«Alysqa meni áketińder, dostar!
Tıbetterdiń ǵıbadathanasy bolsyn ol jer...
Janym sonda ǵana tynyshtalar.
Ózimdi ózim keziktirip, mańdaıdan shyǵar ystyq ter...»

(Ernar Sárseev, «Yntyzarlyqqa toly óleń joldary» óleńder jınaǵynan, orysshadan qazaqshaǵa aýdarǵan Jazıra Baıdaly)

-Ernar, qazaqılyqtan alysqa ketpeıik. Alǵashqy suraǵym, qaıdansyz jáne qaıda baǵyt aldyńyz degen qısynda bolsyn.

-Men taza almatylyqpyn. Áke-sheshem de ómir baqı Alataýdyń bókterinde ómir súrgen adamdar. Rýymdy surasańyz, shapyrashtymyn. Shapyrashty bolǵanymmen shalqyp júrgenim shamaly (kúlip-avt.). Asfáltta ósken qazaqtyń qarapaıym balasymyn. Sizdiń qazaq tildi jýrnalıs ekendigińizdi bile tura oryssha sóılep jatqanyma aıyp etpeńiz. Qazaqshany túsinemin, biraq, ókinishime qaraı, erkin kósilip jaýap bere almaımyn.

-Balalardyń serebraldi sal aýrýyna (ary qaraı – BSS) shaldyqqan azamatsyz.  Bul dıagnoz sizge 10 aılyq kezińizde qoıylypty. Dárigerler bul aýrýdy jeńýge bolady deıdi. 41 jyl boıy siz BSS-pen alysyp kelesiz. Aıtyńyzshy, osy dert bizdiń balalarǵa nege kenedeı jabysty?

-Bul genetıkalyq aýrý emes. Tuqym qýalamaıdy. Bala anasynyń tar qursaǵyn keńeıtip, dúnıe esigin ashyp jatqanda shaqalaqqa zaqym keledi. Akýsher-gınekologtardyń kinási der edim mundaıdy. Sebebi BSS-ke shaldyqqan balalardyń sany kún sanap ósýde. Men dúnıege kelgen perzenthanada, mysaly, menimen birge bir kúnde týylǵan kóptegen balalardyń ýaqyt óte kele osy dertke shaldyqqany belgili boldy. Demek akýsherlerdiń kásibıligi men bilimdiligin tarazylaıtyn ýaqyt áldeqashan jetti degen sóz. Jalpy BSS-pen shynymen de kúresse, eń bastysy, erterek dıagnoz qoıylsa, BSS sheginedi. 10 aılyq kezimde tisim shyqpaǵan, bir orynda otyra almaıtyn bala boldym. Sol kezde ǵana anam kúdiktengen bolsa kerek. Qanshama nevropatologqa meni kórsetken. Tek bireýi ǵana «bul – BSS» dep dıagnozdy dál qoıa bilipti. Eger de dárigerler dıagnozymdy 10 aıda emes, mysaly 4 aıymda anyqtaǵanda, bálkim, arbaǵa tańylmaı, ózdigimnen júre alýshy ma edim degen oıǵa qalamyn. Qaıtalap aıtamyn,  bul jerdegi eń basty másele – dıagnozdy erterek anyqtaý. Meniń mundaı halge dýshar bolǵanym anama, ákeme ońaı tıgen joq. Biraq olar bilimdi, saýatty azamattar bolatyn. Meniń aıaqqa turyp ketýim úshin bar jan-tánin saldy. 16 jasqa deıin barmaǵan dárigerim qalmady. 17-ge tolǵanda anam ulynyń ómir baqı múgedekterge arnalǵan arbada otyratynyna amal joq kóndi.

-Siz kóndińiz be? Únemi kúlip júresiz. Eshnársege qaramastan baqytty bolýdyń syry nede?

