Qaıǵy shyǵar ilimnen,

Yza shyǵar bilimnen.

Qaıǵy men yza qysqan soń Zar shyǵady tilimnen. Abaı

Jazýshy Ǵabıt Músirepov dúnıeden ótken jyly, ult zıalylarynyń ony sońǵy saparǵa qalaı attandyrǵany áli kúnge esimnen ketpeıdi. Ol jyldary biz - ıegimizge qyrma saqaldyń ózi shyǵa qoımaǵan, ádebıet álemindegi jańalyqtyń bárine eleńdep, ishimizde buǵyp jatqan syrymyzdy aıta almaı, býlyǵyp, ishten tynyp júrgen jas edik. Halyqtyń aýzyna ilingen aqyn-jazýshy kózimizge shalynsa, tiri áýlıe kórgendeı máz bolatyn biz, ulttyń maqtanyshyna aınalǵan qalamgermen kezigip qalsaq, quddy bir paıǵambarmen júzdeskendeı áser alatynbyz. Ol alǵan áserimizdi sózben aıtyp jetkizý múmkin be sirá? Bálkim, sondyqtan shyǵar, biz úshin Ǵabıt Músirepov ádebıetke tórelik aıtý úshin jaratylǵan, máńgi jasaıtyn jazýshydaı kórinetin. Al, sol abzal jan dúnıeden ótken kúni - Allanyń qudireti, pende balasynyń ǵumyrynyń máńgilik emestigin, onyń da dám-tuzynyń taýsylatyn kúni bar ekendigin taǵy bir esimizge túsirgendeı áser qaldyrdy. Jazýshynyń qabiriniń basynda sóılegen sózder, aıtylǵan áńgimeler tula-boıymyzdy tebirentip, júregimizdi eljiretip, qatty tolqynysqa salyp edi. Óz basym Ǵabıt Músirepovty sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵan kezdegi qabyrǵaly qalamgerlerimizdiń sóılegen sózderin, onyń rýhynyń aldynda, ádebıetke adal qyzmet etýge bergen ant sekildi qabyldadym. Sol kezden beri jıyrma jylǵa taıaý ýaqyt zymyrap óte shyǵypty-aý! Qalaı desek te jıyrma jyl shashasyna shań juqpaı óte shyǵatyn jıyrma sekýnd emes qoı. Zymyrap óte shyqqan jıyrma jyldyń ishinde ne ózgerdi? Jazýshyǵa degen halyqtyń mahabbaty ulǵaıdy ma, álde kemidi me? Jıyrma jyl burynǵy Ǵabıt Músirepovtyń shyǵarmalaryna degen bizdiń súıispenshiligimiz sýyp qalǵan joq pa? Ǵabıt Músirepov atyndaǵy jasóspirimder men balalarǵa arnalǵan teatrdyń janynan ótken saıyn, meni ylǵı da osy oı mazalap, tula-boıymdy bir aıanysh sezimi bıleıdi. Teatrdyń aldynda ornatylǵan, júdep-jadap sharshaǵan, qunys bireýdiń eskertkishin Ǵabıt Músirepovtyń tulǵasy dep aıtýǵa aýzym barmaıdy. Qysy-jazy osy teatrdyń aldynan qansha ótsem de, birde-bir adamnyń, onyń eskertkishiniń aldyna bir tal gúl aparyp qoıǵanyn kórgen emespin. Jazýshynyń týǵan kúni de, ólgen kúni de eleýsiz-eskerýsiz ótip jatyr. Eger de halqymyzdyń, jazba ádebıetimizdiń negizin qalaǵan Ǵabıt Músirepovke degen qurmetiniń sıqy osyndaı bolsa, qalǵandaryna degen kurmetiniń baǵasyn shamalaı berińiz. Maǵan keıde ómirden ótken qazaqtyń aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalary, halyq úshin emes, olardyń otbasy men týǵan-týysqandary úshin ǵana kerek qazyna sekildi bolyp kórinedi. Óıtkeni ylǵı da o dúnıelik bolyp ketken qalamgerlerdiń shyǵarmalaryn halyqtyń emes, olardyń otbasy men týǵan-týysqandarynyń ǵana túgendep júrgenin baıqaısyz. Olardyń izdeýshileri solar ǵana, olardyń shyǵarmalarynyń shyǵyp jatqanyna shyn qýanatyn da - solar ǵana sekildi. Balasy ólgen ákesin, áıeli marqum bop ketken kúıeýin izdeıdi.. Biraq halyqtyń óz aqynyn izdep jatqandyǵyn kórgen emespin. Myna alasapyran zamanda aqynnyń aqynǵa da keregi bolmaı qaldy... Taıaýda Jazýshylar Odaǵynnyń kire berisinde Mańǵystaý jaqta turatyn bir aqynnyń úsh tomdyq shyǵarmalar jınaǵy kózime