«Qazaq eli-550 jyl» shyǵarmashylyq báıgesine
XIX ǵasyrdyń II shıreginde Bókeı ordasynda feodaldyq jáne otarlyq ezgi kúsheıe tústi. Bul, ásirese, jer máselesinde aıqyn kórindi. Naryn qumyna qonys aýdarǵan kúnnen bastap, árbir rý ózderine qolaıly degen qonystarǵa ornalasqan bolatyn. Barlyq jer máselesin rýlyq starshyndar men bıler rettep otyrdy.
XIX ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap Jáńgir han qoǵamdyq jerlerdi birtindep jeke adamdardyń ıeligine ótkize bastady. Jer áýeli hanǵa qyzmeti jaqqan sultandar men bılerge, óz aǵaıyndaryna úlestirilse, keıin baı qazaqtarǵa aqshaǵa satyldy. Mysaly, Jáńgir hannyń ózi jaqyn týystarymen Torǵyn ózeni boıynan 400 myń desátına, Qaraýylqoja Babajanov Kaspıı teńiziniń soltústik jaǵalaýyndaǵy 700 myń desátına, noǵaı rýyn basqarýshy Shombal Nıazov 1 mln. 800 myń desátına, sultandar Shyńǵalı jáne Músheǵalı Ormanovtar Qamys-Samar kólderi mańaıynan 700 myń desátına, sultan Meńdigereı Bókeıhanov - 400 myń desátına, Berish rýynyń basqarýshysy Balqy Qudaıbergenov 300 myń desátına jerge ıe boldy. Osylaısha, 4 mln.700 myń desátına jer han, sultandar men rýbasylardyń ıelegine ótip, halyqtyń paıdalanýyna barlyq jerdiń 1/3 bóligi ǵana qaldy. Kóp jerlerge ıe bolǵan alpaýyttar jerdi sharýalarǵa jalǵa berip, paıda tapty. Munyń ózi, halyqtyń han-sultandarǵa degen narazylyǵyn kúsheıtip, 1836 jylǵy Bókeı ordasyndaǵy kóterilistiń shyǵýynyń basty sebepteriniń biri boldy. Jáńgir han ózin jaqtaýshylarǵa ákimshilik oryndardy bólip berý kezinde úlkenderden góri jasyraq sultandar men starshyndardy kóbirek unatty. Al, halyq bolsa, ókimet basynan kóbirek tájirıbe jınaqtap ysylǵan, kópti kórgen kóneler men eski salt-dástúrdi jaqsy biletin adamdardy kórýge daǵdylanyp ketken-di. Ordadaǵy basshy qyzmetterge jastardy taǵaıyndaý jáne olardyń halyqpen tákappar sóılesýi, el ishinde hanǵa degen ókpe-nazy men narazylyqtyń týýyna sebep boldy. Gýbernator Essen sol kezdiń ózinde-aq buǵan Jáńgir hannyń nazaryn aýdaryp, halyqtyq dástúrge abaı bolýǵa keńes bergen bolatyn.
Negizinen han ordasyna jınalatyn 2 túrli alym-salyq ta halyqqa úlken aýyrtpalyq ákeldi. Alym-salyqtyń birinshi túri- memlekettik salyq-zeket, al, ekinshisi, han ordasyn asyraýǵa arnalǵan soǵym boldy. Zekettiń mólsheri tómendegideı bolyp taǵaıyndaldy: 5 túıeden-1 qoı, 10 túıeden-2 qoı, 30 sıyrdan-1 ógiz, 60 sıyrdan-2, 40 qoıdan-1 qoı, 120 qoıdan-2 qoı. Zeketten bir jylda han ordasyna 82 myń somdaı aqsha mólsherinde nemese 4 myń jylqy jınalatyn. Soǵym hanǵa ár úıden jınaldy. Soǵym arqyly hanǵa jylyna 10 myń som aqsha túsetin. Tek 1836 jyly Jáńgir han elden 18000 qoı, 800 ógiz, 1000 jylqy, 700 túıe jınap alǵan. Jáńgir hannyń Peterbýrgke baratyn saparlarynyń bar shyǵyny da elden jınaldy. Odan basqa elden kıiz , jún, bylǵary jáne basqalar jınalǵan. Mysaly, 1836 jyly han 500 kıiz jınatqan. Jyl saıyn han saraıyna ótkizilýge tıisti alym-salyq qazaq sharýalaryna aýyr boldy. Noǵaı rýy-40000 som, Qyzylqurt-30000, Baıbaqty-40000, Jappas-30000, Berish-60000, Sherkesh-50000, Alshyn-40000, Adaı-25000, Jetirý-20000, Esentemir-10000 som aqshalaı salyq tóleýge tıis boldy. Sonymen qatar kúzde árbir shańyraq han saraıynyń qajetine quny kem degende 70 somnan kem túspeıtin bir jylqydan berýge mindettendi. Kóp mólsherde jınalǵan ártúrli salyqtar halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna áser etip, olardyń feodaldarǵa degen narazylyǵyn