Keshe ǵana "Altyn qalam" konkýrsynyń qorytyndysy shyqty. Jýrnalıs Aıdyn Kálimhannyń "Qashqyny" jyldyń úzdik romany atandy. Bir mıllıonǵa baǵalanǵan atalmysh shyǵarmany birneshe bólimge bóle otyryp, oqyrman nazaryna usynýdy jón de sheshtik.
♦«Altyn qalam» jetinshi ret jyldyń úzdik qalamgerlerin anyqtady
Tań raýanynda Egizkóldi endeı ótken jaıdaq atty Qaraqumnyń qaǵyr jazyǵyn basyp, kún shyǵa Jıek óńirine jetti. Júrginshi áldeneden sekem alǵandaı jan-jaǵyna jaltaq-jaltaq qarap, túz taǵysynsha jalǵyz tartyp keledi. Aınala typ-tynysh. Tek býyny ábden qatqan shóp basyn sypyra terbep, kúzdiń salqyn sary jeli esedi. Dál osy sátte oǵan alystan áldebir qarań-qurań kórinip, beımálim bireýler tap berse astyndaǵy jaraýkerdi syqpyrtyp zyta jónelýge de daıyn. Ol Saǵıdolla edi.
Saǵıdollanyń osy bir sary jazyqta saǵymdaı júıtkip, sar jeldirtip kele jatqanyna ekinshi kún. Betalysy ulan-ǵaıyr qazaq dalasy. Bul 1966 jylǵy Qytaı elindegi «Mádenıet zor tóńkerisi» lap ete túsken alasapyran kez bolatyn. Alǵashynda bılik basyndaǵylardyń ózara talas-tartysymen bastalǵan saıası naýqan kóp ótpeı memleketti «Lıberaldy býrjýazıalyq» elementterden tazartý degen uranmen búkil qoǵamdy sharpyp, sońy jappaı búlinshilikke ulasqan. Budan jalpy eldegi baı-manaptar, joǵarǵy mansap ıeleri, qarapaıym sharýalardan qalys qala qoıǵan eshkimi joq. Ásirese, shet memleketterde týǵan-týysy, et jaqyndary turatyndardyń barlyǵy saıası qylmysker sanatynda basty kúdiktige aınalǵan. Sonymen Shyǵys Túrkistan óńirin meken etken qazaqtardan maza qashyp, jas-kári demeı jappaı qýdalanyp, shetterinen tutqyndala bastaǵan. Olardyń meıli abaqtydaǵysy, meıli syrttaı baqylaýǵa alynǵandary bolsyn kórgen qorlyǵy men tartqan azaby jan tózgisiz. Jaratqan ıem bul sumdyqty adam balasynyń basyna bere kórmesin!
Jaqynda joǵarydan «kimde-kimniń qandaı da bir qylmysy bolsa, jurt aldyna shyǵyp, ózin-ózi áshkerelep, ózge kúdiktilerdi de atap kórsetýi tıis» delingen. Úndeýge ún qosý – kópke mindet. Bul da otqa maı quıǵandaı jańa tutanǵan kúres órtin órshite túsken. Kún sanap elden bereke ketip, obal-saýapty oılamastan bireýge-bireý jala jaýyp, bireýdi-bireý ustap berý kóbeıgen. Mundaıda onsyz da adam aýlaýda aldyna jan salmaıtyn arnaıy jasaq qarap qalsyn ba? Besqarýyn saılanyp bárine de saqadaı saı turyp, burynǵydan beter sustanyp alǵan. Endi olarǵa komýnıstik partıanyń top-top belsendileri qosyldy. Dúrbeleń bastalǵaly qarapaıym halyq kórgilikti sol belsendilerden kórip keledi. Olar elden erek bilekterine qyzyl taǵyp, kún-tún demeı, aýyl-aımaqty sharlap, úıir-úıir shıbórishe shubyrady da júredi. Tipti, keshkilik el orynǵa otyrǵan tusta ár úıdiń mańyn toryp, esik-terezesin ańdyp, tyń tyńdaıtyn bolǵan. Osylaısha, jurttyń dastarqan basynda aıtqan ár sózinen saıası astar izdeıtinder keıde urynarǵa qara tappaı kez-kelgen úıge basa-kóktep kirip, tintý júrizedi. Qyzyl bilektiler kirgen úıiniń astań-kesteńin shyǵaryp, úı ıesin qalaı da bir synyqqa syltaý bolarlyq dáleldermen jyǵýdy kózdeıtin. Sondaı sátte úıden alys-jaqyn shet memleketterden kelgen hat, sýret tabylyp jatsa, úı ıesiniń basyna qara bult úırilgeni. Áı-shaıǵa qaramastan tutqyndap alyp júre beredi. Olar qolǵa túskenderdi aldymen óz degenderine kóndirý úshin qamalǵan jerinde aýyr soqqynyń astynan alady. Ol ol ma? Kelesi kúni tutqyndy «kúreske alý» degen uranmen baılap-matap jurt aldyna shyǵarady. Kúreske alynǵandarǵa eshkim aıaýshylyq tanytpaýy tıis. Eger bázbir adam ara túsip, janashyrlyq tanytsa, qosa jazalanady. Mundaıdan jurt ta tegis habardar. Sol úshin halyq qandaı da bir sumdyq jaıdy kózimen kóre tura ishten tynyp, únsiz qabyldaýǵa májbúr.
Belsendi top kúreske alynǵandardan kóptiń kózinshe birden jaýap ala bastaıdy. Olardyń árbirin «ıá, men qylmyskermin» degizbeıinshe esh tynbaıdy. Ne aıtady, sorlylar? Aıta qoıarlyq ne bar deısiń olarda? Ár tutqyn úshin tarazynyń bir basynda shyndyq, kelesi basynda jalǵandyq turady. Naǵyz aq pen qara arbasqan sát. Onsyz da táýlik boıy jegen taıaqtan isip-keýip qur súlderi qalǵan beıbaqtarǵa qınaýdyń san túri qoldanylady. Ólsem de ádildik jolynda óleıin dep jumǵan aýzyn ashpaǵandardyń tilin tartyp, qylburaý salyp shý asaýdaı shyńǵyrtsa, endi biriniń qos qolyn tam qabyrǵalaryna shegelep qoıyp, saýsaq kóbelerine ıne júgirtip, qulyn da qulynyn shyǵarady. Sonda shybyn jany murnynyń ushyna kelip, shyrqyraı-shyrqyraı sulap túsken keıbir jannyń jaratqannan ómir emes, esh qınalyssyz ketetin ólim tileýden basqa amaly da joq. Mundaıdy etjúrekti pendeniń kózben kórip shydaýynyń ózi ekitalaı.