ottaı basyldy. Biraz jyldan beri baspasóz betinde kórinbeı ketken osy aqynnyń, sonshama mol dúnıeni qashan jazyp úlgirgenine tań-tamasha qalyp, úsh tomdyqty satyp alyp, oqyp shyqtym. Aqynnyń úsh tomdyǵynda júrekke jyly tıip, sezimińe áser etetin minezdi óleńder neken-saıaq kezdeskenimen, kirpishtiń qalyńdyǵyndaı kitaptardyń ishki-syrtqy bezendirilýinen ıneniniń jasýyndaı min taba almaısyz. Bir qaraǵanda osy úsh kitapta turǵan eshteńe de joq sekildi. Búgingi naryq zamanynda men aıtyp otyrǵan aqynnan da tómen jazarmandardyń, odan da nashar jınaqtary altynmen aptalyp, kúmispen baptalyp, tom-tom bolyp shyǵyp jatqanda.., táıiri, sol da sóz bolyp pa.. Tipti, meniń áńgimege arqaý etip otyrǵan keıipkerim, jaman menen jaqsyny ajyrata biletin, kezinde, óleń ólkesinde shyn mánisindegi jaýhar jyrlarymen tanylǵan aqyndardyń biri emes pe... Endeshe onyń úsh tomdyǵyn shyǵarǵanyna túsinistikpen qaraýym kerek shyǵar? Ia, árıne, eger de ádebıettegi barlyq talanttardyń shyǵarmalary da dál osylaı shyǵyp jatsa, olarǵa kórsetilip jatqan qurmet te osydan tómen bolmaı, “óner ólshenip tartylsa” ( Abaı) shyndyǵynda qýanýǵa turar edi. Óıtpegen kúnde, kemtalantqa kórsetilgen keremet qurmet, is júzinde tiri talanttyń baǵasyn kemitip, ony qorlaý emes pe.. Mysaly osydan birneshe jyl buryn jaryq kórgen aqyn Jumeken Nájimedenovtyń shyǵarmalar jınaǵynyń ishki-syrtqy bezendirilýi, meniń joǵaryda tilge tıek etken aqyn keıipkerimniń úsh tomdyǵynyń aldynda jip ese almaıdy. Jáne osy úsh tomdyq aqyn Jumeken Nájimedenovtyń artynda qalǵan jary Násip Mustahanqyzynyń qajyrlylyǵynyń, sol kisiniń talaı esikti tozdyrýynyń arqasynda ǵana jaryqqa shyqty. Pendeshilik turǵydan alǵanda meniń joǵaryda áńgime qylǵan, mańǵystaýlyq aqyn keıipkerimniń úsh tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn, keremet bezendirip shyǵarýyn túsinýge de bolady. Óıtkeni Jumeken Nájimedenov sekildi tamyryn tereńnen tartqan, poezıa álemindegi qaıtalanbas tulǵany halyq kerek qylmaǵanda, mańǵystaýlyq ol aqyn dúnıeden ótse, onyń shyǵarmalarynyń ekibastan eshkimge qajeti bolmaı qalatyndyǵyn túsindirip jatýdyń ózi artyq shyǵar. Jumeken Nájimedenov shyǵarmalary, onyń murasyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtap otyrǵan aqynnyń otbasyna nemese ónerdiń baǵasyn biletin jandarǵa kerek bolýy múmkin. Biraq halyqqa aqynnyń baǵa jetpes murasynyń soqyr tıynǵa da keregi joq. Eger de Jumeken Nájimedenov shyǵarmalaryn halyq kerek qylsa, jyr súleıi dúnıege kelgen munaıly ólke, aqyn murasyn nasıhattaý úshin bir shómish munaıyn nege qımaıdy? Shet eldik alpaýyttardyń jemsaýyna ketip jatqan osy ólkeniń baılyǵy, jalǵyz Jumekenniń ǵana emes, qazaqtyń barlyq aqyn-jazýshylarynyń baǵyn ashýǵa molynan jetpeı me.. Aqıqatynda Jumeken Nájimedenov qana emes, dúnıeden ozǵan talantty aqyn-jazýshylardyń qaı-qaısysy da izdeýsiz qalyp barady. Bul - ulttyq tragedıaǵa aınalǵan indet. Keıde uly Áýezov bolmasa, poezıa paıǵambary Abaı da eleýsiz qalar ma edi dep oılaısyń.. Sonan soń, qazaq sóziniń máńgilik ekendigine kúdikpen qaraı bastaısyń da, keleshekten úmitiń úzilip, tula-boıyńdy bir úreı bıleıdi. Múmkin, qazaq sóziniń sońǵy sáýlesi sónip, biz ony áli sezinbeı júrmiz, múmkin qazaqtyń rýhy baıaǵyda ólip qalǵan shyǵar...

