Biz tilge tıek etkeli otyrǵan Jaıyq ózen emes. Bildeı bir jýrnalıs. Aty-jóni – Jaıyq Naǵymash. Onyń jýrnalısik qyzmetin qanshalyqty deńgeıde atqaryp júrgenin bilmedik, biraq ol óz esimin aıtýly tulǵalardy ǵaıbattaý arqyly qalyptastyryp júrgenin ańǵardyq. J.Naǵymashtyń áleýmettik jelidegi bir jazbasyna nazar aýdarý arqyly jalpy onyń ishki mádenıeti men jýrnalısik tanymynyń qaı deńgeıde ekendigin baǵamdaǵandaı boldyq. Kópshilikke túsinikti bolýy úshin aıtar oıymyzdy basynan bastaıyq.
J.Naǵymash óziniń áleýmettik jelidegi jeke paraqshasynda M.Shaxanovtyń Sh.Qaldaıaqov týraly jazǵan "Shámshiniń ǵumyrlyq geometrıasy" atty estelik kitabyn tili jetkenshe ǵaıbattap, túkke alǵysyz etip tastaıdy. Ras, kimge de bolsyn oqyrmanǵa usynylǵan shyǵarmaǵa pikir bildirýine, eger maman bolsa, ádebı taldaý jasaýyna, tipti synaýyna da shekteý qoıylmaıdy. Biraq bireýdiń eńbegin tutastaı joqqa shyǵaryp, avtoryn tili jetkenshe ǵaıbattaýǵa áste jol berilmeıdi. Biz zaıyrly memleketpiz. Soǵan oraı ár jeke tulǵa zańmen qorǵalady. Al sol jeke tulǵanyń kásibı maman retinde óndiriske jibergen ónimin joqqa shyǵaryp, onyń saýdadaǵy suranystyq qabiletine nuqsan keltirgender eger zábir kórýshi tarapynan zańdylyq quqyǵynyń aıaq asty etilgendigi úshin quqyqtyq mekemelerge júginer bolsa, jeke basyna jáne shyǵarmasynyń taralý múmkindigine kedergi keltirgendigi úshin jaýap beredi. Sondaı-aq kitap taralýyna tıgizgen zalaly úshin shyǵyn mólsheri de eselep qaıtarylady. Sózimiz dáıeksiz bolmaýy úshin naqtyly mysalǵa júginelik.
Jaıyq Naǵymash óziniń Muxańnyń shyǵarmasyna degen kózqarasyn: "ESSE ELESİNDEGİ ǴAIBATTAMA nemese júıkesi juqalar oqýǵa bolmaıtyn kitap" dep bastaıdy. Sosyn álgi adam júıkesine keri áser etetin kitaptyń atyn aıtyp, túsin tústeıdi. Mynandaı "jarnamadan" keıin: "Oıpyrmaı, ol qandaı kitap boldy eken?" dep birden eleń ete qalasyń. "Baqsam, baqa eken" demekshi, J.Naǵymashtyń taýsyla aıtyp otyrǵan kitaby, qazaqtyń birtýar azamaty Muxtar Shaxanovtyń Shámshi baýyry týraly jazǵan esteligi eken. Eger Jaıyq Naǵymash ol kitapty shynymen-aq oqysa, qazaqtyń maqtanyshyna aınalǵan ataqty úsh tulǵa – Shámshi, Tólegen, Muxtarlardyń bir atanyń balasyndaı baýyr ekendigin túısiner edi. Ony osy kitapty oqyǵan kez-kelgen oqyrman biler edi. Biraq Jaıyq Naǵymash bul kitapty oqýǵa birden tyıym salady. Tyıym salǵanda, adamnyń ón boıynda eleýsiz buǵyp jatqan júıke aýrýynyń qozdyrǵyshtary oıanyp ketýi múmkindigin oqyrmandarǵa eskertip, baıbalam salady. Budan keıin ol kitapty qolyna alýǵa kim táýekel etsin?! Demek, kitaptyń (taýardyń) satylý múmkindigine tosqaýyl qoıyldy ma, qoıyldy. Naryq talaby boıynsha keltirilgen shyǵyn Jaıyq Naǵymashtyń qaltasynan óndirilýi tıis. Endi jeke tulǵaǵa, ıaǵnı M.Shaxanovqa siltengen "shoqparǵa" keleıik. Eń bastysy – Jaıyq Naǵymash óz jazbasy arqyly tynysh jatqan Muxań oponentterin oıatyp, olarǵa sóz alatyn "minber" taǵaıyndap, ári olardyń aýzyna kelgenderin qusýǵa jol ashady. Olar Muxańnyń aqyl-esiniń durystyǵyna shúbá keltirip, M.Shaxanovty tilderi jetkenshe balaǵattaıdy. Olardyń bulaısha sóz saptaýlaryna negiz bolyp otyrǵan, Jaıyq Naǵymashtyń jazbasy. Bolmasa olardyń eshqaısysy da Muxań kitabyn oqymaǵan. Barlyq pikir J.Naǵymashtyń qalyptastyrǵan pikiri arqyly óristep otyr. Demek, bul jerde de pikir bildirýshiler jaýapkershiligi J.Naǵymashtyń moınynda qalady. Al ol jaýapkershiliktiń zań tilindegi aty – "moraldyq shyǵyn" dep atalady. Eger sot aldynda júzdessek, J.Naǵymashtyń ol shyǵynnyń qansha bolatyndyǵyn esepteýine týra keledi.
