Qazaqstandaǵy memlekettik til, ıaǵnı qazaq tili máselesin keńinen qoldanysqa engizý úshin túrli baǵdarlamalar qabyldandy. Olardyń biri ári biregeıi 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama. Qazaqstan atty keń baıtaq jerde ómir súrip jatqan túrli etnostar arasynda qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtý maqsatynda qabyldaǵan baǵdarlama óz jemisin berip úlgerdi ári bolashaqta da óz nátıjesin kórsetetinine esh kúmán joq.

Aıta keteıik, atalmysh baǵdarlama 2011 jyly 29 maýsymda Elbasynyń № 110 Jarlyǵymen qabyldanǵan.

Baǵdarlama aldyna taýdaı maqsattardy qoıdy. Onyń ishinde tek qazaq tiliniń mártebesin asqaqtatyp qana qoımaı, qazaqstandyq qoǵamdy tilge qatysty jan-jaqty bolýyn qamtamasyz etý. Máselen, aǵylshyn tilin de meńgerý.

Alysqa barmaı-aq qazaq tili mártebesiniń óskenin, qazaq tildi ortanyń kóbeıgenin BAQ arqyly ańǵarýǵa bolady. Buryndary teledıdarda praım-taımda qazaq tildi tele ónimder kórsetilmeıdi dep qynjylsaq, qazir basymdyq qazaqsha baǵdarlamalarǵa berilip otyr. Halyq teledıdardy kóp kóretin ýaqyttary qazaqsha telehıkaıa, kıno men derekti fılmderdi berýi soǵan dálel. Iaǵnı suranys bar. Qazaq tildi aýdıtorıa ósip jatyr.

Osydan bes jyl buryn otandyq kınoteatrlarda qazaq tilinde dýblájdalǵan nemese qazaq tilinde túsirilgen fılmderge murnyn shúıirip qarap, seans ýaqytyn kórermenge yńǵaısyz ýaqytta qoısa, qazir otandyq ónimderge baratyndardyń sany men otandyq kınoǵa degen suranys pen qyzyǵýshylyq artqan. Sondyqtan rejıserler de kóbine qazaq tilinde kıno túsiretin bolǵan.

Aıta keteıik, 2011 jyly prezıdent Jarlyǵymen qabyldanǵan baǵdarlamaǵa sáıkes, qazaq tildi ónimderdi 2017 jyly 60 paıyzǵa ósirý kózdelgen. Saty, satysymen tilderdi damytý men qoldanys aıasyn keńeıtýge baǵyttalǵan baǵdarlama alǵa qoıǵan maqsattarǵa qoljetkizip keledi.

Sońǵy málimetterge sáıkes, mektep túlekteri ulttyq biryńǵaı testti qazaq tilinde tapsyratyndardyń sany artqan. Bul áý basta-aq tilderdi damytý men qoldanýǵa arnalǵan baǵdarlamanyń kózdegen maqsattarynyń biri edi. Iaǵnı, 2017 jylǵa qaraı eresekterdiń arasynda qazaq tilin meńgergenderdiń paıyzdyq kórsetkishin 80 paıyzǵa jetkizý.

Bul rette qazaq tiliniń qoldanys aıasy túrli salada jan-jaqty damyp keledi. Osydan on jyl buryn sheteldiń ánin tyńdaý sán bolsa, qazir qazaq tilindegi án men ánshiniń mereıi ústem bolǵan zaman. Qazaq tili jan-jaqty damyp keledi. Barlyǵy utymdy oılastyrylǵan, maqsaty aıqyn jáne kózdelgen muratqa jetý jolynda durys qoıylǵan satylardyń arqasy.  

Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jylǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń ereksheligi memlekettik tildi, ıaǵnı qazaq tilin qoldanysqa engize otyryp, orys, aǵylshyn tilin erkin meńgergenderdiń sanyn arttyrý. «Ózge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette» demekshi qazaq tiline basymdyq bere otyryp, shet tilin úırený. Kóptegen ǵylymı jańalyqtar, IT salasyndaǵy jańashyldyqtardyń kóbi eń aldymen aǵylshyn tilinde jarıalanady. Sondyqtan aǵylshyn tilin – halyqaralyq til retinde úırený, ǵylymǵa, jańa bilim kókjıegine jol ashady.

Esterińizge sala keteıik, baǵdarlama maqsattarynyń biri saýatty, birneshe tildiń erkin meńgergen saýatty qoǵam qurý edi. Bul tusta da baǵdarlama utymdy ári nátıjeli jumys istep jatqanyn aıtýymyz qajet. Oǵan dálel retinde mysal keltire keteıin. Qazaqstanda aǵylshyn tilin jaqsy biletinderdiń sany artqan. Sebebi, IELTS tapsyrýshylardyń arasynda ortaq meje – 6-ǵa kóterilgen. Sarapshylar muny óte jaqsy kórsetkish ekenin aıtady.