HHH

Orys jazýshysy Vasılıı Rozanov “Biz ( orystar) ádebıetpen tym qatty aýyramyz” depti. Osy sózdi ol qaıǵyryp otyryp jazypty. Halqy ádebıetpen tym qatty aýyratyn orys aqyndary qandaı baqytty jandar edi, shirkin!. Sol sebepten orys aqyndarynyń kózi tirisinde bolmasa da, ólgennen keıin baǵy tez janady. Taıaýda Almaty qalasyndaǵy bir kitap dúkeninen orys aqyny Nıkolaı Rýbsovtyń óleńder jınaǵyn kórdim. Aqynnyń kitabyn qolǵa ustaýdyń ózi, oqyrmandy keremet bir ǵanıbet sezimniń besigine bóleıdi. Ondaǵy jaryq kórgen óleńderdiń ornalasý tártibi, jınaqtyń sońyndaǵy ár óleńge berilgen túsiniktemeler, orys halqynyń mádenıettiliginiń qanshalyqty bıik ekendiginen ǵana emes, óz aqynyn izdeı alatyn uly el ekendiginen de habar bergendeı. Meniń kitaphanamda, osydan jıyrma jyl buryn jaryq kórgen orys aqyny Nıkolaı Rýbsovtyń “Podorojnıkı” atty óleńder jınaǵy bar. Onyń barlyq shyǵarmasynyń kólemi bir-aq tomdaı ǵana. Sol bir tomdyqty orys halqy kórkemdep, ár túrli etip, jıi-jıi shyǵarady. Aqyn týraly jazylǵan monografıalar men estelikterdi aıtpaǵanda, orystyń ádebıet zertteýshisi Vadım Kojınovtyń Nıkolaı Rýbsov týraly jazǵan kitabynyń ózi nege turady. Al, osy Nıkolaı Rýbsov orystyń kóp jaqsy aqyndarynyń biri ǵana. Aqynnyń shyǵarmalaryn túgel oqyp shyqqan kezimde, maǵan onyń bes-alty óleńi ǵana qatty áser etti. Orystardyń Nıkolaı Rýbsovtan basqa, jıyrmasynshy ǵasyrda ómir súrgen Sergeı Esenın, Aleksandr Blok, Anna Ahmatova, Borıs Pasternak, Iosıf Brodskıı sekildi aqyndary týraly Reseıde sońǵy jyldarda ǵana shyqqan kitaptardyń sanyn da túgesip shyǵý múmkin emes. Orys halqy, óz aqyndarynyń bir aýyz sózine sheıin shashaý shyǵarmaı, túgendep, sanatqa qosyp jatady. Osy turǵydan alǵanda, orystyń talantty aqyndarynyń qaı-qaısysy da baqytty. Olardyń artynda izdeıtin halqy bar. Al, qazaqtyń talantty aqyn-jazýshylarynyń bári de shetinen baqytsyz. Óıtkeni qazaq halqy eshqashan da, eshýaqytta da óz aqynyn izdegen emes. Ústimizdegi jyly dúnıeden erte ótken, qazaqtyń talantty aqyndarynyń biri Jumataı Jaqypbaevtyń alpys jyldyq mereıtoıy eleýsiz-eskerýsiz qaldy. Jáne aqynnyń alpys jyldyǵynyń óz dárejesinde atalyp ótpegendigine qysylyp-qymtyrylǵan halyqty baıqamadym. Qazaqtyń resmı basylymdary, áıteýir, mindetinen qutylǵandaı aqyn shyǵarmashylyǵy týraly bir-bir maqala jarıalady. Sonymen aqynǵa kórsetilgen “úlken qurmet” támámdaldy. Aqynnyń alpys jyldyǵy qarsańynda Jumataı Jaqypbaevtyń óleńder jınaǵynyń jaryqqa shyqqanyn kórmedim. Estimedim de. Degenmen, osyǵan qaramastan