Uly Dala Eliniń «jylaýyq» jas aqyndaryna ne joryq?!

/uploads/thumbnail/20181016150855992_small.jpg

-Ákim Áset Órentaıuly Astana týraly jazbańdy berdi. Elordanyń 20 jyldyq mereıtoıyna ádemi derekti fılm shyǵa ma, sóıles degen soń arnaıy shaqyrdym, - degen orynbasary Ermek Amanshaev.
-Ádemi fılmge ádemi búdjet qajet bolar,- dedim. 
Ol bir apta buryn “KazPravda” gazetinde jarıalanǵan maqalam edi.
-Bir aptaǵa komandırovkaǵa júremin. Kelgesin ózim habarlasam, senarıińizdi pysyqtaı berińiz, - degen Ermek zamandas.
Jaqsy sóz jan jadyratady. 
Ermek Ámirhanuly memlekettik qyzmetker ǵana emes, talantty jazýshy, dramatýrg, esseıst. Kabınetinde sháı ala otyryp shyǵarmashylyq týraly áńgime qozǵadyq. Orys jáne amerıkan aqyny, dramatýrg, esseıst Iosıf Brodskııdi zerttep, úlken dúnıe jazyp júrgenin aıtty. Nobeldik syılyqtyń laýreaty Brodskıı meniń de súıikti aqynym. Máskeýde ótetin poezıa keshterinde, onyń jeńis marshaly Jýkovqa arnaǵan bes shýmaq óleńin orys mádenıetiniń ataqty tulǵalarynyń ataqtylary talasyp oqyǵanyn kórgenim bar. Bul óleńi Uly Otan soǵysyndaǵy Uly Jeńistiń quny qanshalyqty aýyr ekendigi óleńmen órnektelgen klasıka, sumdyq poezıa úlgisi. 
Erekeń Brodskııdi jazyp, ony teatrlar qoıyp jatsa, oǵan aldymen jas aqyndarymyzdyń baryp kórýi paryz...
Iosıf Brodskıı Lenıngradta týyp, 1975 jyldary AQSH-qa jer aýdarylǵan lırık aqyn. Sovet poezıasynyń rýhanı jańǵyryǵy. Esseıst ári aýdarmashy. Uzaq jyldar Amerıkanyń ýnıversıtetterinde ádebıettanýdan leksıa oqyǵan. Qazirgi zamanǵy poezıanyń qandaı baǵytta damıtyndyǵy týraly jazbalary keremet. “Álemde poezıany súıip oqıtyndar 1%. Sol bir paıyzdy tómendetip almaý aqyndardyń mindeti” deıdi.
Brodskııdiń shyǵarmashyq jolymen tanysqanda bizdiń de jas aqyndar esse jazyp, álemdik deńgeıdegi sheteldiń uly aqyndaryn aýdaryp, tájirıbe jınasa degen oı keledi. Brodskııdiń “elýden asqanda ǵana adam fılosofıany túsine bastaıdy” degen qaǵıdalary bar. 
Qazaq radıosyn basqaryp júrgende, aqyn Nesipbek Aıtulynyń qaıta-qaıta eskertýimen “jylaýyq” ánder men óleńderden efırdi tazartqandaı bolǵanbyz. Aıaǵy áleýmettik jelilerde atymyzǵa “tıse terekke, tımese butaqqa”, kelsin-kelmesin ur da jyq tıisýler qaptaǵan soń qarqyndy báseńdetkenbiz. Sol týraly Nesipbek aǵamyzben sóıleskenimde “men feısbýktegi paraqshamdy jaýyp, kózim ashylyp, qulaǵym tynyshtaldy” degen. 
...Danyshpan Abaıdyń:
Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý,
Óleńi – biri jamaý, biri – quraý.
Átteń dúnıe-aı, sóz tanyr kisi bolsa, 
Kemshiligi ár jerde kórinip tur-aý!- degen áıgili joldary týraly myqty ádebıetshilerimiz ártúrli pálsapa jazdy.
Maqsattary: «Abaıdyń oıy, astarlap aıtpaǵy basqa bolatyn. 
Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý qazaqtyń «Ósıetnamalyq poezıanyń shyńy» dep, ǵalamdy sharlap fılosofıalyq traktattardan mysal keltirip, joqtan bar jasaýǵa tyrysady. Basqa amal qaısy.
Óıtkeni, Abaıdyń sózi tasqa qashalǵan aqıqat, úsh jyraýymyzdyń poezıasy ǵalamat. ARY TARTSA ARBA SYNADY, BERİ TARTSA ÓGİZ ÓLEDİNİŃ KERİ.
Onyń jumbaǵy menińshe bireý.
Abaı atamyz Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý myqty aqyn ekendikterine shák keltirmeıdi. Synaǵany - onsyz da ynjyq, aıtqanǵa kónip, aıdaǵanǵa júrgen: 
«Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym, 
Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń. 
Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń, 
Biri qan, biri maı bop endi eki urtyń»,- dep, Eliniń eńsesin ezip, tek zar zaman zapyranyn úıip-tógetin Úsh jyraýdyń nıgılısik baǵyttaǵy “jylaýyq” jyrlaryna ǵana kelispegen. 
Ǵabıt Músirepovtyń: “Jer júzinde qazaq áıelderinen basqa bir áıel qudaıyn qarǵaı almaıdy»,- dep jazǵanyndaı, úsh jyraýdyń keı jyrlary sol sharshaǵan áıeldiń sharasyzdyqtan shyqqan shyńǵyrǵan zarynyń ádebı óńdelgen varıantyna keledi. Col kezdegi jyl boıy sozylatyn joqtaý jylaýlaryn eske túsiredi.
Abaı «biri jamaý, biri – quraý» dep nege short kesti degenge kelsek, uly aqyn «Adamnyń keıbir kezderinde»: 
Yzaly júrek, doly qol. 
Ýly sıa, ashshy til 
Ne jazyp ketse, jaıy sol, 
Jek kórseńder, óziń bil, -dep ózi jaýabyn jazyp ketken…