Bul qyzyl bilektilerdiń qolǵa túskenderdi ashyq jazalaý arqyly kópshilikke jasaǵan qatań eskertýi. Mundaı meıirimsizdik pen taǵylyqqa Allanyń aıryqsha jaratqan jany siri, ilýde bir kezdesetin pendesi ǵana shydar. Al, bolmysynda bordaı úgilgish bopalań jandardyń jol ortadan baýsha túsip, baqılyq bolyp jatqandary qanshama? Kóp ótpeı kúreske alynǵandardyń aldy jaryq dúnıeden múlde kúder úzip, óz-ózine qol jumsap ta kóz jumǵan. Keıbireýlerdiń ádildik jolynda qasarysqan boıda aýyr soqqydan qol-aıaǵy syndy, kózi shyqty. Aqyl-esinen adasyp qańǵyp ketkenderi de boldy. Sóıtip, az ýaqyt ishinde jalǵan jalanyń qurbanyna aınalǵandardyń sany eselep artqan. Osylaısha, aıýandyq pen arsyzdyq jaılaǵan ólkede azap qamytyn kıip, ajyrǵy arqalaǵandardyń biri – osy Saǵıdolla. Ol sol bir jan tózgisiz qatygezdikke bola Toly abaqtysynan qashyp shyqqan edi.
Oqıǵa osydan bir kún buryn bolǵan. Saǵıdolla alǵash tóńkeris oty dúr ete túsken sátten-aq kúdiktilerdiń qatarynda qolǵa túsken. Bar aıyby – Qazaqstanda turatyn et jaqyndarymen hat alysyp, aman-saýlyq surasqany. Birde oǵan Kókpektide turatyn týǵan ápkesi Hadısha men jezdesi Qalıjannan bir paraq hat kelgen. Hatta olar barlyq aǵaıyn-týystyń hal-jaǵdaıyn surastyra kelip, «Saǵıdolla, biz ózderińdi qatty saǵyndyq. Ý ishseń de rýyńmen ish degen bar, endi múmkindik bolyp, shekara ashylyp jatsa sender de eshteńege qaraılamaı, elge ótip alyńdar. Bir jerde bolyp, kúnimizdi birge kórermiz» degen bir sóılem ǵana jazylǵan. Sol hat – onyń qylmysynyń basty aıǵaǵy. Qudaı-aý, osy da qylmys, osy da aıyp bolyp pa? Eger shynymen jasaǵan qylmysyń bolsa meıli ǵoı. Qolyńmen istegendi moınyńmen kóterýge peıilsiń, ondaıda ózime de obal joq dersiń. Al, mynaý she? Mynaý – qyp-qyzyl jala, qyp-qyzyl qorlyq, beıkúná jandarǵa kózbe-kóz jasalyp jatqan qıanat qoı. Budan asqan qatygezdik, budan asqan sumdyq bolmas-aý, sirá?!
Ádildik bitken adyra qaldy. Arada eki aı ótkende sot Saǵıdollaǵa jeti jyldyq jaza taǵaıyndap, temir torǵa toǵytqan. Negizi sońǵy úmit qara qyldy qaq jaryp, tórelik aıtady degen sotta ǵana bolatyn. Onyń da ádildigi osymen shekteldi. Sot úkimi jarıalanǵan kúnnen bastap onymen birge jazalaǵandardyń barlyǵy áıgili «Barsakelmes» atanǵan Taklamakan shóline jer aýdarylady. Saǵıdollanyń elden erekshe at bapkerligi men asqan ustalyǵyna bola jergilikti túrmede qaldyrylǵan. Oǵan abaqty aýlasynda baǵyp-baptalatyn, jergilikti shendi-shekpendilerdiń qyzmettik kólikteri – otyzǵa jýyq minis atqa qaraý mindeti júkteldi. Attar birinen-biri ótetin júldeli júırikter men óńsheń sý tógilmes jorǵalar. Sonymen, Saǵıdolla sońǵy jarty jyldan beri túrme qorǵanynyń ár buryshynan qaqqan qazyqtaı qaqıǵan qarýly qaraýyldardyń qatań buıryǵymen, solardyń ıeginiń astynda eńbek etip kelgen. Kúni boıy qorǵan ishin dıirmenniń tasyna jegilgen atsha aınalyp, qara terge malshynatyn. Birde taý-taý bolyp úıilgen topyraqtan balshyq ılep, qalyptap kirpish quısa, endi birde atqoranyń jyrtyq-tesigin jamap, mańaıǵa kóldeneń shóp jatqyzbaı tazalap shyǵady. Áredik attardyń asty-ústine qaraý, jem-shóbi men sýyn berý taǵy bar. Osyndaı kúıbeńmen kúneltip kelgen ol ótken kúngi ekinti men aqsham arasyn taǵatsyzdana kútken. Jaı kezderi zý etip óte shyǵatyn ýaqyt mundaıda toqtap qalatyndaı. Áıteýir, bir kezde zaryqtyra kúttirgen mejeli mezgilge de jetken. Saǵıdolla osy bir ońtaıly sátti qalaı da utymdy paıdalanyp qalýǵa baryn saldy. Zyr júgirip ózine tıesili sharýa qamyn kúıitteýmen ábiger. Aldymen at oqyrlaryna toltyra shóp salyp, tóbeden tónip turǵan kúzetshige bas ızep, ısharat etti de, shıraq qımyldap qaqpadan shyqty.