Jumataı Jaqypbaev ómirden ótkennen keıin, poezıa álemindegi baǵy janǵan aqyndardyń biri sanalady. Sebebi onyń artynda qalǵan jary Záıda, jyr súleıiniń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý jolynda aıanbaı jumys jasap, tabandy eńbek etip keledi. Áıtpese aqyn Jumataı Jaqypbaevqa deıin de, odan keıin de dúnıeden ótken, kez-kelgen halyqtyń taqıasyna tar kelmeıtin, qazaqtyń talaı marǵasqalarynyń esimi umytylyp ketti emes pe.. Ol jyr súleıleriniń esimderi sol aqyndardyń shyǵarmashylyǵynyń osaldyǵynan emes, sońynda qalǵan izdeýshisiniń, aqynyn joqtaıtyn halqynyń bolmaǵandyǵynan, sanadan sypyrylyp qaldy. Otyzǵa da tolmaı opat bolǵan Tólegen Aıbergenovti de ólgennen keıin ónerdegi baǵy janǵan aqyndardyń qataryna qosýǵa bolady. Aqynnyń jary Úrnısa, qyzy Saltanat pen kúıeý balasy, ózi de aqyn Baýyrjan Jaqyptyń arqasynda Tólegen Aıbergenovtyń shyǵarmalary qaıta jańǵyryp, halyqtyń jadynda saqtalyp, umytylmaı keledi. Al, dúnıeden erte ozǵan Aqan Nurmanovty men, ólgennen keıin ónerdegi baǵy janǵan jazýshylardyń qataryna qosa almas edim. Eger de jazýshy Aqan Nurmanov eń quryǵynda orys topyraǵyn emip týǵanda, onyń esimi Býnın nemese Sholohovpen qatar atalary sózsiz. Shyn mánisinde jazýshy Aqan Nurmanovtyń “Qulannyń ajaly” atty romany, Muhtar Áýezovtyń “Abaı joly” epopeıasynan keıingi, qazaq prozasyndaǵy eń shoqtyǵy bıik týyndylardyń biri. Aqan Nurmanovtyń “Qulannyń ajaly” atty romanyn, tipti shyǵarma dep aıtýǵa aýzyń barmaıdy. “Qulannyń ajaly” naǵyz epıkalyq dastan. Degenmen Keńes dáýiri tusynyń ózinde atyn aıtýǵa tıym salynǵan Keıki batyr týraly roman jazyp, orys otarshyldyǵynyń ozbyrlyǵyn keremet sheberlikpen sýrettegen jazýshy Aqan Nurmanovty da qalamdas dostary Saıyn, Qalıhan, Ákimnen basqa eshkim izdemeıdi. Byltyr áıteýir, jazýshy Aqan Nurmanovtyń jetpis jyldyq mereıtoıyn jetim qyzdyń toıyndaı qylyp ótkizdik. Almatydaǵy bir kishi-girim kafede Aqan Nurmanovtyń týystary jınalyp, jazýshynyń arýaǵyna arnap as berdi. Torǵaı topyraǵynda jazýshy Aqan Nurmanovtyń jetpis jyldyǵy dúrildep ótipti degen habardy qulaǵymyz shalǵan joq. Tipti, ásheıinde jelpingende aldyna jan salmaıtyn torǵaılyq aqyn-jazýshylar da Aqan Nurmanovtyń mereıtoıy tusynda shóptiń basyn syndyrmady. Bir sózben aıtqanda, Torǵaı halqy jazýshy Aqan Nurmanovty izdemedi. Óz basym Torǵaı topyraǵynan talaı-talaı “krýtoı bıznesmender” men halyq qalaýlylarynyń, qoly uzyn sheneýnikterdiń shyqqandyǵyn jaqsy bilemin. Biraq solardyń kóbisi túkke turmaıtyn sharalar úshin aqshasyn