«Halyqpen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıtin úsh qyzmet ıesi – dáriger, muǵalim men tártip saqshylarynyń áleýmettik, turmystyq jaǵdaıy túzelmeı, quzyret-mindetteri aıqyndalmaı eldiń erteńi aıshyqtalmaıdy», – deıdi Halyq Qaharmany, general-leıtenant Baqytjan Ertaev. «Óıtkeni, densaýlyǵy joq, bilimi saıaz, tártipsiz urpaq ultty ushpaqqa shyǵarmaıdy. Densaýlyq, bilim, tynyshtyq – bári bir-birimen etene baılanysty. Úsh uǵym – qazannyń úsh buty sekildi. Biri bosap ketse, qazan tógiledi». Parlament Májilisiniń depýtatymen arnaıy kezdesip, suhbat qurǵanymyzda Baqytjan Ertaıuly quqyq qorǵaý organdaryndaǵy qurylymdyq ózgerister, jastar máselesi, Antqa adaldyq týraly oılarymen bólisti.
– Baqytjan Ertaıuly, Siz áskerı adam retinde ishki ister organdaryndaǵy ózgeriske, syn men sapaǵa da ózindik baǵa bere alasyz. İİM-niń búgingi qyzmetin qalaı baǵalar edińiz?
– İİM-niń qyzmeti halyqtyń kóz aldynda, sol sebepti de bul salaǵa salmaq kóp túsedi. Polısıa qyzmetkerleri elmen etene jumys istegendikten de syn-eskertpege jıi iligedi. Qoǵamda qandaı da bir keleńsizdik pen zańsyzdyq bolsa, qarapaıym jurttyń alǵash bolyp kómekke shaqyratyny da – polısıa. Bárin birdeı qaralap, jasalǵan eńbekti túbirimen joqqa shyǵaryp tastaýǵa bolmaıdy. Kemshilik ketse, kináni bir adamnan izdeýdiń qajeti joq. Sebebi, qatelik búkil júıede degen sóz.
Qazaqstandyq polısıa el aldyndaǵy mindetin oryndap keledi. Qyzmettegi san qıyndyqqa qaramastan jumysyn adal atqaryp, halyqtyń alǵysyna bólenip júrgen azamattar az emes. Biraq myna jaıtty eskere ketken jón. İİM-niń joly dańǵyl bolǵanymen, óte taıǵaq. Úlken qurylymnyń qyzmet kórsetý aıasy da keń. Sondyqtan bári birdeı teń basyp, mejesine dóp tıgizip júr deý qıyn. Aralarynda súrinetinderi bar, shalys basatyndary da kezdesedi.
Shyndap kelgende, ishki ister organdarynyń abyroıy – bárimizge ortaq. Sebebi, eldegi ishki tártipke baǵyný, ishki erejeni ustaný ár azamattyń jeke tárbıesi, tálimi men tártibinen bastalady. Qoǵamda qany tamǵan másele bolsa, «buǵan İİM jaýapty» dep, keri ıterip tastaýdyń qajeti joq. Bárimiz qoǵam, qarapaıym azamat bolyp birikkende, jumyla judyryq bolǵanda ǵana ishki tártipti túzete alamyz. Birjaqty synnyń jeteginde ketýge bolmaıdy. Eger ishki tártipke qatysty qandaı da bir kemshilik ketse, oǵan bárimiz kinálimiz. Jastar qylmysqa barsa, sol órenge durys tálim bere almaǵan otbasy, týǵan-týysy, aýyl aqsaqaldary, qala berdi mektep te, JOO da jaýapty degen sóz. Bolary bolyp, boıaýy sińgen soń «polısıa qol qýsyryp otyr» dep san soǵyp, syn sadaǵyn qadaýdan esh nátıje shyqpaıdy. Sondyqtan da derttiń aldyn alǵan jón.
Qazir neshe túrli is-sharalar, forýmdar, keńester ótkizilip jatyr. Biraq deni formalno. Jalyndap sóılep, jyltyraq qaǵaz taratýmen eshnárse bitpeıdi. Máseleni ashyq talqylap, batyryp aıtyp, shyn jany ashıtyn aǵa býynnyń aıtqanyna qulaq salsaq, utarymyz kóp.