Keshkilik qala kóshelerinde kólik qarasy onsha kóp bolmaǵanymen, jumystan qaıtqan jaıaýlar legi mol. Aıaq alystaryn tezdetip, qonalqylaryna qaraı bettegen jurt birine-biri qaraıtyn emes. Ár kúni dál osylaı bastalatyn tynymsyzdyq ymyrt úıirilgenshe seń kóshken ózendeı jóńkilip-jóńkilip baryp áreń tolastaıtyn. Búgin de solaı. Saǵıdolla endi qorǵan syrtyndaǵy uzyn aǵash kermege qaz-qatar baılanǵan jylqylardy qos-qostan jetelep sýatqa bettedi. Bulqyna aqqan bulaq sýy da alys emes – túrme aldyndaǵy kópir astynda. Qara sulymen baptalyp, naǵyz báıge alar babynda turǵan janýarlar shetinen elirme. Basyn sál ǵana bosatyp, erkine jiberseń jula tartyp, oınaqtaı jónelgisi keledi. Túrme qorǵanynyń bıik munarasynan qaraýyldaǵan kúzetshi atbegi jaqtan bir sát kóz alar emes. Aq naızaly qarýyn sert ustap, ár qadamyn ańdýmen tur. Attar tegis sýarylyp, óz oqyrlaryna jaıǵastyrylyp bolyp qaldy. Dál sol sátte Saǵıdollasońǵy attyń shylbyryn sheshken boıda qarǵyp minip, zyta jónelgen. Biraq qybyr etken qımyldy baǵyp turǵan qaraýyldan mundaı áreket sirá qalys qala qoısyn ba? Qytaıshalap «toqta, toqta, qaıt artyńa!» degen qatqyl únmen qatań eskertý jasady. Biraq ony tyńdaǵan Saǵıdolla joq. İzinshe tars – turs etken myltyq úni estilip, aspanǵa birneshe márte oq ta atyldy. Sonda da keri qaıtar emes. Qaıta, atyn odan saıyn saýyrlap, kóldeneń kólbep jatqan birneshe kósheni kesip óte shyqty. Bir qýanarlyǵy, mańaıda ótip jatqan jurt qarasy mol bolǵandyqtan, oq oǵan týra baǵyttalyp atyla qoıǵan joq. Qas qaraıyp barady. Saǵıdolla adam aıaǵy saıabyrsı bastaǵan qaltarys kóshelerden bir burylyp, kól túbine súńgigen balyqtaı áp-sátte kózden ǵaıyp bolǵan.
Osylaısha qas pen kózdiń arasynda qylmyskerleriniń birinen aıyrylǵan kúzetshiler birin-biri kinálap, san soǵyp qala berdi. Óter is ótti, endi olar da qarap jatpas. Jan-jaqqa habar jiberip, qashqyndy qalaı da qolǵa túsirýge qam jasaýy kerek qoı. Saǵıdolla sol bir qarǵys atqan qamaý ornynan bir sytylyp shyǵýy shyqty, ári qaraı ne bolmaq? Endigi barar baǵyty qalaı? Kórer taǵdyry she? Bári-bári bir Allanyń qolynda. Ol osylaı qashýdy josparlaǵan kúnnen bastap-aq birden shekara asyp, qazaq dalasyna tartýǵa bel býǵan. Sebebi, onda ulan-ǵaıyr jeri, irgeli eli tur ǵoı. «Ondaǵy qara orman halyqtyń eshbiri maǵan ket ári deı qoımas. Tym qurysa qudaıǵa qaraǵan bireýi óz qushaǵyna alyp, qanatymen qalqalar. Et jaqyndarym da bar. Al, otbasym, bala-shaǵam she? Olar Allaǵa amanat. Munda da týys-týǵan, jaqyn-jaǵalastarym az emes. Tym bolmasa solarǵa arqa súıep, kúnderin kórer. Aldymen ózim bir aman-saý elge jetip, taban tirep alaıynshy. Sosyn taǵysyn taǵy kóre jatarmyn» degen.
Saǵıdolla qaladan shyqqan boıda irgeles Tesipaqqan aýylynyń keń ańǵarly saıyna túsip quldaı jóneldi. Oıy onǵa, sanasy sanǵa bólingen. Birden elge tartsam ba? Álde, jolaı aýylǵa soǵyp, balalaryma alys saparǵa attanyp bara jatqanymdy eskerte ketsem be eken? Al, qýǵynshylar aýylǵa menen buryn jetip, úıde kútip otyrǵan bolsa she?..
Áıteýir, sapyrylǵan oılar maza berer emes. Biri kirip, biri shyǵady. «Abaılarmyn. Aldymen aýylǵa baraıyn. Aýyl mańyndaǵy árbir bulyń-bushpaq, boı tasalar jerdiń bári de tanys, birdeńesi bolar. Jasyrynsam da jan balasy tappaıtyn qýys-qýystary da bar. Onyń ústine aýyl joldan kóp burys emes, onsyz da sol mańnan ótem. Aldymen aýylǵa burylyp, atqa er, jolǵa azyq alyp attanaıyn» dep túıdi. Sonymen, aqqan juldyzdaı at ústinde dál osyndaı bir baılamǵa kelgen ol aqyry óz aýyly Aqbeldeýdi betke alǵan.
İńir qarańǵysy. Kózkórim jerdegi bel-belester men qyrqa-qyrattardyń qaraýytqan sulbasy ǵana kórinedi. Aspan ashyq. Zeńgir kókten jamyraı qaraǵan juldyzdar shoǵyry birte-birte kóbeıe tústi. Osyǵan deıin at tizginin tartpaı quıǵyta jetken Saǵıdolla qaladan uzaı bere bir qalypty jelaıańǵa aýysqan. Bar sıynary – jaratýshy jalǵyz Alla. Kóńil shirkin astań-kesteń. Bir sát baıyz taýyp, ornyǵar emes. Áredik toqtaı qalyp, alys-jaqyndaǵy dybys-sybysqa da jıi qulaq túredi. Birde qala jaqtan aıǵaı-shý, dabyr-dubyr estilgendeı boldy. Tipti, jaqyn mańnan shyǵa ma, qalaı? Júrek qurǵyr zý etti de, taıdaı týlap ala jóneldi. Oılanyp turar ýaqyt pa bul? Saǵıdolla atyn tebinip jiberip, tóńirekti torlaǵan qarańǵylyq qushaǵyna zý etip ene berdi. Endi oǵan qalaı da qolǵa túsip qalmaý kerek. Qudaı saqtasyn! «Jaman aıtpaı, jaqsy joq», alda-jalda qyrsyq shalyp, ustalyp qalsa, onyń aıaǵy ne bolaryn ol biledi, árıne. Ádette, betterine týra qaraǵan beıkúná jandy jabyla sabap, ólimshi etip tastap kete baratyn qyzyl bilektiler ustap alsa aıasyn ba? Tiri qaldyrdy degen kúnniń ózinde qol-aıaǵyn syndyryp, múlde múgedek etip qoıýy da múmkin. Olardyń oǵan qandaı jaza qoldanyp, qandaı halge dýshar eteri de belgili. Bári de kóńil túkpirinde saırap tur.