kúsheıtti. Orynbor general-gýbernatory Perovskıı Jáńgir hanǵa jazǵan hatynda bylaı deıdi: «Isataılyqtar jeńil-jelpi sebeptermen atqa qonatyn jaı aıqaıshylarǵa uqsamaıdy. Mundaı adamdar qaıǵy-qasiretke ushyratatyn áreketke asyǵys bara qoımaıdy. Siz basqaratyn ordadaǵy sultandar men bılerdiń qazaqtardyń basym kópshiligine istep otyrǵan qysymshylyqtardyń shekten shyqqany maǵan endi ǵana málim bolyp otyr. Basqa nárselerdi aıtpaǵannyń ózinde, ártúrli sebeptermen qazaqtardan óndiriletin esep-qısapsyz alym-salyqtardy ǵana esińizge salamyn». Ataman Pokatılov Orynbor general-gýbernatory Perovskııdiń tapsyrmasymen Ordaǵa kelip jergilikti jaǵdaımen tanysyp, gýbernatorǵa bylaı dep raport jazady: «Hannyń elge jibergen sultandary men starshınalary olardy ózderi-aq ońdyrmaı tońap, baryn sypyryp áketedi eken». Al podpolkovnık Geke 1837 jyly 10 jeltoqsanda Jáńgir hanǵa jazǵan hatynda: «Meniń uqqanym qarsylastaryńyzdyń qarýlanyp atqa qonýynyń basty aıypkerleri-sizdiń aınalańyz. Orda úkimetiniń atynan basqarýshy bı-sultandaryńyz durystyqpen júrgen bolsa, halyqtyń kópshiligi Isataı jaǵyna shyǵyp ketpegen bolar edi. Mundaı adamdar sebepsiz, tekten-tekke qaraqan basyn ólimge tikpeıdi»,-dep jazdy. Kóterilisshilerdiń hanǵa narazylyǵynyń biri - Jáńgirdiń 1833-jyly Qaraýylqoja Babajanovty, buryn starshyn Isataı Taımanulynyń qaraýynda bolǵan Kaspıı teńiziniń soltústik jaǵalaýyndaǵy jerlerge basqarýshy etip taǵaıyndaýy boldy. Qaraýylqoja Babajanov qarapaıym halyqty ezýshi retinde, iri ósimqor-saýdager retinde, han saıasatyn qoldap, ony janyn sala oryndaýshy retinde belgili edi. Oǵan qosa halyqta ejelden kele jatqan kózqaras boıynsha Q.Babajanovtyń qoja tuqymynan shyǵýy sebepti, onyń qazaq rýlaryn basqarýǵa haqysy joq edi. Babajanovty taǵaıyndaý jóninde sheshim qabyldaýdyń aldynda jáne odan keıin hanǵa joldanǵan top bolyp jazylǵan aryzdar men eskertýler eskerýsiz qaldy. Osydan keıin ábden ashynǵan halyq buqarasy ashyq qozǵalysqa shyqty. 1837 jyly 2 qarashada Isataıdyń Jáńgirge hatynda: « Qaraýylqojany starshyndyq qyzmetinen shettetińiz.Ol laýazymyn paıdalanyp, el ishin aralaýyn toqtatsyn»,- dep jazylǵan. Bul hatqa 300 adam qol qoıǵan. Sonymen birge, Bókeı ordasynyń qazaqtary patsha ókimetiniń otarshyldyq ozbyrlyǵynan úlken zardap shekti. XIX ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastap Kaspıı teńiziniń Soltústik jaǵalaýyn ıemdengen knáz Iýsýpov, graf Bezborodko sıaqty pomeshıkter qar qalyń jaýyp, qys qatty bolǵan jyldary qazaqtardyń maldaryn qalyń qamys arasyn yqtyndap, panalaýǵa jibermedi. Jibergen jaǵdaıda sol úshin mal berip, aqsha tóleýi qajet boldy. Mysaly, 1820-jyly teńiz jaǵalaýyndaǵy qamysty, saıly, yqtasyndy jerlerge qystaýǵa jibergeni úshin qazaqtar mal tóledi. Munymen birge sharýalar qamys shaýyp, muz oıdy. 1824-jyly teńiz jaǵalaýyn qystaǵan sharýalar Iýsýpovterge 7000 som aqsha tóledi. Onyń ústine 100 myń býda qamys shaýyp berýge mindettendi.
Jaıyq áskerı keńsesi Úlken jáne Kishi Ózender men Qamys-Samar kólderi mańaıyndaǵy mal jaıylymy úshin qolaıly jerlerdi qazaqtardan ózderine eriksiz alyp qoıdy. Bul jaǵdaılardyń qaı-qaısysy da qazaq sharýalarynyń úlken narazylyǵyn týǵyzdy.Bókeı ordasyndaǵy 1836-1837-jyldardaǵy kóterilistiń otarshyldyq júıege qarsy baǵyttalýynyń sebebi de osynda edi.
Ómirzaqov Ádilbek, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti,
tarıh mamandyǵynyń 2 – kýrs stýdenti.