– Halyqtyń ishki ister salasyna degen senimin nyǵaıta túsýdiń taǵy qandaı tásilderin aıtar edińiz?
– Depýtat retinde de, general turǵysynan da, qarapaıym aýyldan shyqqan aqsaqal abyroıymen de halyqtyń arasynda jıi bolamyn. El aldynda júrgen bedeli bıik azamattarymen de, shalǵaı jatqan qarapaıym aýyldyń qara shaldarymen de shamam kelgenshe jıi bas qosyp, qaýqyldasqandy jaqsy kórem. Osyndaı keńesterde bir baıqaǵanym, el úlkenderiniń aýzynan «polısıa jaman», «jatypisher» degen aýyr sózdi estip kórgen emespin. Kerisinshe, «shaqyrǵanda tez keledi», «shama-sharqynsha kómekterin aıaǵan emes» dep aq batalaryna qosyp otyrady.
Degenmen, İİM halyqqa barynsha ashyq bolýy kerek. Aımaqtarda qarapaıym halyqtyń İİD, basqarma basshylaryna kirýin, aryz-shaǵymyn óz aýzymen jetkizýdiń jolyn qıyndatyp jibergen. Aınalasyn bıik qorshaýmen tumshalap, kireberisterine deıin kúzetti tizip qoıady. Osynyń ózi polısıa men halyqtyń arasyn alshaqtatady, senimderin setinete túsedi. Qara halyq polısıadan jasqanbaýy, qoryqpaýy kerek. Kerisinshe, odan óz qorǵanyn, qamqorshysyn kórýi kerek emes pe?! Basshylyq qyzmetke otyrǵan ekensiń, sol taqtyń emes, eldiń quly bol! Qara bastyń emes, halyqtyń ıgiligi úshin qyzmet et! Jaıly kabınette otyryp alyp, jurttyń shynaıy jaǵdaıyn bilý, túsiný múmkin emes.
– Qoǵamda daý týdyrǵan qandaı da bir oqıǵadan keıin el ishinde «qatań shara qoldaný qajet», «salaǵa reforma júrgizý kerek» degen sózderdi jıi estımiz. Jalpy mundaı ózgerister quqyq qorǵaý organdaryna qanshalyqty tıimdi?
– İshki ister salasyna tyń serpin bergen reforma retinde 2012 jyly engizilgen qylmysty tirkeý men esepke alý tártibin aıtýǵa bolady. Buryndary jasalǵan qylmys tirkelmeı, qaltarysta qalyp qoıatyn. Patrúldik polısıa men jol polısıasy qyzmetkerlerin biriktirý de qoǵamdyq oryndardaǵy quqyq buzýshylyqtyń azaıýyna yqpal etti.
Reforma tek İİM-ge ǵana emes, barlyq sala úshin qajet. Biraq reforma reforma úshin jasalmaýy kerek. Ýaqyt talabyna saı qurylymdyq ózgeris, saıası jańǵyrtý, áleýmettik turǵydan jetildirý qajet. Biraq ol – qaǵaz júzinde emes, bolashaq úshin jasalatyn mańyzdy qadam. Taǵy da bir reformany qolǵa almas buryn el talqysyna, úlkenderdiń aqyl-keńesine, halyq tarazysyna salsa, ótkennen ketken kemshilik qaıtalanbaıdy, jiberilgen qatelikke jol berilmeıdi. Sosyn mundaı talqylaýdan opozısıa ókilderin de shet qaldyrýǵa bolmaıdy. Jalpy, shyndyqty aıtqan adamdy tyńdaý kerek.
– Polısıa qyzmetkerleriniń áleýmettik jaǵdaılary týraly jıi aıtylady. Al Siz jalaqyny kóterip, quziretin keńeıtý arqyly qazaqstandyq polısıanyń máselesin túbegeıli sheshýge bolady dep esepteısiz be?