sýdaı shashqanymen, kindik qany tamǵan týǵan topyraǵynyń rýhanı qajettiligi nemese óz eliniń birtýar perzentteriniń esimin ardaqtaý úshin qaltasynan soqyr tıyn shyǵarǵysy kelmeıdi. Áıtpese, Aqan Nurmanov sekildi birtýrar tulǵanyń jetpis jyldyq mereıtoıyn Almatynyń qaq tórinde de, Torǵaı óńirinde de dúrildetip ótkizýge bolar edi. Endigi jyly qazaq poezıasyndaǵy ulttyq naqyshtaǵy óleńder men ballada janryn jańasha qalyptastyrǵan aqyn, ákem Keńshilik Myrzabekov alpys jasqa tolady. Aqyn Keńshilik Myrzabekovty da óz halqynyń izdeıtinine kúmánim bar. Mine, ákemniń dúnıeden ozǵanyna on segiz jyl toldy. Osy on segiz jyldyń ishinde Torǵaı topyraǵynda ákemniń atyna eń qurymaǵanda bir kósheniń de aty buıyrmady. Eshkim senbeıdi., tipti adam kúletin jaǵdaı. Torǵaıdyń qaq tórinde kózi tiri jazýshylar Qoǵabaı Sársekeev pen Qoıshyǵara Salǵarınniń esimimen atalatyn kósheler bar. Biraq dúnıeden ótken meniń ákem, aqyn Keńshilik Myrzabekovtyń atyndaǵy kóshe joq. Ákemniń taı-qulyndaı tebisip, birge ósken dostary aqyn Serik Turǵynbekuly men Serikbaı Ospanovtan basqa, esimi belgili torǵaılyq jazýshylardyń eshqaısysy eń quryǵynda Keńshilik Myrzabekovtyń shyǵarmashylyǵy týraly osy kúnge sheıin bir aýyz pikir de bildirgen emes. Járaıdy, uly Abaı aıtpaqshy “aqyldaryna sáýle qonbaǵan” sol torǵaılyq kemtalant jazýshylardyń aqyn týraly aıtqan pikirinde turǵan ne bar deısiń? Biraq, aqyn Keńshilik Myrzabekovtyń qandaı talant ekendigin jaqsy biletin Torǵaı elindegi bılik tizginin ustap otyrǵan azamattar nege úndemeıdi? Keńshilik Myrzabekovtyń atynda, týǵan elinde, birde-bir kósheniń, nemese birde-bir mekteptiń joq ekendigine, olar uıalmaı ma? Álde aqynnyń óleń ólkesinde balaýsa daýysymen tanyla bastaǵan kezde-aq “Boz bıe” atty balladasy arqyly tyń tragedıasyn sýrettegenin, Torǵaıdyń esimin jyr álemine máńgi óshpesteı etip jazyp ketkendigin halyq jadynan shyǵardy ma? Osydan on jyl buryn ákemniń kindik qany tamǵan Aqshyǵanaq aýylyndaǵy mektepke Keńshilik Myrzabekovtyń esimin berý týraly bastama kóterilgende, onyń aıaǵy rý talasyna aınalyp ketip, sońynda ol mektep Topaev degen eshkim tanymaıtyn bireýdiń enshisine buıyrdy. Sondyqtan Qoǵabaı men Qoıshyǵara kókelerime kózi tiri kezderinde Torǵaıdyń qaq tórinen bir-bir kóshe buıyrǵany ábden durys bolǵan. Tipti olar, qoldarynda bar múmkindikti paıdalanyp, Torǵaıdyń qaq ortasynan ózderine arnap, bir-bir eskertkish quıǵyzyp alsa da artyq etpeıdi. Óıtkeni ólgennen keıin aqynnyń halyqqa keregi joq. Jazýshynyń tem bolee..

