Rýza Beısenbaıtegi – orystanǵan soltústikte myńmen jalǵyz alysqan til janashyry. Kerekýdiń basshylarynan bastap qarapaıym turǵyndarǵa deıin onyń aıaǵynan shalýǵa talaı árekettengen. Alaıda Rýza Beısenbaıtegi qulaǵan joq, eńsesin tik kóterip, memlekettik tildi mensinbeıtindermen kúresip keledi. Qoǵam belsendisinde, tipti, densaýlyǵyn kútip, óz-ózine qaraıtyn ýaqyt joq. Onyń sebebin Rýza hanym Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisine bergen suhbatynda aıtty.
– Til mártebesin kóterý jolynda talaı jyl talmaı eńbektenip kelesiz. Menińshe, siz til janashyry ǵana emes, naǵyz kúreskersiz. Bul maıdanda jeńiske jetetinimizge shúbá joq. Biraq qashan?
– Aýzyńa maı! Jeńiske jetý úshin bizde eki jol bar. Jeńil joly – bılikke memleket tiregin ustap turatyn, ultynyń óshpeýin, kerisinshe, ósip ónýin tileıtin jan kelýi kerek. Al aýyry – halyq sanasy jappaı oıanyp, ulttyq sanamyz ósýi kerek. Ol úshin talaı jyl qajet. Belsendiler halyqtyń sanasyn oıatý maqsatynda nasıhat jumystaryn júrgizgeni abzal. Biraq bul prosesterge bıliktiń kedergi keltiretini sózsiz.
– Ne sebepti táýelsiz memlekette til máselesi áli kúnge deıin sheshimin tappaı jatyr? Buǵan kim kináli?
– Meniń oıymsha, sovettik ult sındromynan aryla almaı júrgen, ózin, ultyn kem kóretin, áli kúnge kórshige jaltaqtap otyrǵan sheneýnikter kináli.
Byltyr mamyrda prezıdentimiz: «Oryssha suraqqa qazaqsha jaýap beretinder jaýapqa tartylady», - dedi. Sol sózden keıin tildik ahýal ýshyǵyp ketti. Orystar: «Vy vıdıte, chto ıa rýsskaıa. Ne smeıte govorıt na svoem ıazyke. Sam prezıdent Nazarbaev skazal», - dese, úndeı almaıtyn boldyq.
Memlekettik tilin qaı el basyndyryp qoıýshy edi? Kerisinshe, «memlekettik tilde sóıle, seniń tiliń – sol», - dep ár azamattyń qulaǵyna quıý kerek. Sonda ǵana mundaı masqaralyqtan arylar edik. Al qazir dosqa taba, dushpanǵa kúlki bolyp otyrǵan jaıymyz bar. Konstıtýsıa boıynsha, oryssha tilindegi suraqqa qazaq tilinde jaýap berý zań buzýshylyqqa jatpaıdy. Qalyptasqan jaǵdaıǵa kóne bersek, quldan ne aıyrmamyz qalady? Soltústik óńirge ábden ultsyzdanǵan, óz tilin túsinbeıtin, soǵan órshelene qarsy turatyn máńgúrtter jınalǵan.
– Til úshin sharq uryp shaıqasýdan jalyqqan kezińiz boldy ma?
– Joq, shynaıy berilgen isinen adam jalyqpaıdy, nátıjesiniń jemisti bolýy úshin kúrese beredi. Memlekettik tilimmen ómir súrý úrdisine 2005 jyly aıaq bastym, endi keri sheginerge jol joq. Ózbekstan turǵyndary ózderin ózbek, estonıalyqtar eston retinde sezine alady. Árıne, elimizde 100 paıyz qazaqsha qoǵam qurý múmkin emes. Sondyqtan túsingenge ıilip, túsinbegenderdi jónge salyp kele jatqan arpalys ómir meniki.
– Belsendi qyzmetimniń kesiri otbasyma tıedi dep ýaıymdamaısyz ba? «Týrasyn aıtsań, týǵanyńa da jaqpaısyń» deıdi. Bul isińizdi jaqyndaryńyz qalaı qabyldaıdy?
– Dana babamnyń aıtqan sózderi ras. Kez kelgen jıynda oryssha saıraǵan qazaqty kórsem bolǵany, «qashan óz-ózimizdi ult retinde syılap, óz tilimizde ómir súremiz?», - dep suraýdan jalyqpaımyn. Óz jerimdegi jıyn-toılarda qazaqsha ánderdi suraımyn dep bálege qalǵan kezim de kóp.
Al otbasyma kelsek, basqa analarǵa tán sezim mende de bar. Biraq otbasyma kesiri tıedi eken dep qol qýsyryp otyrý oıymda joq. Bul joldan bas tartqanym «bolashaqta urpaǵymyz memleketsiz, árkimniń esigine qarap ómir súrsin» degenimmen teń ǵoı. Bári óz ýaqytymen.
– Pavlodar oblysynyń ákimi Boqaýovty sotqa beremin dep edińiz. Bul proses qalaı órbip jatyr?
– Bul – meni ábden kúıdirgen másele. Qaıda barsań, Qorqyttyń kóri. Kereký degen ataýdy ákim-qaralar mańyna da jolatpaıdy. Quldyq sana basyp qalǵan, óz tilinen jırenetin, áli kúnge deıin jaltaqtap júretin jergilikti bıliktiń qolastyndaǵy mekenniń tildik jaǵdaıy belgili. Qansha aryzdanǵanymmen, nátıjesiz bolyp otyr. Árıne, Rýza Beısenbaıteginiń máselesinen de ózge qıyndyqtar jetip artylady emes pe?! 12 jyl boıy 6,5 keli hat jazdym, túk shyqpady.