– Mańdaı ter, aq-adal eńbek tıisinshe tólenýi kerek. Bilikti mamandardy qyzmet kórsetkishine qaraı joǵary jalaqymen yntalandyrý, materıaldyq máselesin sheship berý – osynyń bári jumysqa degen stımýldy arttyrady. Qara jaıaý, qaltasy tesik, basynda baspanasy joq ýchaskelik polısıadan qandaı kórsetkish talap etýge bolady? Buryn ýchaskelik ınspektorlar aýyl ákimderiniń adútanty bolyp júretin. Polısıa qyzmetkeri jergilikti bılikke emes, halyqqa baǵynýy kerek. Sebebi, onyń basty mindeti – el tynyshtyǵyn saqtaý, ishki tártipti qadaǵalaý. Bir úıdiń qoıy joǵalsa da, erkegi iship alyp, lań salsa da kúni-túni júgirip júretin sol ınspektorlar. Eger polısıanyń ımıjdin nyǵaıtamyz desek, osyndaı qarapaıym halyqtyń arasynda júrgen ýchaskelik ınspektorlardyń bilimdi, bilikti, bedeldi bolǵanyn qatań qadaǵalaý qajet. Jurttyń qazaqstandyq polısıaǵa degen kózqarasy osyndaı aýyl-aımaqtan, kóz aldarynda júrgen tártip saqshysynyń jeke tártibi men túr-tulǵasynan bastalady. Jyly kabınette otyrǵan basshysynyń emes, eldiń arasynda eńbek etip júrgen qarapaıym jigitterdiń jaǵdaıyn jasaý kerek. Sońǵy 5-6 jylda ýchaskelik polısıa qyzmetkerleriniń bedeli artty, quzireti de keńeıdi. Bul ózgeris osy baǵyttaǵy qyzmetke de oń áserin tıgizip keledi.
Jalpy, el aldynda adal qyzmet etýge Ant berip, serttesken áskerı adam eshnársege alańdamaýy kerek. Onyń bar mindeti – eliniń ishki tártibin saqtaý, jurtty ury-qarydan qoraý, álsizge arasha túsý, áljýazǵa kómek qolyn sozý. Pogon taqqan adam saýda-sattyqqa, usaq-túıekke aralaspaǵany jón. Áskerı qyzmetkerlerdiń «Chestımeıý!» degen ádemi sózi, ózderiniń qalyptasqan ıgi dástúri bar. Bizdiń tilek – sol dástúrdiń dini qulamasa, urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, Ar, Namys, Uıat degen uǵymdardyń quny túspese eken degen nıet qana.
– Baqytjan Ertaıuly, Siz 40 jyldan astam ýaqyt áskerı salada qyzmet ettińiz. Bul sala Sizdi nege úıretti? Qandaı tártipke baǵyndyrdy?
– Áskerı sala Antqa adaldyqqa úıretedi. Otan aldyndaǵy boryshyńdy óteýge tárbıeleıdi. Al Otan aldynda Ant berý – qurǵaq urandatý emes, elim, jerim úshin janym pıda, basym jerge tıgenshe qorǵanyń bolam, qyzmet etem degen sóz. El-jurtyńdy saıraǵan tilmen emes, júrekpen súıý kerek.
Ár adamnyń óz júrip ótken joly, taǵdyry men tarıhy bar. Meniń de talaıly taǵdyrym san tarapqa toly. Ǵumyrymnyń 44 jyly áskerı salada ótti. Keıde artyma burylyp qaraımyn da «Elime, týǵan topyraǵym men Otanyma ne isteı aldym? Perzenti retinde paryzymdy óteı aldym ba? Qandaı jaqsylyq jasadym? Tıtteı de bolsa kómegim tıdi me?» dep óz-ózime suraq qoıamyn.