Sondaı-aq bıylǵy jyldyń 6 mamyry kúni Qylmystyq kodekske engizilgen 242-1 bap boıynsha jeke tulǵaǵa til tıgizip, abyroıyna nuqsan keltiretin jalǵan aqparat taratýshylar qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, bir jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady, ne bolmasa 1000 aılyq esep mólsheri, ıaǵnı eki mıllıon bir júz jıyrma myń teńge shamasynda aıyppul tóleıdi. Mundaı jaýapkershilikten J.Naǵymash jazbasyna ún qosyp, Muxańdy aǵash atqa teris mingizýge áreket jasaǵan D.Sartbaev, V.Tasmaǵambet, A.Saýranbaev, B.Toqtasyndar da syrt qala almaıdy.
J.Naǵymashtyń jazbasyna nazar aýdarsań, M.Shaxanovtyń Shámshi týraly jazǵan esteliginde Sh.Qaldaıaqovtyń teris is-áreketterin kórsetkennen basqa bir jóni túzý sóılem joq eken. Endi M.Shaxanovty qanshalyqty jek kórse de, bar maqsaty ony qaralaý bolsa da, adam balasyn, onyń ishinde Muxańdaı aıtýly tulǵany osynshalyqty kústánalap, keketip-muqatýǵa bola ma?!
Qudaıshylyǵyn aıtaıyq, M.Shaxanov óz esteliginiń qaı jerinde shyndyqtan aýytqypty?! J.Naǵymash pen onyń shashbaýyn kóterýshiler úsh alyp arasyndaǵy dostyqty, olardyń shyǵarmashylyq baılanystaryn, olar ánderiniń týý tarıxyn, Muxań anasynyń úsh balasyna umsynǵan aıaly alaqanyn nege kórmeıdi?! Olar Muxańnyń sol kitaptaǵy: "Anam Shámshini de, Tólegendi de ózgeshe analyq parasatpen ardaq tutty. Ol ekeýi de anam degende, ishken asyn jerge qoıardaı qurmetinen tanǵan emes" degen aqjarylqap sózin nege oqymaıdy?! Olar Shákeń densaýlyǵyna báıek bolǵan, udaıy qolyndaǵy stakanyna jarmasqan, Sháýildirden aldyryp, Almatydaǵy Mınıstrler Keńesiniń aýrýxanasyna jatqyzyp, Sh.Qaldaıaqov úshin shyr-pyry shyǵyp júrgen M.Shaxanovty nege kórmeıdi?! Máselen, M.Shaxanovtyń anasy Umsyn Aıtbaıqyzy ómirge on úsh perzent ákelgen, olardyń on ekisi o dúnıelik bolyp ketken, aman qalǵany jalǵyz Muxtar aqyn ǵana. Biraq Umsyn apa "Neshe balańyz bar?" dep suraǵandarǵa ylǵı da: "Perzentim úsheý. Úlkeni – Shámshi Qaldaıaqov, ortanshysy - Tólegen Aıbergenov, kishisi – Muxtar Shaxanov" dep jaýap beredi eken. Ómiriniń aqyryna deıin Tólegen de, Shámshi de Umsyn apany ózderiniń týǵan anasyndaı ardaqtap, ózgeshe qurmetpen qarap ótipti. J.Naǵymash buny nege kórmeıdi? Muxańnyń Shákeńe "Qazaqstannyń xalyq ártisi" ataǵyn qalaı ápergenin aıtpaı-aq qoıalyq.
Kórmeıtini... Onyń sebep-saldaryn tarqatyp aıtýdyń qajeti de joq. Onsyz da túsinikti. J.Naǵymashta jalǵyz-aq maqsat bar. Ol – Muxańnyń ózi men atalmysh kitabyn barynsha joqqa shyǵarý. Sondyqtan da ol Muxańnyń: "Shámshi ómirindegi jeke basym kýá bolǵan, maǵynasyz qyzyq oqıǵalardyń kópshiliginen sekirip ótýge ózimdi májbúrledim" degenine de kózine ilmeı óte shyǵady. Eger bále izdegen adam bolsa, Muxań Shámshi ómiriniń ózi ǵana biletin bultarysty kezeńderin kóbirek qaýzar edi.