-Anam kóndi degen sóz kúresýdi toqtatty degendi bildirmeıdi. ARDI degen uıym jaıly estýińiz bar shyǵar. Múmkindigi shekteýli balalardyń ata-analaryna arnalǵan qoǵamdyq uıym. Ony meniń anam ashqan bolatyn. Meniń tik turyp kete almasymdy qabyldaǵanymen, anam BSS-pen shaıqasýdy toqtatqan emes. ARDI 1991 jyly balalary dertke shaldyǵyp, júrýden qalǵan ata-analarǵa qoldaý bildirý, kómek kórsetý maqsatynda qurylǵan bolatyn. Men tipti sol uıymda osy ýaqytqa deıin ár túrli qyzmette jumys istedim. Sizdiń ekinshi suraǵyńyzǵa kelsek, baqytty bolý ońaı. Sebebi adam onsyz da baqytty. Ákem kezinde «nemere súıe almaıtyn boldym» (men úıdiń jalǵyzymyn-avt.) dep jylaǵan bolatyn. Men bolsam, otyzǵa deıin úıli-barandy bolatynyma shúbá keltirmeıtinmin. Biraq ol týraly eshkimge tis jaryp, aıtqan emespin. Tek ishteı senimdi júre beretinmin. Adam jaqsylyqqa sene bilýi shart. Ózińiz bilesiz, úmitsiz shaıtan...

-Úsh balanyń ákesi ekensiz. Jan jaryńyzben qalaı tanystyńyz? Sizdiń ákeńiz bul qýanyshty kóre aldy ma?

-Ókinishke qaraı, ákeme bul kúnderdi kórý peshenesine jazylmapty. Ýáde etkendeı 2008 jyly, ıaǵnı ordaly otyz jasymda, úılendim. Áıelimniń esimi Ádephan. Ekeýmiz radıo arqyly tanystyq. Tanysý jáne sezim jaıly syr shertý baǵdarlamalary bolatyn. Sony tyńdaıtynmyn, birde aǵam ekeýmiz atalmysh baǵdarlamaǵa hat jazý uıǵardyq. Sodan soń kóp boıjetken habarlasty. 7-8-men kezdesip, bir shynyaıaq shaı iship, áńgime-dúken de qurdyq. Ádephan ekeýmizdiń áńgimemiz birden jarasa ketti. Bul 2000-shy jyldar bolatyn. Alaıda sosyn ol belgili bir sebepterge baılanysty aýyl jaǵyna qaıtýdy uıǵarady. 5-6 jyldan keıin nómirin izdep, taýyp aldym. Qaıtadan habarlasa bastadym. Sóıtip ekeýmiz qaıtadan tabystyq. Ádephanǵa sóz salǵanym áli esimde. Jigittiń bári «Maǵan kúıeýge shyǵasyń ba? Men seni súıemin» dep jatady ádette. Men bolsam, «Men senimen ómir súre alamyn» dedim. Ol bas ızedi.

-Yńǵaısyz suraq qoıǵanyma keshirim suraımyn. Áıelińizdiń múmkindigi shekteýli me?

-Joq, onyń 12 múshesi saý.  Úı sharýasymen úıde otyrady. Aqshany er adam tabady degen prınsıpti ustanatyn azamatpyn. «Sen balalarǵa bas-sóz bol, aqshany ýaıymdama» dep aıtqanmyn. Boıymdy álsizdik bılep, qınalǵan sátte te Ádephan meni san márte ret kóterip, jýyndyryp-shaıyndyratyn. Osy sátti paıdalana otyryp, jan jaryma mahabbaty men qamqorlyǵy úshin, balalarym úshin alǵys aıtqym keledi.

-Baqyttyń kilti syqyrlaǵan aqsha emes dep jatady. Degenmen kúlip-oınap júrý úshin ámıannyń bos bolmaǵany abzal ǵoı. Siz qalaı kún kóresiz? Basyńyzda baspana bar ma?