Bala kezimde Baýyrjan Momyshulyndaı batyr bolsam dep armandadym. Kýrsant atanǵanda general Saǵadat Nurmaǵambetovti alǵash ret kórip, túr-turpatyna, oqaly kıimine qyzyǵa qarap, sol kisideı general bolsam ǵoı dep tátti qıalǵa berilip óstik. Qazir mine, táýbe, eń joǵarǵy dárejeli marapat – Halyq Qaharmany atandyq, general shenin taqtyq. Biraq bul dárejege jetkenshe ár áskerı shenniń jaýapkershiligin arqaladyq, jaqsylyǵyn da kórdik. Ár qyzmettiń qıyndyǵynan óttik, qyzyǵyn da sezindik. Aldymyzǵa qoıylǵan ár mindettiń aýyr synynda shyńdaldyq, abyroıyna da arqalandyq. Aýǵan soǵysynyń aýyr jyldaryn da bastan ótkerdik.
– General – úlken shen. El aldynda júrgen aǵa býyn ókili retinde basty paryzym osy dep neni aıtar edińiz?
– Otan aldynda bergen Antyma daq túsirgen joqpyn. Adal bolyp qaldym. Kez kelgen adam adaldyqqa, aqıqatqa sený kerek. Qazaq: «Shyndyqtan zor palýan joq. Ol jaýdy da jyǵady, qamaldy da buzady» dep beker aıtpaıdy. Biraq, shyndyqtyń joly – shyrǵalań, soǵan tóze bilý kerek. Ótirikpen arpalysý kerek. Ósek-ótiriktiń joly las. Ótirik – shań sıaqty. Jel tursa ushyp ketedi. Ótirik – laı. Ústińe juqsa, ketýi qıyn.
Qazir ýaqyttyń talaby basqa, ózgeris kóp, jaqsylyqqa bastamalar mol. Jastar sol talap-mindettiń údesinen shyǵa alýy, ózgeris-erekshelikke daıyn, tyń bastamalarǵa saqadaı-saı bolýy kerek. Osynaý ulanǵaıyr jerimizdi qorǵaý, saqtaý – bizdiń basty mindetimiz bolsa, ony keler urpaqtyń boıyna sińirip, minezinde qalyptastyrý da – aǵa býynnyń eń úlken paryzy.
Talaı qıyn-qystaý kezeńnen óttim. Bıikke de shyqtym, quzdan da quladym. Súrindim, jyǵyldym, qaıta turyp, boıymdy tiktedim, alǵa umtyldym. BAQ-qa bergen bir suhbatymda: «Batyr taqqa talaspaıdy, batyr taqty qorǵaıdy» dep aıtqanym bar edi. Qazaqtyń keń baıtaq jerinde aıdyn-kól kóp. Men sonyń bir tamshysy ǵana shyǵarmyn. Jerimniń qoınaýy taý-tasqa baı. Men sonyń bir túıir qumy ǵana shyǵarmyn. Zaman men ýaqyttyń talaı ashshy dámin tatsam da óz elim, óz jerimde eńbek etip, qıyndyǵyn birge ótkerip, qýanyshyn birge bóliskenim – meniń perzenttik mindetim osy bolar.
Meni týǵan jerimniń tabıǵaty tárbıeledi, kindik qanym tamǵan topyraǵym minezimdi qalyptastyrdy. Men Baýyrjan batyrdyń kindik qany tamǵan jeri – «Batyrlar ordasy» ataǵan kıeli Jýalyda dúnıege keldim. Shyǵysynda – Kúıik, batysynda – Shaqpaq asýlary, ońtústiginde – Táńirtaýy kósilip jatqan nýly da sýly óńir meni shynshyl bolýǵa, taýly teriskeıi irilikke tárbıeledi. Al qos asýdyń ortasynda uıytqı soǵatyn qystaǵy borany qataldyqqa, temirdeı tózimdi bolýǵa shyńdady. Al qazirgi jastardy tabıǵattyń ózi erkeletip jiberdi.
Jýalyǵa jıi baryp turamyn. Barǵan saıyn Qarataý bókterine saldyrǵan meshitke aýyl jastaryn jınap, «Tártip kúnin» ótkizemin. Qoldaryna kúrek ustatyp, bastaýdyń kózin ashamyz, shaldardyń basyn qosyp, jas órenge ata-babanyń aıbyndy erligi jóninde áńgime-dúken quramyz. Byltyr 22 bastaýdyń kózin ashqanbyz. Jaqynda baryp kórsem sý tolyp, móldirep tur. Aýyl aqsaqaldary batalaryn berip jatyr, al jastar óz qoldarymen ashqan bulaqtyń qadirin bilip ósedi, tabıǵatqa qurmetpen qaraýdy úırenedi. Osynyń ózi – tárbıe.