Qazirgi jastar poezıasy da negizinen “jylaýyq” óleńderden quralatyndyǵyn bárimiz aıtamyz, bárimiz synaımyz. 
Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraýdy túsinýge bolady. Jyrlary bodan eli bosaǵada bosyp júrgen kezinde jazylǵan. Kóz aldyndaǵy kórinister. Zamana zarynyń shejiresi men kórinisi.
Al, Táýelsiz Qazaqstan, Uly Dala Eliniń «jylaýyq» jas aqyndaryna ne joryq?!
«Jylaýyq» óleńder kóbeıgen saıyn efır de «jylaýyq» ánderge tolady.
Birazy egemendik alǵan soń ómirge kelgen. Bálkim olar Abaı atamyzdyń «sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta, bar qalan» degen sózine mán bermeı, óz ketigin taba almaı júrgen shyǵar…
Áńgimemizdiń álqısasy bolǵan Iosıf Brodskıı de tolyqtaı aqyndyq joldy tańdaǵansha on kásipti ıgerip, ár salada jumys istegen. Sodan keıin ǵana táńirden aqyn bolyp týǵan ekenmin dep poezıaǵa bet burǵan.
Nátıjesi – qazirgi 21 ǵasyrdyń jurt moıyndaǵan eń uly aqyny. Ádebıetshilerge beriletin dúnıejúzindegi eń myqty, syıaqysy bir mıllıon dollar bolatyn Nobeldik syılyqtyń laýreaty. 
Tilimizge tıek bolǵan Iosıf Brodskııdiń myna óleńin jetesine jetkizip aýdarǵan jas aqynǵa arnaıy syılyq bar ekenin eskertemin.

«Na smert Jýkova» 
Vıjý kolonny zamershıh zvýkov,
grob na lafete, loshadı krýp.
Veter súda ne donosıt mne zvýkov
rýsskıh voennyh plachýshıh trýb.
Vıjý v regalıah ýbrannyı trýp:
v smert ýezjaet plamennyı Jýkov.
Voın, pred koım mnogıe palı
steny, hot mech byl vrajıh týpeı,
bleskom manevra o Gannıbale
napomınavshıı sred voljskıh stepeı.
Konchıvshıı dnı svoı glýho v opale,
kak Velızarıı ılı Pompeı.
Skolko on prolıl krovı soldatskoı
v zemlú chýjýıý! Chto j, goreval?
Vspomnıl lı ıh, ýmıraıýshıı v shtatskoı
beloı krovatı? Polnyı proval.
Chto on otvetıt, vstretıvshıs v adskoı
oblastı s nımı? «Ia voeval».
K pravomý delý Jýkov desnısy
bolshe ýje ne prılojıt v boıý.
Spı! Ý ıstorıı rýsskoı stranısy
hvatıt dlá teh, kto v pehotnom stroıý
smelo vhodılı v chýjıe stolısy,
no vozvrashalıs v strahe v svoıý.
Marshal! poglotıt alchnaıa Leta
etı slova ı tvoı prahorá.
Vse je, prımı ıh — jalkaıa lepta
rodıný spasshemý, vslýh govorá.
Beı, baraban, ı voennaıa fleıta,
gromko svıstı na maner snegırá.

Qatysty Maqalalar