Torǵaıda Shubalań atty eldi meken bar.Onyń bir sheti shyǵysta Tatyr kóline, batysynda sonaý Ólkeıik ózenine deıin, ońtústigi burynǵy Torǵaı ýeziniń ortalyǵyna deıin sozylyp jatyr. Mergen (Teńizbaı) Shaqshaq Jánibek batyrdyń úzeńgiles, senimdi serigi bolǵan. Sodan Shaqshaq Jánibek Torǵaı aımaǵyna ıe bolǵanda , Shubalańdy Mergenge enshilep bergen eken.
Patshalyq zamanda Torǵaı ýeziń ortalyǵy bolyp turdy. Al, Shubalań sonyń bir bolystyǵy edi. Shubalań bolystyǵyn ol kezde kóbin Áıderkeden taraıtyn Mergen rýy meken etýshi edi. Sodanda bolýy kerek HH ǵasyrdyń bas kezinde Tóke bıdiń balasy Smaǵul osy Shubalań bolystyǵynda on úsh jyl bolys bolǵan eken.
16-17-jyldardaǵy Torǵaıdaǵy Uly tóńkeris kezinde osy Shubalańnan, Hakimbek, Omar Tynymov, Seıdahmet, Smaǵuldyń Muqany sıaqty bólshevıkter kóp shyqqan. Sodan bul aýyl sol kezden "Bólshevık aýyl" atanyp ketken. Onyń qasiretinde kórdi. Dýtovtyń áskeri Torǵaıǵa kelgende, "bólshevıktigi" úshin dep, bala shaǵasyna deıin qyrǵan.
"Shubalańǵa qaı qyrynan qarasań da tarıhı Jer.
Sondyqtan Shubalańǵa arnalǵan óz óleńimdi osy jerde keltire keteıin:
SHUBALAŃ
Shubalań jeri shubar kók,
Janynda ózen aq ırek.
Shubalańda týǵan Mergen kóp,
Aıqasta týǵan Erler kóp.
Almas qylyshy jarqyldap,
Myńbasy bolǵan Seıdahmet.
"Amangeldige jaqyn" dep,
Qýǵyn kórgen Hakimbek.
Shubalań aýyly mazasyz,
Qyrǵynda bolǵan munda kóp.
Sheshen de munda týǵan Jer,
Aqyn da munda týǵan Jer,
Báıgede ozǵan Sultan kók! (avtory Jumat ÁNESULY)
19- jylǵy alasapyranda túrmede atylǵan 19 komısardyń beseýi Mergen rýynan edi.
Sodan beri Shubalańǵa "Bólshevık aýyl" degen at myqtap bekip edi. "Qıynshylyqtyń bir jeńildigi bolady" deýshi edi el, Keńes ókimeti kúsheıgen kezden bastap shubalańdyqtardyń birazy aýdandyq partıa komıtetinde, ishki ister bólimderinde bedeldi qyzmetterge qabyldandy.
Aqyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń týǵan jeri osy Shubalańǵa qarasty Batpaqsýat degen jerde.
Ǵafań Baımyrza áýlıeniń urpaǵy. Ákesi Qaıyrbek pen meniń týǵan naǵashym Dosshannyń ákesi Janataı nemere týysy bolady.
1958-jyly aqyn Qaınekeı Jarmaǵambetov, Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Qaıyrbekov Kırov kolhozyna keldi. Ortalyǵy "Túıemoınaq" dep atalatyn. "Aqyn" atanǵan adamdardy sol kezde alǵash kórgenim..
Torǵaı ózeniniń ol kezde sýy móldir, tereń edi. Olar ózenniń jaǵasyna kelip sýǵa tústi. Qaqańmen Syraǵańdardyń sol kezdiń ózinde "qozy qaryndary" bar, sodan olar biz sıaqty bala shaǵaǵa óte úlken jastaǵy kisiler sıaqty bolyp kórindi. Osy kúni oılasam, Ǵafań ol kezde áli qyryqqa tolmaǵan kezi eken. Syraǵań 46-da, Qaınekeı aǵamyz nebári 51 jasta eken.
Sodan keıin aqyn Ǵafýdy 1972-jyly Arqalyqta kórdim. "Kórdim emes aý" , aeroportta qarsy alyp, janynda "kómekshi" retinde júrdim. Ol kezde men oblystyq "Torǵaı tańy" gazetinde isteıtinmin. Sol kezdegi Torǵaı oblystyq partıa komıtetiniń úshinshi hashysy Ózbekáli Jánibekov Ǵafańmen Qaz Pı-de birge oqyǵan eken, úshinshi hatshy Ǵafańdy aeroportta ózi qarsy alyp, obkomnyń qonaqjaıyna ornalastyrdy. Ǵafań ol kezde "Juldyz" jýrnalynda qzmet isteıtin, Qıma aýdanyndaǵy Sosıalısik Eńbek Eri Eńsebaev týraly ocherk jazýǵa issaparmen kelgen eken.