Aıtpaqshy, sot týraly sózimnen keıin B. Boqaýov meni sottatý úshin baryn saldy. Memlekettik tildiń aıaqqa taptalǵany úshin tramvaı jolyn bógegenim bar edi bir kezderi. Sol jaǵdaıdan keıin telefonymnyń ar jaǵynan bóten dybystar estıtin boldym. Meniń kimmen sóıleskenimniń bári tyńdalyp júripti. Respýblıkalyq bıliktiń tekti bóligine, ulttyq sana-sezimi qalǵan tilshiler qaýymyna, áleýmettik jelidegi tanymal, tanymal emes, ózderin tolyqqandy ult ókili dep sanaıtyn rýhty adamdarǵa, sottan meni qutqaryp shyqqan advokatyma kóp raqmet!
Biz jaqta kópshilik qazaqsha sóılegen adamdy terrorıst retinde qabyldaıdy, jergilikti bıliktiń qazaq tilin bilmegeni bylaı tursyn, halqynan ony qurmetteýin de suramaıdy. Pavlodar oblysynyń burynǵy ákiminiń orynbasary Rysty Jumabekovanyń kezinde «qazaq tili dep aýyzdaryńdy ashýshy bolmańdar», - degen saıasat qalyptasqan. Sodan beri halyq arasynda da, bılik arasynda da orys tiliniń mereıi ústem. Mundaı qalyptasqan júıede oblys ákimin sotqa berip, jeńip shyǵý múmkin emes.
– Dál qazir nemen aınalysyp júrsiz?
– Áıteýir nápaqamdy tabatyn jumys istep júrmin. Til úshin kúresý – men úshin jumysym emes, ómirim. Shamam jetkenshe jerim, elim, tilim dep júrgen jastarǵa kómektesýge tyrysamyn. Syrttan kelgen, tirkeýde qıyndyq kórip júrgen qandastaryma qol ushyn sozýǵa qashan da daıynmyn.
– Densaýlyǵyńyz syr berip júrgen kórinedi...
– Densaýlyqty qadaǵalaýǵa ýaqyt jetpeı júr. Ózime kóp kóńil bóletin bolsam, dál qazirgi belsendi qalpymnan aıyrylyp qalatyndaımyn.
– Bosaǵadaǵy halyqtyń janaıqaıy tórdegi tórelerge jetpeı jatady. Halyq pen bılik arasyn qalaı jaqyndatamyz?
– Qazirgi bılikte qalyptasqan júıeni ózgertý úshin halyq birigýi kerek. Biraq soǵan daıyn halyqty kórip turǵanym joq. Kóretinim – halyqtyń narazylyq hattary ǵana. Árıne, olar da artyq ketýdiń zardabyn biledi, aıaqtaryn tartyp júredi. Robot emes, adam ǵoı bári.
– Bizdiń qoǵamda tilden basqa da ózekti másele jetkilikti degenderge ne aıtasyz?
– Búginde ýshyǵyp turǵan másele – jer daýy. Qazaq qashan da jer daýynan qalys qalmaǵan. Jerdi sheteldikterge jáne bóten eldiń azamatymen nekede turǵandarǵa bermeý kerek degen zań qabyldanbasa, úsh jyldan keıin moratorıı bitkende, qazaq jeri talan-tarajǵa túsip, ulttyq sanasy qalyptasyp úlgermegen memleket bólshektenip ketýi bek múmkin.
– Byltyr Alashordanyń qurylǵanyna 100 jyl toldy. Bir ǵasyrda qazaq qalaı ózgerdi?
– Alash arystarynyń úmiti aqtaldy dep aıta almaımyn.
– Alash arystarynyń mereıtoıyn dúrkiretip toılaı aldyq pa?
– Dúrkiretip toılaǵan tek «Qamshy» portaly boldy.
– «Qamshy» portalynyń halyq arasynda júrgizgen saýalnamasy boıynsha «Alash izbasary» medalimen marapattaldyńyz. Medal alatynyńyzdy estigende qandaı sezimde boldyńyz?
– Keremet sezimde boldym. Alǵashynda qatty mán berip qaramadym, til janashyry dep bir tizimge qosa salǵan bolar dedim. Keıin durystap qarasam, marapattalǵandar tiziminde 83-orynda tur ekenmin. Onyń ústine, anaý-mynaý emes, «Alash izbasary» degen ataq. Ózimdi laıyqpyn dep aıtýǵa aýzym barmaıdy. Biraq azamattardyń rıasyz peıilderine qatty rıza boldym. Qarjyny tıyn-tebenine deıin osyndaı aýqymdy deńgeıdegi sharaǵa jumsaǵan «Qamshy» portalyna halyq dán rıza. Qorytyndy is-sharaǵa barmaı qalǵanyma áli kúnge deıin ókinemin. Ulttyń qaımaqtarynyń, nebir marqasqalardyń, ózim erekshe qurmetteıtin azamattardyń arasynda bolyp, olardyń sózin tyńdaý múmkindiginen qur qaldym. Halqyma alǵys aıtyp, bas ıemin. Tizimde naǵyz laıyqty jandardyń esimi boldy. Árıne. Laıyqty azamattardyń sany júzden de kóp. Biraq 100 jyldyqqa 100 izbasar tańdalǵany óte qısyndy. Rýhty jastardyń erip kele jatqany kóńil qýantady. Bet alǵan baǵyttaryńyz ylǵı ońynan bolsyn!
– Áńgimeńizge raqmet!
