Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys,
áıtpegen de bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz.
Álıhan Bókeıhan
Qazaq eliniń HHİ ǵasyrdyń ortasyna deıingi damý baǵdarlamasy, «Qazaqstan - 2050 strategıasy - qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep ataldy. Atalmysh baǵdarlama arqyly biz Qazaqstan damýynyń 2030 jylǵa deıingi strategıasynyń basym bóliminiń jospardan erte oryndalǵandyǵyn, básekege qabiletti 50 eldiń ishine engenimizdi jáne aldaǵy ýaqytta damyǵan 30 eldiń sanatyna qosylý mindeti turǵandyǵyn bildik. Bul árıne, barshamyzdy qýantar, jan súıinter jańalyq. Demek, bul bizdiń memleket retinde tolyq qalyptasyp, halyqaralyq qatynastarda óz ornyn ıelegen el bolǵanymyzdy kórsetedi .
Elimizdiń jyl ótken saıyn ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵynan damyp, halyqaralyq saıası bedeliniń aıqyndalyp kele jatqanyna kýá bolyp kelemiz. Biz onyń barlyǵyn táýelsizdiktiń jemisi retinde qabyldaımyz. Ol daýsyz shyndyq. Eger táýelsizdik bolmaǵanda, biz búgingi jetistiktiń eshqaısysyna tolyq qandy ıe bola almas edik. Qasıetti táýelsizdik ózimen birge oı men istiń erkindigin, rýhanı damýdyń bostandyǵyn, eldiń egemendigin ala keldi. Bulardyń qaı-qaısysy da qýaty kúndeı, asa qasterli sózder. Bir adam úshin jeke basynyń erkindigi men bostandyǵy qandaı qymbat bolsa, ult úshin táýelsizdik onan da beter qundy, basty baılyq. Al memleket úshin táýelsizdik merekesinen artyq mereke bolmaýy tıis.
Respýblıkamyzda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» jáne 2001 jylǵy jeltoqsannyń 13-degi «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy merekeler týraly» zańdaryna sáıkes 16-17 jeltoqsan Ulttyq meıram retinde atalyp ótiledi. Sebebi ol san myńdaǵan qazaqtardyń qanymen sýarylǵan jemisi tátti, tamyry ashshy bir báıterek tárizdi dúnıe. Sondyqtan da, men úshin osy merekeden artyq mereke joq ári ár jyly barsha Qazaqstandyqtardy, ásirese qazaqtardy shyn júregimmen quttyqtap kelemin. Desede, jyl saıyn osy merekemizdiń jańa jyl dyr-dýynyń tasasynda qalyp qoıýy, kóterilýge talpynǵan órshil rýhymyzdy qaıta-qaıta tómen tarta beretini bar. Alaıda, sońǵy birer jyl kóleminde "Táýelsizdik" merekesin óz deńgeıinde atap ótý naýqany da eptep óz ornyn taýyp keledi. Jańa jyldyń mysy áli basym ekenin bıyl da sezindik. Árıne, arǵy tarıhyn aıtpaǵanda, elimizde sonaý 1937 jyldan beri úzdiksiz toılanyp kele jatqan, "aq saqaldy, aq shashty" merekeniń ǵumyry eki múshelge erkin tolmaǵan "ýyz jas" merekege birden tórin syılaı qoıýy ekitalaı-aq. Onyń ústine, jańalyqty janymen qabyldaıtyn halqymyz "aqsaqaldy merekeni" tól tarıhı merekesindeı etene jaqyn kóretini sonsha, ony shyn júrekterimen, berile, qýana, asyǵa kútedi ári asyra toılaıdy. Oǵan bola, halyqty da kinálaýdyń jóni bolmas. Jasynan kórip óskeni osy bolǵandyqtan, ádetteri minezderine aınalyp ketkende shyǵar. Ondaıdy qazaq "etpen bitken, súıekpen ketedi" demeýshi me edi. Kim biledi qýanatyn da bolar, alaıda, qýana-qýana, ózderinen basqa shynaıy qýanatyn basqalar bolmaǵan soń sol qýanyshtaryn jańa jylda shaǵarýdy ádetke aınaldyrǵan da shyǵar. Álde, ishteı essiz qýanyp, sol qýanyshtaryn esiginen ary asyra almaı tunshyǵatynda bolar. Kim bilsin, qaı qazaqtyń ishi-baýyryna kirip-shyǵyp júrmiz. Biraq, shyny sol táýelsizdik merekesi ulttyq uly mereke deńgeıinde toılana almaı júr. Ánshiler án aıtar, bıshiler bıler, basqalar uıyqtap, demalar. Biraq, mundaı uly merekeni shyn júrekpen túsine, qadirine, qasıetine jete otyryp toılaý bir bólek. Uly merekege úlken oı-tolǵanystar men alys ta bıik maqsattar men múddeler turǵysynan kelý qajet. Dabyraly án men kúıdiń, bıdiń de ózindik orny bar, biraq, osy merekede bir sát bolsa da halqymyzdyń qasiretti tarıhyn, azapty jyldary men osy jolda jandarymen qosa, bala-shaǵasyn, týys-týǵanyn, mal-múlkin qurban etken arystardy da eske alý ábden qajet-aq. Bizdiń óz deńgeıinde emes deýimizdiń sebebi osynda jatyr.