-Ákimdikke aryz jazyp, kezekke turyp, memlekettiń tegin úıin alǵanmyn. Negizi biz sıaqty jarymjan jandar tegin baspanaly bola alady. Tek tetigin bilse boldy. Biraq kezekke turǵannan keıin uzaq ýaqyt kútý kerektigi ras. Tipti ondaǵan jyl qajet bolýy múmkin. Biz turatyn úıde kileń arbadaǵylar turady. Bir aıta keterligi, bes qabatty turǵyn úı arnaıy biz úshin turǵyzylǵan bolatyn. 25 otbasyna arnalǵan. Alǵashqy kirpishisinen bastap qurylysty baqylap júrdim. Bólmeleri keń, esikteri dańǵaradaı. Múgedek arbasymen qınalmaı kiresiń, bólmeden bólmege ótip júre beresiń. Óz basym baspanasyz júrgen 30 shaqty múmkindigi shekteýli jannyń úıli bolýyna septigim tıdi. Munyń barlyǵy bilimniń arqasy. Eki joǵary bilimim bar. Fılologpyn, sonymen qatar zańgermin. Polıseı qyzmetkeri, anyǵyn aıtqanda, tergeýshi bolǵym keletin. Alaıda almaı qoıdy. Onymen qosa jýrnalıs bolýdy armandaıtynmyn. Maqalalarym respýblıkalyq basylymdardan jaryq kórgen bolatyn. «Maı shammen izdeseń de, qate tappaısyń. Tipti sózderdiń rettiligin aýystyrýǵa kelmeıdi. Bári óz ornynda. Oıy tıanaqty» dep aıtqany esimde korektordyń. Alaıda jýrnalıs ómirdi, qoǵamdy ózgerte almaıtyndyǵyna kóz jetkizdim. Sizder bir adamnyń ómiriniń ózgertetin shyǵarsyzdar. Biraq tutas júıege kelgende qaýqarsyzsyzdar. Sondyqtan da qosymsha zańgerlik bilim alýdy jón dep sheshtim. Eshqashan jaqyndaryma masyl bolyp, jumyssyz otyrǵan emespin. Kún saıyn tirlik jasamasam, azamattyǵyma syn. ARDI-den ketkennen keıin «NLP» degen uıym ashtym. Qazaqshaǵa aýdarsaq, «erkindik – eń jaqsy syılyq» degen maǵyna beredi.

-Egemen elde turasyz. Erkin oıly azamatsyz. Erkindikti ańsaýyńyzǵa ne sebep?

-Keńes ýaqytyn óz basym saǵynyshpen eske alamyn. Medısına, bilim bári tegin boldy. Jáne olardyń bári shyn máninde sapaly edi. Qazir bári shartty túrde tegin. Janyń qınalǵanda jeke menshik aýrýhanaǵa qaraı qalaı júgirgenińdi óziń baıqamaı qalasyń. Biraq keńestik zamannyń bir kemshin tusy boldy, ol – múmkindigi shekteýli jandardy kózden tasa ustaý máselesi. Olar týraly eshkim sóz qozǵamaıtyn. Dalaǵa shyqsań da, arbada otyrǵan azamattardy keziktirmeısiń. Sebebi barlyǵy úıinde qamalyp, qusa bolyp otyratyn. Egemendik alǵanyna 27 jyl bolǵan Qazaqstan, qudaıǵa shúkir, biz sıaqtylardan qysylmaıdy. Deı turǵanmen, qolaıly jaǵdaı jasaýǵa asyǵar emes. Qalanyń ortasynda jalǵyz qatynap júrgen múgedekti kórip pe edińiz, árıne, menen basqa? Ondaılar joq. Sebebi baspaldaq kóp, pandýstar az, joldan ótý reti yńǵaısyz, asfált joldyń ózi myń tesik. Ákem kózi tirisinde «Almaty – baspaldaqtar qalasy» dep aıtyp otyrýshy edi. Mine, sol problemanyń sheshilmeı kele jatqanyna 27 jyl boldy. Biz sıaqtylar, eń birinshiden, óz qara bastaryn ózderi alyp júrýdi armandaıdy. Qaıda qashan baratynyńyzdy óziń sheshý – biz ańsaıtyn erkindik.

-«NLP»-nyń ARDI-den aıyrmashylyǵy qandaı?  

-ARDI adamnyń fızıkalyq jaı-kúıine qatty mán beredi. Biz bolsaq, emosıonaldyq kóńil-kúıge aksent jasaımyz. Belsendilikti arttyratyn, kóńildiń hoshyn kóterip, kúlkige qaryq qylatyn, esten ketpes demalys keshterin, kezdesýlerdi uıymdastyrýdy maqsat tutamyz. Mysaly, qyrkúıektiń on biri kúninde arbada otyratyn 20 azamattyń arasynda karaoke-baıqaý uıymdastyrmaqshymyz. Júrgizýshimiz de bar. Murat Ospanov. Estrada juldyzy Aıjan Nurmaǵambetova ádil-qazylardyń bireýi. Bul ish pystyrarlyq shara bolmaıdy. Jas shekteýi de bar. Tek 21 jastan asqandar ǵana baǵyn synaı alady. İshimdikti de ruqsat ettik. Sharaptan azdap aýyz tıgende turǵan dáneńe joq. Endigi maqsat – jeńimpazdarǵa tartý etiletin syılyqtarǵa sponsor tabý. Baıqaý bolǵandyqtan jeńimpaz bolýy tıis, al jeńimpaz marapatsyz qalsa, qyzyq bolmaıtyn sıaqty. «Qamshyny» oqyp otyrǵan azamattardyń arasynda «syılyq ápereıin» degender tabylsa, tóbemiz kókke jeter edi. Karaoke-klýb «Empire» bolsa, óz qyzmetin tegin usyndy.