HHH Abaı atam osydan bir ǵasyr buryn: Atymdy adam qoıǵan soń, Qaıtip nadan bolaıyn. Halqym nadan bolǵan soń, Qaıda baryp ońaıyn - dep zarlap, jalǵyzdyqtyń kúıin keshti. Halyqqa budan artyq qatty sóz aıtý, halyqty budan artyq synaý múmkin emes. Óz zamandastarynyń ishinde halyqty nadan dep sógýge eshkimniń batyly barmady. Dáti shydamady. Abaı aıtty. Ne úshin? Baqsynyń molasyndaı jalǵyz qalǵan Abaı atamdy óz halqy týraly quıqa tamyryńdy shymyrlatyp, tula boıyńdy túrshiktiretin aýyr sóz aıtýǵa qandaı muqtajdyq ıtermeledi? Nege ekenin bilmeımin, Abaı atamnyń osy sóziniń syryn men, taıaýda 31 telearnadan beriletin “Doda” habaryn kórip otyryp túsingendeı boldym. Apta saıyn 31 telearnadan berilip turatyn, bul jolǵy “Doda” telehabarynyń negizgi keıipkerleri eki adam eken. Birinshisi - jazýshy Sáken Júnisov, ekinshisi - áýesqoı kompozıtor Qaldybek Qurmanálıev. Telehabardy kórip otyryp uqqanym, ony jasaýshylar bir-aq maqsatty kózdegen syńaıly. Ol – búgingi qazaq zıalylarynyń bárin túkke alǵysyz, qaryndarynyń qamynan basqa eshteńeni oılamaıtyn toǵyshar etip kórsetý. Osy tarapta áýesqoı-kompozıtor Qaldybek Qurmanálıev aqyn Muhtar Shahanovtyń pozasyna turyp alyp, óziniń rólin tamasha oınap shyqty. Quddy, osy eldiń paıǵambary da, qutqarýshysy da ózi sekildi, zıaly qaýym ókilderiniń túgin qaldyrmady. Keı jaǵdaıda tipti, birdeńe aıtqysy kelip oqtalǵan, jazýshy Sáken Júnisovtyń aýzyn da ashtyrmady. Habarǵa qatysyp otyrǵan bir oppozısıoner áıel sóz alyp, “zıaly qaýymdy – zıandy qaýym” dep ataýymyz kerek, degen qorytyndy túıin jasady. Osy sózdi estigende quıqa tamyrym shymyrlap qoıa berdi. Otyz jetinshi jylǵy zıaly qaýymǵa shyǵarylǵan úkim de budan jeńilirek bolǵan shyǵar. Eń quryǵanda Keńestik ımperıa olardy kópshiliktiń aldynda masqara qylmaı, óltirip edi ǵoı. Táýelsizdikti ańsaǵan zıaly qaýym ókilderiniń, sol kúnge jetkendegi kórgen rahatynyń sıqy osy. Habardy kórip shyqqannan keıin, bir asyl dúnıem bylǵanyp qalǵandaı kúı keshtim. Ásirese, ózim jaqsy kóretin, shyǵarmashylyǵyn joǵary baǵalaıtyn jazýshy Sáken Júnisov aǵam úshin janym aýyrdy. Osy “kloýndany” uıymdastyrǵan jýrnalıserdiń oı-óresiniń taıazdyǵyna qarnym ashty. “Doda” telesaıysyn kórip otyrǵan halyqty aıadym. Ádiline júginsek, jazýshy Sáken Júnisov kim, áýesqoı-kompozıtor Qaldybek Qurmanálıev kim? Ekeýin tarazynyń basyna teńestirip qoıý, mádenıetti elderde múmkin bolmasa da, “shoshqasy ıt bolyp úretin”, “Qazaqstan” atty memlekette ońaı is ekendigine tolyq kózim jetti. Esine sala keteıin, Qaldybek Qurmanalıev besikte jatqanda, Sáken Júnisov “Japandaǵy jalǵyz úı” atty shyǵarma jazyp, totalıtarlyq júıege qarsy shyqqan qalamgerlerdiń biri. Ol kezdegi jasalǵan erlikti, búgingi zamandaǵy jasalyp jatqan erlikpen, salystyrýǵa da kelmeıdi. Ol zamandaǵy jasalǵan erlik ajalmen baja