Osy rette túrli baǵdarlamalar arqyly, onyń ishinde «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasymen negizgi tili – aǵylshyn tilin qoldanatyn elderde oqyp jatqan qazaqstandyq stýdentterdiń artqany saýatty, bilimdi, aǵylshyn men qazaq tilin erkin meńgergenderdiń sanynyń artýynyń aıqyn kórsetkishi. Bul jerde qazaq tiliniń degenim – «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha oqý úshin eń aldymen qazaq tilin meńgerýiń qajet. Ol úshin qazaq tilinen test tapsyryp, memlekettik tildi bilý deńgeıiń synalady. Testte tek gramatıka ǵana emes, tyńdaý, oqý sekildi bólimderden sátti ótýiń tıis.

Memleket prezıdenti Nursultan Nazarbaev byltyrǵy joldaýynda qazaq, orys jáne aǵylshyn tili týrasynda aıtqan bolatyn.

«Úsh tildi oqýǵa kezeń-kezeńimen kóshý máselesi boıynsha usynystar ázirlensin. Qazaq tiliniń basymdyǵy saqtalady. Onyń ári qaraı damýyna zor kóńil bólinedi. Sonymen qatar búginde aǵylshyn tili – jańa tehnologıa, jańa ındýstrıa, jańa ekonomıka tili. Qazirgi kezde 90 paıyz aqparat aǵylshyn tilinde jarıalanady, 2019 jyldan bastap 10-11 synyptarda keıbir pánderdi aǵylshyn tilinde oqytatyn bolamyz. Bul máseleni tıanaqty oılanyp, aqylmen sheshý qajet», – degen edi Elbasy.

Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda da dúnıejúzindegi úzdik 100 oqýlyqty qazaq tiline aýdarý mindeti turǵanyn aıtqan.

 «Biz aldaǵy birneshe jylda gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdaryp, jastarǵa dúnıejúzindegi tańdaýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa múmkindik jasaımyz. 2018-2019 oqý jylynyń ózinde stýdentterdi osy oqýlyqtarmen oqyta bastaýǵa tıispiz», – dedi Elbasy.

Endi áńgime aýanyn qazaq mektepteri men balabaqshasyna qaraı oıystyrsaq. Munda da suranys ósip jatyr dep aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Iaǵnı qazaq tilinde oqıtyn jáne balanyń qoldanys tilin qalyptastyrý úshin qazaq tildi balabaqshalardy tańdaıtyn ata-analardyń qatary artqan. Sebebi, statısıkalyq málimetke sáıkes, túrli halyqaralyq olımpıada da, UQT nátıjesi boıynsha da qazaq tildi orta bilim oshaqtary oq boıy ozyp turǵanyn eskerip otyr.

Sózimiz dáleldi bolý úshin sandar sóılesin. Bıyl ulttyq biryńǵaı testten eń joǵary bal jınaǵan túlek qazaq mektebinde oqyǵan. Sońǵy eki, úsh jyldy qarastyrsaq ta qazaq tildi mektepte oqyıtyn oqýshylar testte óte jaqsy nátıje kórsetken. Máselen, 2016 jyly ulttyq biryńǵaı testte birde-bir qate jibermegen 19 oqýshynyń barlyǵy qazaq mektepteriniń túlekteri. Dál sol jyly el boıynsha jaqsy nátıje kórsetken 10 mekteptiń 8-i qazaq tildi bilim oshaqtardy. Byltyr 139 bal jınap, eldi tańǵaldyrǵan oqýshy da qazaq mektebinde oqyǵan.

Osydan jeti jyl buryn qabyldanǵan baǵdarlamanyń alǵa qoıǵan mindetteri men maqsattary oryndalyp jatqanyn osyndaı keremet nátıjeden kórýge bolady. Qazaq tiliniń qoldanys aıasy keńip jatyr ma? Keńip jatyr. Qazaq tildi aýdıtorıanyń sany jyldan jylǵa artyp jatyr ma? Artyp jatyr.

JOO-ǵa bólinetin granttar qazaq tildi abıtýrentterge kóp bólinetin boldy. Sońǵy tórt jyldy qarasaq, 2014 jyldan beri bilim granttarynyń 65 paıyzy qazaq tildilerge arnalsa, 35 paıyzy orys bólimine bólingen. Al 2016 jyly qazaq toptarynyń paıyzdyq kórsetkishi – 75 paıyzǵa jetken.

Memlekettik baǵdarlama el arasynda jaqsy nasıhattalyp, qazaq tilin bilýdiń mańyzdylyǵyn jetik túsindirýdiń arqasynda qazaq mektepterine baratyndardyń sany 80 paıyzǵa jetken.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev ta ádebıet ókilderimen kezdesýde Qazaqstanda turýǵa nıetti, óskeleń urpaqqa tárbıeleýdi maqsat etkender balalaryn qaza tildi mektepter men balabaqshaǵa beretinin aıtyp ótken edi.

Qoryta kelgende Qazaqstandaǵy til máselesin sheshý úshin, tilderdi damytý men qoldaný aıasyn keńeıtý maqsatynda qabyldanǵan 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama sátti jumys istep, kóp kúttirtpeı-aq jaqsy nátıjesin berip jatqanyna kýá bolyp otyrmyz.

Altyngúl Ómirzaqova