Iá, M.Shaxanov esteliginde Shámshi aǵamyzdyń ishkilikke jaqyn bolǵandyǵy ashyq aıtylady. Sondaı-aq ol kitaptan "Shákeń ishkilikke ne sebepti jaqyn boldy?" degen saýalǵa da jaýap alynady. Muxań esteliginde Shákeńniń áskerdegi kezine arnaıy toqtalady. Sibirdiń saqyldaǵan sary aıazynda qaraýylda turǵan soldatqa úsip qalmaýy úshin beriletin spırttiń Shákeń taǵdyryna qanshalyqty keri áser etkenin naqtyly dáıektermen tilge tıek etedi. Sózimiz dáıekti bolýy úshin shamaly kólemdileý bolsa da kitaptyń ózine júginelik. Muxań Shámshi aǵasynyń ishkilikke burylyp ketý sebebin bylaısha ashyp kórsetedi:
"Shámshi 1951-53 jyldary Reseı Federasıasynyń qaramaǵyndaǵy Saxalın qalasynda áskerı qyzmette júrgende, ony bir qupıa zaýyttyń kúzetshiligine qoıypty. Sibir aýmaǵynda kún erekshe sýyq bolǵandyqtan, kúzetshilerge mindetti túrde tańerteń, túste, keshke 50 gramnan taza spırt beredi eken. Úsh jylǵa jýyq osy shara kúndelikti qaıtalanyp otyrady. Shámshiniń uzaq jyldar boıyna ishkilikke ózgeshe deńgeıde bet burýyna osy jasyryn salt sebepker bolǵany daýsyz. Osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan kez kelgen adamnyń taǵdyry ózgererine shúbá joq. Tipti araqty aýzyna almaǵan meniń ózim de, ásker qatarynda sol jerde qyzmet etkenimde, "Qazaqstannyń xalyq ishkishi" bolyp oralýym ábden múmkin is edi. Sondyqtan da árqaısymyz Shámshiniń sol kezderdegi rýxsyzdanǵan, mánsizdengen taǵdyryna keshirimmen qaraýǵa tıispiz"
Jalpy kimniń de bolsyn bilgeni jón. Aıtýly tulǵalardy óz deńgeıimiz sheńberimen ólsheýge bolmaıdy. Qarapaıym adamdardy basyp qalatyn shań, olarǵa juqpaıdy. Onyń ústine Sh.Qaldaıaqovqa janashyrlyq tanytyp júrmin dep oılaıtyndardyń eshqaısysy oǵan M.Shaxanovtaı jaqyn bola almaıdy.
Atalmysh kitapqa "pikir bildirýshilerge" qatysty kózqarasymyzdy osyǵan deıin de eptep bildirgenbiz. Biraq J.Naǵymash tarapynan óz aǵattyǵy úshin Muxańnan keshirim suraı qoıaıyn degen peıildi ańǵarmadyq. Birden sotqa júginýge de bolar edi, alaıda bir pikir bildirýshiniń: "J.Naǵymash ta Otyrarlyq" degen jazbasyn kózimiz shalyp qaldy. Iá, Shámshi de, Muxań da, biz de Otyrardanbyz. Bul tizim basynda búkil túrki jurtynyń maqtanyshy bolǵan Ábýnasyr ál-Farabı tur. Oǵan taǵy esimderi keıingi jyldary anyqtalǵan, ǵylymnyń ár salasynda dańq tuǵyryna kóterilgen 30 ál-Farabılerdi qossaq, Otyrar aty burynǵydan da asqaqtaı túsedi. Al endi sol dańqty tulǵalardyń búgingi urpaqtarynyń bir-biriniń betin jyrtyp jatqandary jarasa ma?! Bul turǵyda qazaq atam: "Bolaryńda bolyp baq, bolaryńda bolmasań, bolǵan erdiń qoıyn baq" demeı me?! Jerlestik aýrýdan ada bolsaq ta aýylymyz atyn shýlata bermeıik degen oımen ózimizdi ázirge toqtatyp turmyz.
Kimniń de bolsyn bile júrgeni jón. Otyrar dańqyn kúlli álemge pash etken eki tulǵa bar. Onyń biri jáne biregeıi Ábýnasyr ál-Farabı bolsa, ekinshisi álemdegi 120 memlekettiń syılyǵyn ıelengen, esimi Birikken Ulttar Uıymynyń Altyn kitabyna jazylǵan – Muhtar Shahanov. Onyń Shyńǵys xannyń Otyrardy qalaı qıratqany jaıly álemniń 100-den astam tiline aýdarylǵan, 25 jyldaı qazaq mektepteriniń oqýlyǵyna engen "12-3=?" atty poemasynyń ózi nege turady? Osynyń bárin joqqa shyǵarý úlken ádiletsizdik emes pe?
Joǵaryda attary atalǵan adamdar ǵalamtor arqyly óz pendeshilikteri úshin M. Shaxanovtan keshirim suraýy tıis. Eger az ýaqyt ishinde olaı etpese, M. Shaxanovtyń rýxtas jaqyndary olardy sotqa berýge ázir otyr.
Qudıar BİLÁL