Saǵıdolla qýǵynshy dúbirin estigen sátten-aq taqym qaǵyp, at basyn alysqa jibergen. Kúdir-kúdir jýsandy dalany qýsyryp, qustaı ushyp keledi. Talaı-talaı alamanda alysqa shaýyp ábden jatylǵan báıge kerdiń qazirge qarlyǵa qoıar túri joq. Shapqan saıyn ekpindep, qos tanaýyn qýsyryp, jıi-jıi pysqyrynyp qoıady. Negizinde, bul at Toly aýdanyndaǵy shendilerdiń biri Úsen degen adamǵa tıesili. Shashasyna shań juqpaǵan, ataǵy alys-jaqyn aımaqtarǵa málim áıgili sáıgúlik. Jergilikti jurt ony únemi Úsen baptatyp, minetindikten «Úsenkeri» atap ketken. Ejelden qazaq saharasy toı-dýmansyz bolǵan ba? Úsenkeri buǵan deıin bul óńirlerde ótken nebir dúbirli dodada san márte top jaryp, úsh toǵyzdan júlde alyp kelgen. Eger úkimet túrli syltaýlarmen jurttyń jeke mal-múlkin tegis sypyryp áketpegende mundaı jel janýardyń quny tek altyn, kúmispen ǵana baǵalanar edi. Saǵıdolla alǵash abaqty aýlasyndaǵy attardy óz qaraýyna alǵan kúnnen bastap-aq Úsenkerige birden kózi túsken. Mine, sodan beri oǵan erekshe kútim jasap, ishteı dál osy saparǵa daıyndap kelgen. Qýǵynshylar qara úzip qalsa kerek, azdan soń álgindegi aıǵaı-shý, dabyr-dubyr da basylyp, tún tórine tegis bir tynyshtyq ornaǵandaı boldy.
Birde Saǵıdolla qos tizginin qymtap ustap, talmaı shaýyp kele jatqan atyn ezýleı tartyp, zorǵa toqtatty. Demin ishine alyp, tún perdesin jamylǵan tóńirekke taǵy bir márte qulaq túrdi, esh dybys joq. Attylardyń da tuıaq dúbiri estilmeıdi. Bári de tynǵan. Japan túzde jalǵyz ózi. Ári qaraı toqtaýsyz júrip, túnniń bir ýaǵynda Aqbeldeýge de keldi. Áýdem jerden qaraýytyp kóringen jaryqsyz aýyl syrttaı qaraǵanǵa tym-tyrys. İshte ne bolyp jatqany begisiz. Aýylǵa jaqyndaǵan saıyn ózelene úrgen ıtterdiń ashshy úni anyq estiledi. Mundaıda ájesi marqum: «Shyǵyńdarshy syrtqa, bireý-mireý keldi me? Iti qurǵyr neǵyp abalap ketti. Jeti qarańǵy túnde kim boldy eken ózi?» dep otyrýshy edi. Iá, sol sóz, sol áje beınesi qas-qaǵym sátte onyń kóz aldynan bir elestep ótti. Tynymsyz úrgen ıt daýysynan seziktendi me, Saǵıdolla birden aýylǵa kirgen joq, joldan burys bulyńǵyr aýmaqqa qaraı at basyn bura berdi. Onsyz da jol boıy oǵan qýǵynshylar meni úıden kútip otyrǵan joq pa eken degen bir oı maza bermegen.
Meıli ol jazyqsyz bolsyn, meıli sútten aq, sýdan tunyq bolsyn belsendiler úshin ol – jazasyn óteýshi qylmysker, túrmeden qashqan qashqyn. Sol úshin onyń úıin, aýyl-aımaǵyn qarýly jasaq qatań baqylaýǵa alyp, kóz ilmeı kúzetip turǵan da bolýy múmkin. Qalaı da saqtyq kerek. Saǵıdolla atyn aýyl syrtyndaǵy túıe boılap ósken shı arasyna jasyryp, jaıaýlap jaqyndap keledi. Ár qadamyn eppen basyp, tyqyr etken dybys shyǵarmaýǵa tyrysady. Birde oǵan taıaý jerden bir jylt etken álsiz jaryq kóringendeı boldy. Ol tura qaldy. Anyqtap qarap, aınalany tegis bir sholyp shyqty, biraq eshteńe kórinbedi. Bul ne ózi? Aısyz túndegi aqqan juldyzdyń jaryq etken sáýlesi bolar? Álde jaı eles pe? Bálkim, dalaǵa túnep qalǵan taıynsha, torpaǵyn izdegen aýyl adamdarynyń biri shyǵar? Biraq, aldamshy saǵymdaı álgi jaryq qaıtyp kózge túspedi. Taǵy ilgeriledi. Kóp ótpeı taıaý jerden alasura úrgen ıt daýysy jıilep ketti. İzinshe sol ıtterge bireýdiń qatty zekigen qatqyl úni estildi. Doldanǵan tóbet qaýyp ala jazdady-aý, shamasy. Úreıli daýys qulaq jarardaı sańq ete tústi. Saǵıdolla aýylǵa barýdyń qanshalyqty qaýipti ekenin sonda sezgendeı. Alqynǵan júregi atqaqtap jalt berip, jasyryna berdi.