Erteńine tańerteń oblystyq komıtettiń hatshysy Ó. Jánibekov Ǵafańa ózi habarlasyp "Qıma aýdanyna barýǵa oblystyq komıtettiń máshınesi daıyn" ekenin aıtty. Sý jańa "Ýaz" máshınesi eken. Ǵafań, oǵan serik bolyp, jazýshy S.Kenjeahmetov, sosyn men máshınege otyryp, Qıma aýdanyna qaraı jol tarttyq.
1988-jyl. Ǵafańnyń 60 jastyq mereı toıy Arqalyq qalasynan bastalǵan. Ǵafańnyń alpys jyldyq mereı toıyn qolpashtap Almatydan ataqty jazýshy Sáken Júnisov erip kelipti. Ondaǵy "Kenshiler" Mádenıet úıinde Ǵafańa arnalǵan shyǵarmashylyq jıyn bolyp, oblys basshylary qatysty, Torǵaı ónerpazdarynyń úlken konserti boldy. Odan keıingi toılar Amantoǵaı, Amangeldi aýdandarynda jalǵasyn taýyp jatty.
Torǵaıda Ǵafýdy qolpashtap qarsy alý Albarbóget sovhozynan bastalǵan. Ǵafańnyń kózine erekshe ystyq Jarkól, "Tatyr" kólderi máshınedegilerge jaqsy áser qaldyryp, artta qalyp bara jatty.
Ǵafań óziniń týǵan jerine jaqyndaǵan saıyn júregi alaburtyp, nebir tamasha áńgimelerdi aǵytyp kele jatty.
Joldaǵy Baımyrza babasynyń basyna baryp duǵa baǵyshtady. Ata babasynyń mekeni Shubalańdy kórip, kóńili alańdaǵandaı. Ol kezde Shubalańnyń ortalyǵy Sýjarǵanda edi.
Shubalańnan bir shyqyrymdaı jerde aýdan oqýshylaryna arnalǵan "Dala qońyraýy" atty pıoner lageri bar ed. Bul lager uly ustaz Y.Altynsarınge arnap jazǵan Ǵafańnyń "Dala qońyraýy" att dastanynyń qurmetine atalǵan.
Odan keın mereı toıdyń Almatydan kelgen qonaqtary Ǵafańnyń kindigi kesilgen "Batpaqsýat" degen jerge bet aldy. Ol jer Shubalańnan onsha alys emes, máshıneler sol jerge kelip toqtady. Basqa máshıneden túsken Ǵafańnyń jeńgeleri
Ǵafańdy sýdyń jaǵasyna alyp, kelip, qoldaryna alyp, kóterdi.
Ǵafań oǵan kúlip,
"Al, aýnatsańdar, aýnatyńdar, taǵy qaıta týyp bir kóreıin"dep ázildegen.
Sol jerde Bádesh jeńgemiz bir ýys kúmis shashty. Yrym ǵoı.
Osy jerde men Ǵafań týǵan jerge arnaǵan birer aýyz óleńimdi keltire keteıin:
AQYN TÝǴAN JER (Ǵafýǵa arnaý)
Batpaqsýat ózenniń bergi beti,
Sý alýǵa kelinshek barǵan kezde,
Batpaǵy sál tobyqtan asar edi.
Kóktemde asyp tasyp, jarqyrasa,
Jaz kezinde balyq sholpyp jatar edi.
Batpaqsýat Ǵafý aqynnyń týǵan jeri,
Demepti eshkim "zamanynda bolar seri"
Jaǵaǵa kóship qonǵan onshaqty úıden,
Estiledi, jas kelinniń "Besik jyry" (avtory Jumat ÁNESULY)
Alpys jyldyq mereı toıy ótkennen keıin, 1994-jyldyń kókteminde Ǵafań Torǵaıǵa, týǵan jerine sońǵy ret keldi.
Jumat ÁNESULY, jazýshy, aqyn, tarıhshy, sýretshi
Tómendegi Ǵafańnyń portretin bıyl aqynnyń 90 jyldyǵyna oraı jazyp edim, Bul portretti "Ahańnyń janynda ilýli tursyn" dep Ahmet Baıtursynov murajaıyna syıladym.
Avtor
