol ashty. Jazýshylarmen, zıaly qaýym ókilderi arasynda altyn kópirge aınaldy. Imamdarymyz túrli saladaǵy adamdarǵa jaqyndaı tústi. Onyń ústine teris aǵymǵa ketken jastarymyz aramyzǵa qosyla bastady. Ózińiz de jaqsy bilesiz ǵoı, kezinde sharıǵattaǵy amaldar bizdiń dástúrimizge sińisip ketti. «Qudaı joq» dep urandatqan keshegi komýnıstik kezeńde dinimizdi saqtap qalǵan osy dástúrimiz boldy. Onyń yqpaly zor boldy.
Dýlat Isabekov: Bul bastamalaryńyz oryndy bolǵan. Jumystaryńyzdy kórip, estip júrmin. Men ony qoldaımyn. Qudaıǵa shúkir ǵoı, qazir dinı ahýal túzele bastady. Biraq meniń qarnym ashatyn dúnıe: osy bizdiń dinimizden jamandyq, dushpandyq, jaýyzdyq izdeý úrdisi sońǵy kezderi údep ketti. «Qıt» etse nemese bireý bir jerde «qısaıyp» qalsa, dereý «oıbaı, musylmandar qyryp jatyr, Islam terrorısteri» dep ońaı jala jaba salady. Janyma batady. Din degen izgilikke toly dúnıe ǵoı. Islam men lańkestikti egiz uǵym etip kórsetkisi keletinderdiń áreketi úlken kúná dep esepteımin. Bul musylmandar arasyna úlken lań salady.
Bas múftı: Durys aıtasyz, aǵa. Aqıqat kóp adamǵa jaqpaǵan. Islam paıda bolǵaly beri oǵan kúı jaǵýshylar da qarap otyrmaǵan. Ótkende Elbasy jýrnalısermen ótken suhbatynda ádemi aıtty emes pe? Lańkestiń ulty, dini, tegi bolmaıdy. Ol barlyq jerde bar. Al endi osyndaı oqıǵalardan dinı astar izdeý, shynynda da, qate kózqaras. Islamda adam ómirine qıanat jasaý bylaı tursyn, bireýdi qorqytýǵa bolmaıdy.
Qazir ımamdarǵa Islamdy izgi amalymyzben kórsetý jaıly jıi aıtyp jatyrmyz. Qazir sózdiń emes, amaldyń zamany. Quran úkimi men paıǵambar sózine amal etken pende ózgelerge de Islamnyń asyl qundylyqtaryn nasıhattaı alady. Paıǵambarymyzdyń (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn) meıirimin sezingen, adam balasyna qyldaı qıanat jasamaıtynyn túsingen, tipti talaı din dushpandary Islamdy qabyldaǵan.
Dýlat Isabekov: Múftı-hazret, ımam dep qaldyńyz ǵoı, sizge burynnan beri aıta almaı júrgen bir jaǵdaı bar edi. El ishinde kóp júremiz ǵoı, qudaıy astarǵa qatysamyz, máıitti aqtyq saparǵa shyǵaryp salý rásimderinde, ıaǵnı, janaza namazdarynda bolamyz. Sol kezde moldalar ýaǵyzdy uzaqqa sozyp jiberedi. Osy qanshalyqty oryndy bolar eken?
Bas múftı: Iá, ár jerde ýaǵyz aıtýdyń ózindik tártibi, ádebi, yńǵaıly ýaqyty bolady. Tyńdaýshylardyń jaǵdaıyn da eskerý kerek. Jaqynda bul máselege qatysty tapsyrma berdim. Ólim-jitimderde, qudaıy astarda ýaǵyzdy 5-7 mınýttan asyrmaý qajettigi aıtyldy. Halyq arasyndaǵy osyndaı jaǵdaılardy baıqap, bizge jetkizgenińizge qýanamyz. Bul dinı ahýaldy túzeýge kómektesedi. Baıaǵyda ómirden ótken izgiler, ımandy basshylar aıtqan eken: «Meniń kemshiligimdi baıqap, ony ózime aıtqan adam – maǵan eń jaqyn adam, ol meniń janashyrym», – dep.
Sizdeı janashyr jazýshylarymyz bar kezde dinimizdiń de, tilimizdiń de tuǵyry bıik bola beredi dep senemin.
Dýlat Isabekov: Sizben kezdesýimdi paıdalanyp, taǵy bir suraq qoısam. Meni mazalap júrgen másele: bizde ólim-jitim jóneltý salty ár jerde ártúrli. Osyny bir izge keltirýge bolmas pa eken?
Bas múftı: Onyńyz ras, Dýlat aǵa. Janazaǵa qatysty rásimder ár jerde ártúrli atqarylady. Bir oblysta qalyptasqan salttar ózge óńirlerde múldem basqasha sıpat alǵanyn ańǵardyq. Dinı basqarmanyń Ǵulamalar keńesinde osy másele keńinen talqylandy. «Janaza pátýasy» kitabyn daıyndap qoıdyq. Jýyrda shyǵyp qalady. Bul máseleni sheshýdiń birneshe tetikteri bar. Birinshiden, ýaqyt kerek. Bir oblysta qalyptasyp qalǵan salttardy sharıǵatqa sáıkestendirý úshin túsindirý jumystaryn jasap jatyrmyz. Keıbir aqsaqaldar moldalardy moıyndamaı: «Áı, bala! Qoıa tur muny biz sheshemiz. Bizdiki durys», – dep dúrse qoıa beredi. 70 jasty alqymdap qalǵan aqsaqaldarmen talas týdyrmaı, ádep saqtaımyz, árıne. Basqa jol joq. Úlkenniń aıtqany kishiler úshin «zań» ǵoı. Semeıde ókil ımam bolyp júrgenimde mundaı máselege jıi keziktim. Sondyqtan bul jaǵdaıdan jaqsy habarym bar. Ekinshiden, «Janaza pátýasy» kitabyn halyqqa taratyp, sonyń tóńireginde nasıhat jumystaryn kóbirek júrgizýimiz qajet. Bul másele osyndaı joldarmen kezeń-kezeńimen sheshiledi degen úmittemin.
Dýlat Isabekov: Rahmet. Búgin sizben jaqsy áńgime qurdyq dep esepteımin.
Bas múftı: Úlken basyńyzdy kishireıtip kelgenińiz úshin Alla razy bolsyn. Dinı basqarma esigi sizdeı dinimiz ben dilimizdiń janashyr jazýshylary úshin árdaıym ashyq. Sizderdiń oı-pikirlerińiz, usynystaryńyz bizge asa qajet. Dinı basqarma janynan Qoǵamdyq Keńes qurýdy josparlap otyrmyz. Amandyq bolsa, sol Keńeste ózińiz tóbe kórsetip, halyq úshin, memleketimiz úshin mańyzdy oılaryńyzdy ortaǵa salasyz degen oıdamyn. Alla Taǵala el úshin jasap jatqan ıgi isterińizge kúsh-qýat, jiger bersin.
Jazyp alǵan
Aǵabek QONARBAIULY,
QMDB baspasóz hatshysy
"Túrkistan" basylymy