Iá, jol boıy ony tynymsyz mazalap kelgen oı men kúdik-kúmán esh aldamapty. Ózinen buryn jetken qýǵynshylar aýyldy aınala qorshaýǵa alyp, kúzetti de kúsheıtse kerek. Endi baıqaldy, ár jerde qoldaryna jaryq alǵan bireýler júr. Osylaı bolaryn aldyn-ala sezgendeı saqtana bilgen Saǵıdolla keri qaıtyp, adymdaı basyp atyn qaldyrǵan aýmaqty tapty. Ol atyna jetkende aspandy alqyzyl nurǵa bólep, aı kóterile bastaǵan. Kelgen boıda tós qaltasyna qolyn salyp, qoıyn dápteri men sholaq qalamyn alyp, bir paraǵyna qoljazba qaldyrdy.
«Aıaýly meniń jan jarym jáne balalarym! Bul hatty jazǵan otaǵasy – Saǵıdolla. Ózderińe málim, jaqynda maǵan aýdandyq sot jabylǵan jalǵan jalaǵa qaramastan jeti jylymdy túrmede ótkizý jazasyn kesti. Ókinishtisi sol, olar istiń aq-qarasyn ajyratqan da joq. «Qumyrsqanyń tas basqany táńirge aıan» degen ǵoı, meniń jazyqsyz ekenime Alla kýá. Sózdiń shyny kerek, túrmedegi jaǵdaı da máz emes. Kún saıyn ekiniń birin óltirip ketip jatyr. Maǵan da sol qarǵys atqan jerde qalýdyń ózi óte qaýipti bolǵandyqtan, qashyp shyqtym. Sonymen ne de bolsa Qazaqstandy betke alyp ketip baramyn. Senderdi saǵynǵanym sonshalyq, sózben aıtyp jetkize almaspyn. Sonda da basymdy báıgege tigip, ózderińdi bir kórip qaıtýǵa bel býyp, aýylǵa kelgen edim. Biraq, sońyma túsken qýǵynshylar meni úı mańyna jolatpady. Barlyqtaryńa amandyq, saýlyq tileımin. Tiri bolsaq, túbi bir tabysarmyz» dep, aıtar oıyn qysqa ǵana tujyrymdady da hat sońyna aıshyqty áriptermen «Saǵıdolla» dep qolyn qoıdy.
Hat alakeýim aı jaryǵynda kóz mólshermen jazyldy. Túsiniksiz jeri bolsa túzetip oqyr. Jazylar hat jazyldy, aıtylar oı aıtyldy. Endi ony tabystap ketýdiń joly qalaı? Ol short búktelgen aq paraqty óz otbasyna tıesili shappalyqqa bastar jol boıyna alyp bardy. Qystyń qamyn jaz oılar qarbalas shaq ǵoı. Bul joldan tań atysymen árli-berli onyń óz balalary, shóp-shalań jınaýǵa kelgen kórshi-qolańdary da kóp ótetin. Hatty kelesi kúni tanys bireý taýyp alyp, balalardyń birine tabys eter degen oımen kózge tez túsetin jol ústine judyryqtaı taspen bir shetinen bastyryp qoıyp ketti.
Álginde ǵana týǵan aıdyń appaq sáýlesi oıly-qyrly ólkege tegis tarap, aınalany aıshyqtaı tústi. Saǵıdolla qaıta oralyp atqa qonar aldynda Aqbeldeý aýmaǵyna taǵy bir márte qımastyqpen qarap aldy. Ol týmysynan osy ólkede ósip-ónip keledi. Týǵan jerin, bala-shaǵasyn, januıasyn tastap, jalǵyz ketý kimge ońaı deısiń? Amal neshik, taǵdyr solaı, mańdaıyna jazylǵanyna kónedi de. Bir kezde onyń mundaǵy kúnderi óte kóńildi edi, halyq ta beıǵam kún keshken. Ákesi Dosjan óziniń ómirden erterek óterin sezse kerek, jalǵyz uly Saǵıdollany bar ónerge baýlyp, qıadaǵyny shalar qyran bolyp jetilýge jebegen. Onda olardyń kirse shyqqysyz alty qanat aq úıi, óris toly maly da bolǵan. Mal qamymen jaz jaılaýǵa, qys qystaýǵa kóshetin. Óz kindiginen taraǵan tórt balanyń úsheýi qyz. Bar úmit artar qolǵanaty da, shańyraqqa ıe bolar azamaty da – osy Saǵıdolla. Uzaq jyl ustalyqty kásip etken Dosjan at baptap, qus qaıyrýdyń qas sheberi. Uly Saǵıdolla qalqaıyp qatarǵa qosyla bastaǵannan-aq qasyna alyp, turmystyq buıymdardyń túr-túrin jasaıtyn. Tipti, kerek degenge besatardy da qoldan soǵyp beretin. Osyǵan bola jyl on eki aı olardy izdep keler adam qarasy esh seıilgen emes. Bireýler kerek-jaraǵyn izdep kelse, endi bireýler qajetine tapsyrys berip qaıtyp jatatyn. Keıde ákesi at azyǵyn daıyndap, qarý-jaraǵyn asynyp, Saǵıdollany ertip qyrǵa shyǵatyn. Bári de qý tirshilik qamy. Olar ıende birneshe kún erý bolyp, ań aýlap, saıatshylyqpen serýen quryp qaıtatyn. Mundaı sapar Saǵıdolla úshin óte qyzyqty edi. Ásirese, jaz kúnderi ashyq aspan astynda túnep, qońyr ańy qoısha óretin Maıly-Jaıyr, Barlyq, Orqashar taýlarynyń qoınaý-qoınaýyn kezgen sátterin aıtsańshy. Bári-bári de kóz aldynda. «Áke kórgen oq jonar», ýaqyt óte kele Saǵıdolla quralaıdy kózge atar mergen, on saýsaǵynan óner tamǵan ustanyń ózi bolyp jetilgen. Bireýler ony «mergen Saǵıdolla» dep atasa, endi bireýleri «usta Saǵıdolla» dep ataıtyn boldy.