bolý nemese aıdahardyń aýzyna úńilip qaıtqanmen birdeı kózsizdik edi ǵoı. Tipti ony aıtpaǵan kúnniń ózinde, jazýshy Sáken Júnisov “Aqan seri” atty epıkalyq saryndaǵy roman jazý arqyly-aq, myńdaǵan oqyrmannyń rýhanı álemin baıytyp, izgilik rýhyn seýip, halyqty ulttyq tálim-tárbıe berýge baýlydy emes pe. Jazýshynyń ulttyq boıaýy mol osy shyǵarmasy, talaı urpaqty rýhanı turǵydan baıytty, sezimine sáýle túsirdi. “Zamanaı men Amanaı” atty shyǵarmasy arqyly jazýshy Sáken Júnisovtyń eń tuńǵysh ret qazaq dalasyndaǵy ashtyqty sýrettegenin Qaldybek bile me eken? Onyń táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary qazaqtyń tili, jeri týraly jazǵan maqalalaryn Qaldybek oqyp pa? Eger de osynyń bári ońaı sharýa bolsa, Qaldybek Qurmánalıevtiń ózi jer týraly, til týraly, tereńnen tebirenip nege bir maqala jazbaıdy. Maqala jazý qolynan kelmese, nege, “baıaǵy zamanda sheneýnikterdiń esigin teýip kirip júrgen” ( óz sózi) Qaldybek Qurmanálıev, jer satylyp jatqanda, Astanadaǵy Aq Ordanyń aldyna baryp, ashtyq jarıalap jatyp almady?. Sosyn, zıaly qaýym ókilderiniń bárine topyraq shashyp sóıleýge Qaldybek Qurmanalıevtiń qandaı moraldyq quqy bar? Qazaq halqyna onyń qandaı eńbegi sińipti? Eń qorqynyshtysy habardyń sońynda kórermenderdiń kóbisi Qaldybek Qurmanálıevti jaqtap daýys berdi. Iaǵnı, bul bizdiń halyqtyń basym kópshiliginiń oı-óresi, áýesqoı-kompozıtor Qaldybek Qurmanálıevtiń deńgeıindeı-aq degen sóz. Basqasha sózben aıtqanda, “Doda” telehabarynan halyqtyń aqyn men jazýshyǵa degen qurmetiniń joq ekendigi, sózdi sılamaıtyndyǵy, tek bıliktiń jaǵasynan alyp, keshe eldi tonap baıyp, endi búgin qalyń jurtty qantógiske shaqyratyndardy ǵana zıaly dep sanaıtyndyǵy anyq ańǵarylyp qaldy. Endeshe mundaı halyqtyń kelesheginen ne qaıyr, qandaı úmit kútýge bolady?.. Árıne, kúni keshe jer satý týraly áńgime qozǵalǵanda, zıaly qaýym ókilderiniń arasynda da úndemeı qalǵandar bar, biraq eshteńeden taısalmaı óz qarsylyǵyn bildirgender de tabyldy ǵoı. “Zıaly qaýymnyń bárine zıandy qaýym” degen úkim shyǵarý arqyly, “Doda” telehabary, qazaq ultynyń rýhy úshin kúresken, sol úshin janyn aıamaǵan aıaýly perzentterimizdiń atqarǵan isteriniń bárin de kúresinge laqtyryp tastaǵan joq pa? Sál, sabyr qylaıyq! Sabyr! Eger de kúni keshe jer satý týraly másele kóterilgende, nemese eldiń basyna túsken syn saǵatta úndemeı qalǵandar nemese ultyna opasyzdyq jasaǵandar tabylsa, olardy atymen ataıyq. Áıtpese, “zıalylardyń bári zıandy” degen jeńiltek býdyń jeligine berilip, “Doda” telehabarynyń, jazýshy Sáken Júnisovten, sondaı adamnyń obrazyn jasaýǵa tyrysýy, jeńildetip aıtqanda - nadandyqtyń ǵana belgisi. Nege biz sonshama sholaq oılaımyz. Kúni keshegi Keńestik dáýirde zıaly qaýym ókilderi ulttyq táýelsizdik úshin jasyryn kúres júrgizbese, biz oǵan qol jetkize