Men keıde "Táýelsizdik" merekesiniń óz deńgeıinde atap ótilmeýi - osy «táýelsizdik» degen sózben de baılanysty ma dep oılaımyn. Sebebi osy sózdiń artynda sanaǵa salmaq túsirerdeı myń batpan aýyr júk jatqandaı. Sózimdi fılosofıalyq zańdylyqtardan bastasam, kún bolmaǵanda, tún degen túsinik, qara bolmasa, aq degen anyqtamanyń bolmasyn bilemiz. Osy turǵydan qaraǵanda, táýeldilik bolmaǵanda, táýelsizdik te bolmas edi desek, eshkimde teris demes. Al «táýeldilik» degenimiz ne? Menshe bolǵanda, táýeldilik - sharasyzdyq, ol – álsizdik, ol –jeńilis, ol – quldyq. Ashshy da bolsa shyndyq osy. Eger, qolymyzda múmkindik bolsa, myqty bolar edik te, kúreskendi alyp uryp, onda qul emes, qojaıyn bolar edik qoı. Bul aıtqanym bizdiń halyq nashar, álsiz, quldyqqa beıim halyq degenim emes. Men óz halqymdy, ata-babalarymdy álemdegi eń aqyldy, batyr halyqtyń biri dep sanaımyn. Onyń dáleli jetkilikti, basqasyn aıtpaǵanda, Eýropanyń onnan astam eli syıatyn, dúnıejúzi boıynsha 9 orynda turatyn keń baıtaq jerimizdiń bolýy sonyń eń jarqyn dáleli. Bizdi tyǵyryqqa tiregen tarıhı jáne basqada sebepterge baılanysty týyndaǵan sharasyzdyq, sol sharasyzdyqtan álsizdik, odan jeńilis sońynan quldyq keldi basymyzǵa. Al biz jıi aıtatyn jáne aıtýdy unatatyn «táýelsizdik» degen osy sóz bizdiń basyp ótken baqytsyz súrleýimizdi kórsetedi hám eske túsiredi. Sol bizge kerek pe? Taǵy da jeke adamdy mysalǵa alsaq, kez-kelgen jan óz basynan keshken quldyq ómirdi aıtqysy da, oılaǵysy da kelemesi anyq. Sebebi ol ótkenin eske alý arqyly júregin jaralaıdy. Ulttyń da adam sıaqty qasıetke ıe ekendigin umytpaǵanymyz jón. Men óz bıligin qolyna alǵan soń sonshama jyldar boıy «táýelsiz»degen tirkesti qoldanǵan eshbir eldi bilmeımin. Sóz basynda aıtqandaı biz qalyptasqan memlekette jasap otyrmyz. Olaı bolsa, bir kezderi ózimizdiń táýeldi bolǵanymyzdy bolashaq urpaq sanasyna kelsin-kelmesin tyqpalaı berýden utarymyz joq. Biz olardy eshkimnen seskenbeıtin, jaltaqtamaıtyn ór tulǵaly, minezdi urpaq etip tárbıeleýimiz kerek. Adamdy adam, ultty ult etip tanytatyn da osy minezdiń iriligi. Minezdiń iriligi bizdi babalar jetken bıikke kóteretin ǵajaıyp qural. Joǵaryda aıtylǵandaı, merekemizdiń óz dárejesinde toılanbaýynyń bir sebebi minezimizdiń usaqtalyp ketýi bolsa kerek. Al minezdi qalyptastyrýda Shyǵystaǵy elderdeı dástúr men ata kásip mádenıetin saqtaý men damytýdy, Batys elderindeı zańdyq jáne ǵylymı negizde órkendegen ekonomıkamen úılestirgende ǵana qol jetkizýge bolady.
Qoryta aıtqanda, biz qysqa ǵana 23 jyl ishinde óte kóp jumystardy eńserdik, talaı asqardan asyp, aıdyndy sharladyq. Demek, jappaı qoldanysqa aınalǵan «táýelsiz» degen sózden táýelsizdik alatyn kez keldi. Ol sózdi endi ári qaraı qoldana berýdiń máni de, mańyzy da shamaly. Osy «táýelsizdikpen» qatar aıtylatyn Qazaqstan sóziniń «stan» degen jalǵaýynan da arylsaq tólqujatymyzda «Qazaq Respýblıkasynyń azamaty» degen aıbyndy sóz turar edi. Sonda 16-17 jeltoqsan kúnderi atalyp ótiletin merekeni "Qazaq Respýblıkasynyń qurylǵan kúni" nemese "Respýblıka kúni", tipti "Memleket merekesi" dep te atap óter edik. Osy sózder júregimizge jyly tıip, kóktem shýaǵyndaı Altaıdyń alty aı uzaq ta, qatty qysyndaı uzaq jylǵy quldyqtan júregimizde muz bop qatyp qalǵan siresken, qasańdyq, enjarlyq, kómpistik, ezdik merezin eritip túser edi de, memleket merekesin óz deńgeıinde toılanýyna jaǵdaı jasar edi.
Qaster Sarqytqan, Abaı atyndaǵy QazUPÝ dosenti,
ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografıa ǵylymynyń kandıdaty