Saǵıdolla es bilgeli ákesi Dosjan men anasy Ulbalanyń arqasynda isher as, kıer kıimnen esh taryǵyp kórgen emes. Kóp ótpeı ápkeleri uzatylyp, ózi de úıli-barandy boldy. Ulyn uıaǵa, qyzyn qıaǵa qondyrysymen qormal ákesi men aıaýly anasy dúnıe saldy. «Ákeniń dáýleti balaǵa dáýlet bolmaıdy» degen, olardyń kóziniń tirisinde tirnektep jıǵan bar malynyń da kóp qaıyry bola qoıǵan joq. Birazy ózderiniń qonaqasy men jyldyǵyna arnaldy. Al, qalǵanyn ókimet «Kánpeske», «Taıqazan» degen jeleýlermen tyshqaq laq qaldyrmaı sypyryp alǵan. Búginde Saǵıdollaǵa ákeden qalǵan bar mura – boıyna bitken asyl óneri. Ol sol ónerdiń arqasynda eshkimge alaqan jaıyp jaltaqtamastan óz tirligin ózi dóńgeletip kelgen. Arada tóńkerisi qurǵyr dúr etip, dúıim elge zaýal tóndirmegende, bálkim, bári de basqasha bolar ma edi. Onda el de qam-qaıǵysyz tirshilik etip, Saǵıdolla da bulaı «qashqyn» atanbas edi. Endi, mine, bir aýyz sóz tyńdar pende joq, eshkimnen ádildik tappaı arpalysyp júr. Saǵıdolla ara-tura at tizginin qaǵyp, soqpaq-soqpaqtarmen soqtyrtyp keledi. Onyń abaqtyny artqa tastap, jaıdaq ta bolsa at minip, alysqa attanyp bara jatqan beti osy.
Saǵıdolla basqa emes, qybyr etken qarań-qurań kózge birden kórine ketetin Jıek óńirinen tez ótip ketýge asyqty. Etektegini iler qyrandaı quldılap barady. Budan ary – Qulystaı. Qulystaıdyń quba jazyǵy shıli. Eńistegen saıyn Emil ózenine deıingi atshaptyrym aýmaq bitik ósken qara kók qıaqtar men oıdym-oıdym shalshyq sýlar, ıt tumsyǵy ótpeıtin ný qamysqa bastaıdy. Saǵıdolla qamysty nýǵa iline bere at basyn tartty. Tań atqaly orazasyn da ashpaǵan. Tipti, keshe túste túrmede jegen túıe kózindeı toqash pen eki kese salqyn qara shaıdan basqa nár tatqan emes. Qazir de bul mańnan tiskebasar birdeńe tabý qıyn. Basqa amaly bar ma, kónedi, shydaýy kerek. Alda taǵy qandaı taǵdyr kútip turǵanyn kim bilsin? Osydan jarty kún boıy móldiregen kók aspannan basqa eshteńe kórinbeıtin qamys arasynda boı tasalaǵan ol, tús aýa atyn jetelep ashyq aýmaqqa shyqty. Oıly-qyrly atyrapty aptap ystyǵymen qýyryp, Qulystaıda kún jalyndap tur. Sary dala, sary saǵym. Jaqyn mańda jan balasy joq. Saǵıdolla atyna minip, qamysty alqaptyń qarsysyndaǵy bir belge shyǵa kelgeni sol edi, kelesi bókterden jer qaıysqan qalyń túıeli kósh kórindi. Olar kúz aspanyn qúńirente qaıtqan jyl qustary sekildi. Ońtústikti betke alyp, údere tartyp barady. Búgin-erteń saıabyrsı qoıatyn túri joq.
Saǵıdolla aǵyndy sýdaı jóńkilgen kósh legine qarap biraz turdy. Aıaly joq ýaqyt, aldamshy saǵym dúnıe-aı! Osy joldarmen qanshama jolaýshy júrip, qanshama kerýen kóshti deseńshi? Kóshtegi Tarbaǵataıdyń eli. Jyl saıyn bul el naýryz ben sáýirdiń, qyrkúıek pen qazannyń óliarasynda osy jerlerdi basyp, osylaısha kóship ótetin. Endigi baǵyty – Maıly jotasyndaǵy Itbaılaǵan men Sarshoqy. Kósh jaıyn eshkim túsindirmese de, Saǵıdolla oǵan ábden qanyq. Óıtkeni, onyń ákesi Dosjannyń Bıǵatym esimdi bir qaryndasy bolatyn. Bıǵatym budan biraz jyl buryn osy elge uzatylǵan. Qazir úıli-barandy, balaly-shaǵaly. Kúıeýiniń aty – Qabyljan. Olar ár jylǵy kóktem men kúzgi kóshinde osy jolmen ótetin. Jolaı munda birjar kún erýlep, at-kólgin tynyqtyryp, Aqbeldeýdegi aǵaıyn-týysqa soǵyp, aman-sálem jasap qaıtatyn. Alaıda, bıyl Saǵıdollanyń óz álegi ózinde bolyp, jaz boıy habar-osharsyz qalǵan. «Jan qysylsa jaqynyn tabady», endi ol ápke-jezdesiniń bul kóshte bar-joǵyn bilmek bolyp, taǵy bir belge shyqty. Kóshtiń aldy kóp uzamaı baıyrqalaı bastapty. Sarǵusyn men Jeldiqaranyń ár jyra-jylǵasyna jylystaı sińip qonyp jatyr eken. Kóz jetkisiz alqapta myńǵyrǵan mal tabynynan ıneshanshar oryn joq. Mal da bir, qujynap jatqan qumyrysqa da bir. Ár otbasy kelip túsken aýmaqta top-top shomdy túıeler men er-toqymdy attar bekitýimen jaıbaraqat jaıylyp júr. Jańa qonysqa tigilgen ıtarqalar men jappa qostardyń aldyndaǵy jer oshaqtardan kókshil tútin kóteriledi. Saǵıdolla jón suramaqqa sol mańdaǵy mal qaıyrǵan bireýge arnaıy at basyn burdy. Oǵan jolyqqan ózi tustas qyr muryndy, qara tory jigit asa kishipeıildikpen sálem alyp, izgi iltıpat bildirdi. Qol berip, qysqa ǵana aman-sálem jasasqan malshy Saǵıdollanyń suraǵyna qaraı birden el jaıyn, kósh baǵytyn, túsindire bastady. Saǵıdollanyń júzine qadala qaraǵan ol:
– Siz osy aımaqtyń turǵylyqty turǵyny bolsańyz jaqsy biletin bolarsyz. Bul el sonaý qazaq-qytaı shekarasyn bólip jatqan áıgili Tarbaǵataı taýynyń kúngeı betinen kóship shyqty. Búgin úshinshi kún. Barar jeri alys bolǵan soń el júk artaryn qınamaı bir qalypta taban aýdaryp keledi. Búgin osy óńirde bolyp, tań ata japa-tarmaǵaı taǵy ketedi. Bul kóshtiń aldy. Al, keıbir at-kóligin jaıraq qamdap qalǵandar áli artta. Endi osy sarynmen biz jol boıy qona túnep, Alla buıyrsa aıǵa jýyq ýaqytta Maılyǵa jetip biraq tynamyz ǵoı, – dedi.