alar ma edik? Ulttyq táýelsizdik jolynda kúreskeni úshin atylyp ketken Ahmet, Mirjaqyp, Beıimbet, Júsipbek pen Maǵjandardyń ıdeıasyn, attaryn atamasa da sanamyzǵa synalap sińirgen de osy aqyn-jazýshylar emes pe? ..Keıde aıamaımyn, tipti, júregimniń janynan bireý ótkir biz suǵyp alǵandaı kúıge túsemin. Sońǵy jyldary mynandaı bir qubylysty baıqadym. Basqasyn aıtpaǵanda, halqy úshin aıanbaǵan, kóp eńbek sińirgen aqyn-jazýshylar dúnıeden ótip jatqanda, sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa týǵan-týysqandary men dostary ǵana jınalady. Olardy sońǵy saparǵa attandyrýǵa qarapaıym halyq kelmeıdi. Osynyń bári de sońǵy jyldardaǵy, sóz bostandyǵynyń arqasynda zıalynyń bárin de zıandy qaýym etip kórsetip, jazýshy týraly teris pikir qalyptastyrǵan táýelsiz telearnalar men basylymdardyń istegen jumystarynyń “jemisi”. Qazaqstannyń jer asty, jer ústi baılyǵy tonalyp, onyń rahatynyń bárin de kelimsekterdiń kórip jatqandyǵyna úndemeıtin biz, zıaly qaýym ókilderine úkimet tarapynan kishkentaı jaqsylyq jasalsa, jarylyp kete jazdaımyz. Búgingi tańdaǵy halqymyzdyń eń úlken tragedıasy, bizde ultymyzdyń sózin sóıleıtin, muńyn joqtaıtyn bılik te, ol úshin qabyrǵasy qaıysyp otyrǵan opozısıa da joq. Sodan soń baryp, Qazaqstandaǵy orys tildi resmı bılik qazaq tiliniń mártebesin kótermeý úshin jantalasady da, al, bizdegi jaldamaly opozısıa Reseıge baryp, orys halqynyń sózin sóılep, soıylyn soǵady. Jazýshy Muhtar Maǵaýın jetpisten asqanda “Ultsyzdaný urany” atty kólemdi maqala jazdy. Maqala emes, zarly tolǵaý. Zarly tolǵaýdy oqyp shyqqannan keıin, óz halqyńnan kúderińdi úzip, qazýly kór daıyn tursa, óle salǵyń keledi. Jazýshy úshin jasap jatqan jumysyńnyń baıansyz ekendigin sezingennen artyq qandaı qasiret bar. Qazaq halqy úshin zor eńbek sińirgen, “Bes ǵasyr jyrlaıdy” atty jyraýlar murasyn túgendep sanatqa qosý úshin barlyq sanaly ǵumyryn sarp etý arqyly, ulttyq sanamyzdy oıatqan eki adam bolsa, sonyń biri - Muhtar Maǵaýın emes pe. Ókinishke qaraı, Keńes úkimetiniń tusynyń ózinde ulttyq rýh maıdanynda kúresken, sol úshin teperish kórgen jazýshyny, quldyq sanadan aryla almaǵan biz, áli kúnge sheıin toqpaqtaýmen kelemiz. Muhtar Maǵaýınge ǵaıbat sózder aıtylyp jatqanda, jazýshyny qorǵaǵan, oǵan arasha túsken halyqty baıqamadym. Qaıta kerisinshe, qyrǵyzdyń qalamgeri Shyńǵys Aıtmatovtyń “jazýshy Muhtar Maǵaýındi bilmeımin” degen sózine qybymyz qanyp, ólgen ákemiz tirilip kelgendeı qýandyq. Eki ezýimiz, eki qulaǵymyzǵa jetip máz-máıram, aıran-asyr boldyq. Óz ultynyń rýhy úshin kúresken, bildeı bir jazýshysyn ózge bireýge tek qazaq qana sabatyp qoıa alady. Sabatyp qoımaı, oǵan ólerdeı qýanatyn da - qazaq qana. Óıtkeni bizde ulttyq sanany aıtpaǵanda, eń quryǵanda tipti, júzdik sana da joq. Bizde tek quldyq sana ǵana bar...

2005 jyl