-Osynyń bári zańgerliktiń arqasy ma?

-Árıne, joq. Minez kerek aldymen. Meniń aıaq-qolym istemese de, basym isteıdi. Sondyqtan barlyq kúsh-jigerimdi sapaly bilim alýǵa jumsadym. Óz quqyǵyn qorǵaı alatyn azamat ózgeniń ádiletsizdikke ushyraýyna jol bermeıdi. Meniń ómirdegi eń jek kóretin dúnıem – ádiletsizdik. Biraq men qur aıǵaıǵa baspaımyn, ádilet jeńis tuǵyrynan kórinýi úshin naqty is-áreketke baramyn. Múmkindigi shekteýli jandardyń máselesimen Densaýlyq saqtaý, Qarjy mınıstrlikterine qanshama hat jazdym. Qanshama kelissóz uıymdastyrdym. Alda áli tyndyrar sharýa kóp...

-Aıtpaqshy, jaqynda ǵana Astanada bılik basshylaryna arnalǵan merekelik is-shara ótken bolatyn. Aıda Kolpakova esimdi ana óziniń feısbýk paraqshasynda arbaǵa tańylǵan qyzynyń sol konsertke óner kórsetý úshin shaqyrylǵanyn, alaıda sońynda sahnadan shettetilgendigi týraly jazba jarıalaǵan bolatyn. Ony ózińiz de jalpaq jurt bilsin degen oımen bóliskenińizdi baıqadym. Bul sıtýasıa tóńireginde ne deısiz?

-Bir-aq nárse aıtaıyn. Bul  ıdıotızm. Ondaılardy bılikten qýý kerek.

-Al ózińizge kómek kerek bolǵan kezder boldy ma? «Qalada jalǵyz ózi arbamen júretin men» dedińiz bir sózińizde.

-Basymnan neshe túrli jaǵdaı ótti. Úsh ret avtobýs qaǵyp kete jazdady. Bireýi tipti jaı ǵana aýyz jybyrlatyp, keshirim de suramady. «Amansyz ba? Jaraqattanyp qalmadyńyz ba?» dep jaǵdaıym da bilmedi. Qysqasy, meni mysyq qurly kórmegen. Mysyq nemese ıtti basyp kete jazdasań, ýaıymdap, ábirjısiń ǵoı. Qatygezdigine yzalanǵan men nómirin jazyp alyp, shaǵymdandym. Sotta biraq kóristik. «4 balasy bar erkekti jep otyrǵan nanynan qalaısha aıyrasyń?» dep aqyl aıtqan qasyndaǵylary. «Balasy bar, osyndaı áreketke barmas buryn qalaısha oılanbaıdy?» dedim. Jaýap joq. Jalpy, sońǵy kezde qoǵamnan qatygezdik pen tas baýyrlyqty kóp kóremin. Meniń arbada otyrǵanymdy kórip turyp, basynǵysy, mazaq qylǵysy keletinder barshylyq. Jıp mingen bireý "temir tulparymdy syryp kete jazdadyń" dep álek salmasy bar ma!? Qanym basyma shapty. Kúrteshemniń ishki qaltasynan tapanshany nusqadym. «Aıtar áńgimeń bolsa, aıt, daıynmyn» dep qyrsyqtandym. «Shatasyppyn, baýyrym»,-dep óz jónine kete qaldy. Jalpy, ómirimde 8 túrli tapansha ustaǵan adammyn. Al pyshaqqa keletin bolsaq, ol únemi ózimmen birge.

-Sýyq qarý ustaýdan qoryqpaısyz ba? Adamzatqa «meıirimdi bolaıyq, zamandastar» dep úndeý tastap júrgen azamatsyz. Muny qalaı túsinýge bolady?