Saǵıdolla jigittiń sózin bas ızep qana tyńdap, bóten eshteńe aıtqan joq. Tek bul eldiń kóshkenine qaraı kúnniń de ashyq turǵany qandaı jaqsy bolǵan dep óz tileýlestigin ǵana bildirip qoıdy.
– Iá, bir qýanarlyǵy sol. Radıodan berilgen aýa raıyn boljaýshylardyń málimetinshe kún áli ashyq bolady dep jatyr ǵoı. Jalpy, biz sekildi kóshpendi halyq úshin qashan qystaýǵa jetip ornyǵyp alǵansha kúnniń osylaı ashyq bola turǵany abzal, – dedi jigit.
Saǵıdolla kósh jaıynan tolyq habar alǵan soń, budan ári kóp turýǵa onsha yntyǵa qoımady. Ár sózin kelte qaıyryp, asyǵystyq syńaı tanytty da, jezdesi Qabyljannyń bul kóshte bar-joqtyǵyn surady. Malshy aldymen Saǵıdolla suraǵan adamdarmen ózderiniń qysy-jazy aýyly aralas, qoıy qoralas kórshi otyratynyn aıta kelip, qazir de jıi qarym-qatynasta ekendikterin jetkizdi. Osydan soń ol qolyndaǵy tobylǵy sapty qamshysyn eki búktep eńkeıte kıgen eltiri tymaǵyn sál kóterip qoıyp:
– Bizdiń kórshi ápke-jezdeńiz bolsa, onda jolyńyz boldy. Qabyljannyń aýyly osydan bir saǵat buryn anaý mal kóringen tóbeniń astyndaǵy saıǵa kelip túsken. Endigi olar da qos tigip, shaı-shalańyn iship, ornyǵyp qalǵan bolar, – dedi. Osydan soń-aq, Saǵıdolla kóp bógelgen joq. Jol siltegen jigitke alǵysyn aıtyp, qoshtasty da, saıǵa qaraı jele jóneldi.
Saǵıdolla kelip túskende úı mańy atkópir. Túıe shógergen jerlerdegi teń-teń júkter áli tolyq jıyla qoımapty. Apaıy Bıǵatym men jezdesi Qabyljan sol teńderdi bir jerge úıip, ústin kıiz úıdiń artyq-aýyz jabynshylarymen jaýyp, qymtap júr eken. Olar alǵashynda kelgen qonaqtyń Saǵıdolla ekenine onsha mán bere qoımady, óz álekteri ózderinde. Ony tek jaqyndap kelip, «Assalaýmaǵaleıkúm» dep daýystap sálem bergende ǵana biraq tanydy. Olar Saǵıdollanyń bulaısha jetip kelerin kútpegen bolsa kerek. Alǵashynda sál tosylyp, tańyrqaı qaraǵan ekeý artynsha birinen soń biri kelip bas salyp qushaqtaı aldy. Qalaı degenmen de, adam balasy úshin týǵan-týystyń orny da, jóni de bólek qoı. Saǵıdollanyń tosyn kelýi apaıy Bıǵatymnyń janynda jatqan bir jaraly sezimdi selt etkizgendeı boldy. Jezdesi Qabyljannan góri Saǵıdollany qushaǵyna alǵan boıda, san márte qushyp súıip, bir sát kóz jasyna erik berdi. Tipti, ishtegi sherge toly saǵynyshyn ózgeshe bir muńly áýenmen shubyrta jóneldi.
«Júrsiń be esen, qaraǵym,
Bir keler dep sanadym.
Eki kózim tórt bolyp,
Jolyńa qansha qaradym.
Aman ba, týǵan aýylym,
Aǵaıyn-týys, baýyrym.
Kúnder ótti-aý aıalsyz,
Sıpatpaǵan saýyryn.
Sarǵaıyp seni kútkende,
Qys ótti, jaz ben kóktem de.
Basqalar nege kelmedi,
Umytyp meni ketken be?
Ózińdi janym izdedim,
Úmitimdi úzbedim.
Bir jamandyq estidim,
Jala japty bizge kim?» – deı kelip, óksip-óksip bir tynystaǵandaı boldy. Bıǵatymnyń bulaısha muń shaǵyp jylaýynyń da ózindik máni bar. El qulaǵy – elý, osydan biraz ýaqyt buryn kórshileriniń birine kelip qonǵan bir jolaýshy oǵan Saǵıdollanyń aıaqastynan qolǵa túsip, uzaq jylǵa sottalyp ketkeni týraly shala-pushyq habar jetkizgen. Mine, sodan beri kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan qalǵan Bıǵatymnyń kóńili pás, júzi de júdeý. Aýyl alys, jer shalǵaı, usharǵa qanaty joq. İshten tynyp, ár tańyn sary ýaıymmen atyryp kelgen. Olardyń mynadaı egile jylap, emirene tabysýyn qaǵytpa sózben qaljyńǵa aınaldyrǵan jezdesi baldyzyn arqadan qaǵyp, úıge bastady. Álginde ǵana Bıǵatymnyń qos janarynan monshaqtaı tógilip, júzin jýǵan jas tamshylary ony ýaıymnan seıiltip, tula boıyn bir sergitip tastaǵandaı boldy. Osydan soń-aq onyń jabyrqaý tartqan janarynan shat-shadyman shattyqtyń lebi esip, kireýkelengen qabaǵy shaıdaı ashyldy. Júzine kúlki úıirilip, daýysy da burynǵydan jarqyn-jarqyn shyǵa bastady.
