Almatyda «Kinoplexx Sary Arka» kınoteatrynda QR Mádenıet jáne sport mınıstrligi tapsyrysy boıynsha Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ «El» prodúserlik ortalyǵymen birlese otyryp túsirgen ult-azattyq Alash qozǵalysy týraly syr shertetin «Alash týy astynda» atty derekti fılminiń tusaýkeseri ótti. Rejıseri – Ergen Toqmýrzın.
1918 jyldyń 8-23 qyrkúıegi aralyǵynda Reseıdiń Ýfa qalasynda Memlekettik májilis ótti. Májiliske Reseıdiń sol kezdegi bólshevızmge qarsy barlyq saıası kúshteri qatysty. Osy májiliste Alash qaıratkerleri ult-azattyq kúres múddesin zańdy túrde qorǵaýdyń úlgisin kórsetti.
«Alash týy astynda» atty derekti fılmniń alǵashqy kórsetilimi 100 jyl buryn ótken osy dataǵa úılestirilip otyr.
Fılmdi túsirý toby Alash qaıratkerleriniń izimen Semeıdiń Alash qalasy atalǵan aýmaǵynda, Máskeýdegi Kreml, Sankt-Peterbýrgtegi Dýma otyrystary ótken Tavrıa saraıynda, Smolnyıda, Sankt-Peterbýrg, Qazan ýnıversıtetterinde, Ýfadaǵy Memlekettik Májilis ótken burynǵy «Sibir» qonaqúıinde túsirý jumystaryn júrgizgen.
- Fılm Reseıdiń tórt qalasynda túsirildi. Osyndaı iri qalalarda túsirilim jumystaryn júrgizý ońaı emes ekenin kıno salasynda júrgen azamattar jaqsy biledi. Kremlde, buryńǵy Smolnyıda, buryńǵy Dýma otyrǵan Tavrıa saraıynda túsirilim júrgizý úshin arnaıy akredıtasıa alý kerek. Tipti ruqsat alý úshin keıde bir jyldaı ýaqyt ketedi eken. Alaıda, Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi Imanǵalı Tasmaǵambetov pen elshiliktiń baspasóz hatshysy Janar Kolbachaeva bizge úlken qoldaý kórsetti. Osy oraıda fılmniń túsirý toby Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligine alǵys bildiredi, - dedi fılmniń senarı avtory Bolat Múrsálim.
- Bul fılm Alash qozǵalysy taqyrybynda saýatty túsirilgen eń alǵashqy konseptýaldy fılm dep aıta alamyn. Osyndaı ıdeıamen qanattanyp, jigerlik kórsetip, Alash qozǵalysyna qatysty barlyq qalalarda bolyp, aqparat jınaǵan fılmniń túsirý tobyna, senarı avtory Bolat baýyryma alǵysymdy bildiremin, - dedi fılmniń Bas ǵylymı keńesshisi, belgili tarıhshy Mámbet Qoıgeldi.
Aıta ketsek, «Alash týy astynda» fılmi úsh bólimnen turady. «Oıan, qazaq!» atty alǵashqy bólimde Alash qozǵalysynyń qalyptasý kezeńi, jádıdtik aǵym men batys mádenıetiniń yqpaly, qazaq baspasóziniń bastaýlary, Dýma jumysyna aralasý, 1916 jylǵy kóteriliske kózqaras máseleleriniń túıtkildi tustary aıtylady.
Ekinshi bólim «Jarıalanbaǵan avtonomıa» dep atalady. Bul bólimde 1917-1920 jyldardaǵy Alashorda úkimetiniń qyzmeti tereńinen qamtylǵan. Alash qaıratkerleri nege táýelsizdikti emes, nege avtonomıany tańdady? Alash áskeri qalaı jasaqtaldy? Alash avtonomıasy jarıalandy ma, joq pa? Á.Bókeıhan men M.Shoqaı Ýfadaǵy Memlekettik májiliste ult-azattyq kúres múddesin qalaı qorǵady? Ekinshi bólim osy sıpattaǵy saýaldarǵa jaýap izdeıdi.
«Qaterli ótkel» dep atalatyn úshinshi bólim – 1920 jylǵy qazaq shekarasyn anyqtaýmen bastalatyn Alash qaıratkerleriniń Keńestik dáýirdegi kúresine arnalǵan. Bul bólimde Goloshekınniń qyrǵyny, Stalındik repressıa jyldaryndaǵy Alash taǵdyry naqty derektermen kórsetiledi.
«Alash týy astynda»
Fılmniń Bas keńesshisi – Mámbet Qoıgeldi
Shyǵarmashylyq keńesshisi – Tursynjan Shapaı
Rejıseri – Ergen Toqmýrzın
Senarı avtory jáne áńgimeleýshisi – Bolat Múrsálim
Qoıýshy operatory – Mustafa Óner
Kompozıtory – Beıbit Aqosh
Sh. Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ – Kórkem, derekti, anımasıalyq kıno óndirisi men óndiristen keıingi kezeńde turǵan ónimdermen (onyń ishinde montajdaý, dybystaý, t.b.) aınalysatyn Qazaqstandaǵy negizgi kınokompanıa. Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdıasynyń tarıhy 1934 jyldan bastaý alady, dál osy jyly Almaty kınohronıka stýdıasy quryldy, al 1941 jyly Almaty kórkem fılmder stýdıasy dep ózgertilip, kınostýdıanyń óndiristik negizi barynsha nyǵaıa tústi. 1941 jyly 15 qarashada Almaty kınostýdıasy Qazaqstanǵa evakýasıalanǵan «Mosfılm jáne «Lenfılm» kınostýdıalarymen birlesip, Birlesken Ortalyq kınostýdıa bolyp qaıta qurylyp, Almatyda 1944 jylǵy deıin jumys istedi. Soǵys jyldary kezeńinde otandyq kórkem fılmderdiń 80 paıyzyn atalmysh Ortalyq kınostýdıa shyǵardy. 1960 jyly «Qazaqfılm» ataýyna ıe boldy. 1984 jyly kınostýdıaǵa ulttyq kınematogrfıanyń kórnekti qaıratkeri Sháken Aımanovtyń esimi berildi.