-Jas boldyq, myqty bolyp kóringimiz keldi. Aýdan-aýdanǵa bólinip, tóbelesetin edik. Men de qalyspaıtyn edim. Búginde tapanshamen dos emespin. Tapansha ustaǵan kezdiń ózinde eshkimge zıanym tıgen emes. Pyshaq taqyrybyna keletin bolsaq, onsyz meniń kúnim shynymen de qarań. Bul ashý-yzadan, júıkeniń juqarýynan paıda bolǵan joq. Baıqaǵanyńyzdaı, aıaǵym arbaǵa baýmen. baılanǵan Keıde qysylyp, tartylyp qalady. Sol kezde pyshaqtyń kómegimen bosatamyn. Kúni boıy dalada júretin adammyn. Qarnym ashsa, shujyq satyp alamyn. Ony da pyshaqpen týrap, jep alamyn. Qysqasy, kez kelgen tótenshe jaǵdaıǵa daıyn bolyp júrýdi ádetke aınaldyrdym. Bireýge qıanat jasaýdan Qudaı saqtasyn. «Adamnyń kúni –adammen» ǵoı. Janyma tek jaqsy adamdardy jınap júrý kerektigin uqqanyma birtalaı zaman boldy.  

-Men sizdi suhbatqa shaqyrǵanda birden kelise kettińiz. Tipti ózińiz birneshe ret qońyraý shaldyńyz. Kezdesýge, sóılesýge asyqtyńyz. Bul sizdiń oqyrmanǵa, qaýymǵa aıtaryńyz bar ekendigin bildiredi. İshińizge syımaı júrgen dúnıelermen bólisińizshi.

-Ómir maǵan ońaı tıgen joq. Biraq men ata-anamnyń qoldaýynyń arqasynda kúresker bolyp ótýdi durys dep sanadym. Moıynusyný, jeńilý, ókiný degennen aýlaqpyn. Ózgeristen, jańalyqtan qoryqpaımyn. Ashyq bolýdan qaımyqpaımyn. Kóshede kele jatqan beıtanys adammen tez til tabysa ketemin. Qoǵam úshin ashyqpyn. Ózim sıaqty arbaǵa tańylǵan dostarym da ashyq-jarqyn bolýdan qysylmasa eken deımin. Ómir degen ǵajap sebebi. Árbir sátti qýanyshpen qarsy ala bilý maqsat. "Qamshynyń" keń aýdıtorıasyn paıdalana otyryp, «NLP» uıymy óziniń keńsesin ashýdy josparlap jatqanyn aıtqym keledi. Sonymen qatar ońaltý ortalyǵyn ashý da oıda bar.  Osynyń barlyǵyna kómek kórsetemin degen ıgi jaqsylar tabylsa, kómek qolynan bas tartpaımyz. Qaıyrymdylyqqa jumsaıtyn aqshańyzdy meshitterge emes, biz sıaqtylarǵa berseńizder. Siz aqsha bermeseńiz de, molda kún kóredi. Meshit kómektespeıdi emes, kómektesedi. Biraq bárine emes.

-Motıvasıa izdep júrgen adamǵa taptyrmas qazyna ekensiz. Jastar aldynda sóz sóıleýge, jalpy semınar, trenıń ótkizýge, TEDx konferensıalaryna shaqyrtý alyp pa edińiz?

-Joq. Eger shaqyryp jatsa, árkez daıynmyn. Múmkindigi shekteýli adamdarǵa bizdiń qoǵam úrke qaraıdy. Olardyń oınap-kúlgenin, qydyrǵanyn, bılegenin, sportqa den qoıǵanyn, kınoteatrǵa barǵanyn qabyldaı almaıdy. Fızıkalyq jaı-kúıine qaramastan ár adam tolyqqandy ómir súrýine quqyly ekendigin biz áste esten shyǵaramyz. Osy bir dúnıelerdi men eske salǵym keledi.

«Seniń jolyń bolaryna senemin, úmit te senen jyraq ketpeıdi.
Jalǵyzdyqty ta ońaı jeńesiń, mahabbat oty júregińdi sharpıdy.
Ómir boıy tik ustaısyń eńseńdi, adaspaı taýyp ómir-dara jolyńdy.
Jaýyn, jel, kúnge qaramastan senimdi, birge bolarmyz, súrermiz ǵumyr tolymdy»

(Ernar Sárseev, «Yntyzarlyqqa toly óleń joldary» óleńder jınaǵynan, orysshadan qazaqshaǵa aýdarǵan Jazıra Baıdaly)