– Al jastar tárıbesinde neden utyldyq dep oılaısyz?
– Qazirgi jastar óz zamanynda ómir súrip jatyr. Moıyndaýymyz kerek, jas býynnyń tálim-tárbıesin ýysymyzdan shyǵaryp aldyq. Býyny bekimegen balany ınternet, uıaly telefon, qala berdi atys-shabysy, qategizdigi men qany kóp, ne bolsa sony dáriptep jatqan sheteldik kınonyń aldynda qaldyrdyq. Biz, úlkender, jastarǵa osydan keıin qandaı baǵyt-baǵdar berdik dep aıta alamyz? Jas býynǵa qandaı kómek qolyn sozdyq? Batysqa bastaımyz dep júrip, erkek pen erkekti úılendirgendi de kóz kórdi. Bul máseleni ashyq talqyǵa salýymyz kerek. Ulttyń bolashaǵyna, ózegine túsken derttiń dıagnozyn durys qoıýymyz kerek. Asqynyp ketse, arty abyroıǵa aparmaıdy. Sebebi, búgingi jastardyń solqyldaq tárbıesi – erteńgi bolashaǵymyzǵa tóngen qatermen teń.
Kúni keshe Denıs Tendi kóliktiń aınasy úshin óltirip ketken jastardyń, jalpy órimdeı jastardyń qolymen jasalǵan qylmystyń bári aınalyp kelgende bizdiń barshamyzdyń kinámiz. Muny tek bir sala men bir júıege jaba salýǵa bolmaıdy. Eger sol jastar jumyspen qamtylǵan, turaqty jalaqysy bolsa, aınalysar isi, aınaldyrǵan kásibi bolsa, sondaı qadamǵa barar ma edi?! Qoǵamdaǵy kúrdeli máseleniń basy da osynda – jumyssyzdyqta jatyr. Qazir bilimi bar, bildeı oqý ornyn bitirgen jastardyń deni bos sendelip júr.
Jaqynda depýtat retinde aımaqtarǵa saparym barysynda Qostanaıǵa baryp, mektep oqýshylarymen jolyqtym. Áńgime barysynda olardan «Baýyrjan Momyshuly kim?» dep surap edim, eshbiri kúmiljip durys jaýap bere almady. Al Almatydaǵy mektepterdiń birinde dálizde ilinip turǵan Panfılov pen Momyshulynyń portretterin kórsetip: «Mynaý kim?» dep surasam, balalardyń biri Panfılovtyń murtyna qarap turyp: «Bul – Gıtler!» dedi(!).
Tarıhty bilmeıtin urpaq ósip keledi. Mekteptegi bilimniń deńgeıin, otbasyndaǵy tárbıeniń saıazdyǵyn osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Tárbıeleý men bilim berý tetigin zamanǵa saı etip, ýaqyt aǵymymen jańǵyrtyp otyrý kerek. Demokratıa dep daýryǵa berýdiń de shegi bar. Tól tarıhpen sýsyndamaǵan, ulttyq qundylyqtyń qadirin bilmeı ósken urpaqtan ulyq ister kútip qajeti joq. Osyny uǵar ýaqyt baıaǵyda jetti. Qazirgi bozbala aǵa býynǵa alaqanyn ala júgirip «Assalamaǵaleıkúm!» deýdi, qyzdar úlkenniń aldyn qıyp ótpeýdi bilmeıdi.
– General retinde áskerılerge qandaı keńes berer edińiz? Al halyq qalaýlysy turǵysynan elińizdiń qaı keńesine qulaq túrip júrsiz?
– Eki suraqqa da Baýkeńnen asyp jaýap bere almaspyn. «Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy». Bárimiz – Otan-Ananyń perzentimiz. Sol perzenttik paryzymyzǵa adal bolyp qalaıyq.
Suhbatyńyzǵa rahmet!
Suhbattasqan Baný Rahymbaıqyzy
