«Ultshylmyn» degen sózdi aýyzǵa ala qalsań kók esekke teris mingizetin ne at tonyn ala qashatyndardyń qarasy kóp. Tipti, «ultjandymyn» degeniń jón dep túzetý engizip, qalyptasyp qalǵan qasań túsinikti seniń sanańa da sińirgisi keletinder tabylady. Qazaqtyń tektik tuqymyn qurtýǵa bar kúshin salǵan, aqyl-oı qýatyn otarlap, betindegi qaımaǵyn sypyryp alýǵa tyrysqan Keńestik úkimettiń bizdiń sanamyzǵa ekken 70 jyldyq ýytynyń «jemisi» edi bul. Al ulttyq ıdeıamyzdyń temirqazyǵy sanalǵan, muqym qazaqtyń azattyǵy jolynda qaıratkerlik tanytqan alash arystary bul sózdi qoldandy ma? Derekke quryq salaıyq.
«Qazaq» gazetiniń 1915 jylǵy sanynda J.Tileýlınniń «Ultshyl jigit» degen atpen maqalasy jaryq kóredi. Maqalada ózi de bilim alyp ári Ýfa men Troıskiden muǵalimder aldyrtyp balalardy oqytpaq bolǵan Ahmet Jantalınge qatysty: «Ahmet Kókshetaý hám Qyzyljar – eki ýeze – ult qamyna qaıǵyrǵan birinshi adam»,-dep kórsetedi. Urpaǵymyz saýatty bolsyn dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımegen Ahmetti nege «Alash» partıasynyń oblystyq komıtetiniń múshesi Jumaǵalı Tileýlın «ultshyl» dep aıtyp otyr?! Bir bul emes. HH ǵasyrda jaryq kórgen kóptegen maqalalardan tulǵanyń jeke qasıetin sıpattaýda «ultshyl» uǵymynyń jaǵymdy maǵynada qoldanylǵanyn, tipti, ózgelerden daralap turar artyqshylyq ispetti bolǵanyn baıqaımyz. Dál osy gazette jaryq kórgen «Alash partıasy atynan ýchredıtelnoe sobranıege atalǵan depýtattar» atty hattamada Semeı jáne Aqmola oblystarynan úmitker retinde usynylǵandardyń qatarynan Halel Ǵabbasovty: «Halel stýdent kúnde-aq ultshyl, jınaǵan bilim qazynasyn halyqqa taratýdy ózine borysh sanaǵan hám sol pikirin ispen kórsete bastaǵan qazaqtyń úmitti uly»,-dep sıpattaıdy. Al osy oblystan depýtattyqqa ótken Asylbek Seıitovke: «...jas doktor, qyz minezdi, aq qaǵazdan aq, ultshyl jas»,-dep baǵa bergen. «Ultshyl» dep kórsetilgenderdiń ishinde feldsher, «Qazaq» gazetiniń tilshisi esepti bolǵan Jumaǵalı Tileýlın, Ahmetjan Qozybaǵarov, muǵalim Ábikeı Sátbaev, feldsher Ahmet Raıymbekov, oblystyq qazaq komıtetinde istegen Ǵabıdolla Álibekov, dáriger Ǵaısy Qashqymbaev ta bar. Álde, basyńda noqta, tirsegińde tusaý joq bostandyq úshin janyn saýdaǵa salǵan alash zıalylarynyń bul sózdi qoldanýynda ózgeshelik boldy ma? HH ǵasyrda oń kózqarasqa ıe bolǵan bul sózdiń HHİ ǵasyrda «óz ultyńnan ózge ultty tómen sanaý» maǵynasyn berip, óńi teris aınalǵany qalaı?
«Alash aqıyqtary» jınaǵynda da Mánán Turǵanbaıdyń «Ultshyldyq» atty maqalasy basylǵan bolatyn. Endi osy maqaladaǵy «ultshyldyq» uǵymyna toqtalsaq. Ol: «...Ultshyldardyń maqsaty árbir ulttarǵa mádenıet kirgizip, baqyt tańynyń atýyna sebepshi bolmaq. Mádenıet kúsheıgen soń ózderi-aq kisishildik pikirin taýyp alady. Ultshyldar ár jurtty shıelenistirip, qyrylystyrý, óz ulty úshin basqalardy qurban qylý degen oıdan jyraq»,-deıdi. Biraq, osyndaı sony pikirlerdiń bolǵanyna qaramastan HH ǵasyrdyń İ jartysy qazaq úshin asa qıyn ári qysyltaıań kezeń boldy. Osy sózdi ózderine qarsy qarý etip qoldanyp, qazaqtyń qaımaqtaryn «ultshylsyń» dep sypyryp alǵan, tarıhqa qanmen jazylǵan qasiretti jyldar edi bul. Halyqtyń rýhyn janyshtaǵan, Alashordalyqtardyń ulttyq-demokratıalyq memleket qurýdy kózdegen armandaryn belden basyp, basyn jutqan Keńestik bıliktiń qolastyndaǵy ulttarǵa jasaǵan solaqaı saıasatynyń saldary edi bul.
Al Mánán Turǵanbaı atalmysh maqalasynda qazaqtardy eń birinshi ultshyl etý kerektigin alǵa tartady. «Ultshyldyq(ty) kisishildikti aıyra bilmegen, bas paıdasynan basqany oıyna almaǵan, din húkimi sharıǵatqa bas ıip iske asyrmaǵan, mádenıetten jyraq jatqan qazaq sekildi jurtty salǵannan kópshil qylamyn demeı, áýeli ultshyl qylý kerek»,-degen pikir aıtady. Demek, ultshyldyqtan asyp eldik mádenıet, qazaqta qara basynyń emes, halyqtyń qamyn jeıtinSHyen ulttyq múdde jolyndaǵy kúres, memlekette progres paıda bolady eken. Bul joldy tý etip ustap, ár qazaqtyń keýdesine ultshyldyqtyń shoǵyn úrleı alsa Qazaqıanyń kúni jaqyn arada sónbeıtinin bilgen Qudaısyz úkimet áýeli eldi soǵan úgittep, is qylyp júrgen tulǵalardan tazartýǵa tyrysty. Munyń sońy 1937-1938 jylǵy repressıaǵa aparǵany oqýlyǵy juqa, al ózi atan túıege júk bolatyn tarıhymyzdan málim. «Biz tarıhtaǵy oqıǵalardyń derekterin kóp bilemiz, biraq árbir qubylystyń sebebine oı jibermeımiz» (Klúchevskıı). Álemdik arenada óz ornyn tapqysy kelgen el áýeli qaıtsek memlekettiń mereıin ósirip, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartamyz degen ortaq múdde toǵystyrǵan ultshyldardy kóbeıtýge, ony nasıhattaýǵa kúsh salý kerek. Sonda ǵana Qazaqstannyń damyǵan on eldiń kóshin bastaıtynyna, óz Otanynda otyryp babasy basyn ımegen jerde ózgege tizesin búkpeıtin asqaq rýhty urpaq tárbıelep shyǵatynyna úmit mol.
Shynádil Saltanat