Saǵıdolla tórge shyǵyp ábden jaıǵasqan soń apaıy men jezdesi odan taǵy bir márte aýyl aımaǵynyń aman-saýlyǵyn surady. Biraq, olar birden tize búgip otyra qoıǵan joq. Qaıta ekeýi qatar qozǵalyp qostan shyqty da Bıǵatym jeroshaq jaqqa burylyp, Qabyljan balalaryn ertip kózkórim jerde jaıylyp jatqan qoraly qoıǵa qaraı bettedi.
Shaı qaınatym áredik. Saǵıdolla esik aldyndaǵy úsh sıraqty temir mosyǵa qara sháýgim ilingeli ishek-qarny shuryldap, zorǵa shydap otyr. Qansha jaqyny bolsa da syr bildirmeı sabyr saqtaýǵa tyrysady. Birde Bıǵatym Saǵıdollanyń aıaq jaq tusyna bir tizerlep kelip otyrdy da, sybyrlaı sóıledi:
– Ótkende biz bireýden seni sottalyp ketipti dep estidik. Sodan beri sanam sanǵa, oıym onǵa bólinip, tún balasy uıqy kórmeıtin boldym. Jatsam-tursam bir ózińdi ǵana oılaýmen basym qatty. Tipti, sońǵy kezderi kóz ile qalsam boldy, bir túrli jaman túster kórip, kóz aldymdy torlaǵan qalyń tuǵıyq tumandaı ýaıymnan bir aryla almaı-aq qoıǵanym. Aqyry jezdeń ekeýmiz aqyldasa kelip, el qystaýǵa qonyp, bas-aıaǵymyz jınalǵan soń, arnaıy aýylǵa baryp qaıtýǵa bekigen edik. Sol joly Aqbeldeýdegi, Tolydaǵy basqa da týys-týǵandarǵa aman-sálem jasap, seniń de jaǵdaıyńdy bir bilip qaıtaıyq dep josparlap qoıǵan bolatynbyz. Búgin mine ózińdi kórip kózaıym bolǵanyma táýbe etip otyrmyn dedi.
Dál osy sátte syrttan dabyr-dubyr ún estilip, jezdesi esikten shyǵyryq múıizdi úlken qyzyl qoıdy kóldeneń tartty. Saǵıdolla basqa eshteńe aıtqan joq. Kúrekteı qos alaqanyn jaıyp, bógde eshkim bolmaǵan soń jasy úlken ápkesine qarap edi, ol da basyn ızep, bata ózińnen degendeı ısharat bildirdi. Sonymen, aq bata berilip, mal da soıyldy. Kóp ótpeı syrttaǵy bar sharýa tyndyrylyp, úı ıeleri qonaǵymen birge tegis dastarqan basyna kelip jaıǵasty. Olar qara qosta qaımaqtalǵan qytaıdyń qyzyl kúreń shaıyn tarta otyryp, álgindegi úzilip qalǵan áńgime jelisin qaıta sabaqtady. Bul joly sózdi jezdesi Qabyljan bastady:
– Iá, Saqa, sóz sende. Qaıdan kelesiń jaıdaq atpen? El irgesi tynysh pa áıteýir?
– El-jurt, týys-týǵan ózderiń kórgendeı din aman. Tek qoǵamnan tynyshtyq úrkýli. Onyń ústine dál qazirgi bul ókimettiń júrgizip jatqan saıasaty, senderdi bilmeımin, bizdiń jaqtyń halqyn tym júıkeletip jiberdi. Jalpy, ondaǵy qazaqtyń betkeustar azamattary men aqyn-jazýshylaryna qyrǵıdaı tıýde. Tipti, bir aýyz sózdi ańǵarmaı aıtyp qalǵandar men biz sekildi shette týys-týǵandary barlardyń barlyǵy baqylaýda. Olardy jappaı qaralap, qoısha kógendep temir torǵa toǵytyp jatyr. Bir ókinishtisi, ustalǵandardyń aldy ólim jazasyna, arty eń az bolǵanda úsh-bes jyldan jaza arqalaýda.
Saǵıdollanyń bul aıtqandaryn qostaı sóılegen Qabyljan:
– Bizde de sol, ońyp turǵan eshteńesi joq. Jaz boıy jaılaý ústinde sholaq belsendiler eki kúnniń birinde jurtty jınap alyp, ótkizgen qylmystaryń bolsa ózdikterińnen aıtyńdar. Shetelde turatyn et jaqyndaryń bar ma? Olarmen habar alysasyńdar ma? Kelgen hat bolsa jasyrmaı ákelip kórsetińder, mundaıdyń eshbirin jasyrýǵa bolmaıdy, ol qylmysqa jatady dep jar saldy. «Jaman syryn aıtamyn dep, shynyn aıtady» degen, biraz adamdar óz aýzynan taýyp, ustalyp ketti. Al, óz jaǵdaıyń qalaı? Ótkende bireýden sen týraly bir jaısyz habar estip, qatty sasyp qaldyq. Ol ne jaǵdaı?
– Ol da ras. Bul dúrbeleń bastala salysymen olar meni ustap ákelip, alǵashynda birneshe márte tergeýge aldy. Biraq, táýlik boıy nár tatyrmaı, túrli qınaýlar qoldanyp, túp-tuqıanyma deıin qazbalasa da, shettegi týystardyń baryn aıtpaı qoıǵam. Keıin úıdi baryp tinitkende Qalıjan men Hadısha ápekemniń bir parsha haty tabylyp, meni sorlatty. Sonymen sot maǵan «ultshyl», «shetke qashý tobynyń bas atamany», «qylmysyn jasyrǵan tońmoıyn» degen qısynsyz aıyp taǵyp, jeti jylǵa jaza kesti. Bir qýanarlyǵy, jergilikti túrme basshylary maǵan ustalyq jasatyp, at baptatý úshin Tolydaǵy túrmege alyp qaldy. Al, basqalardy áıgili «Barsakelmes» atanǵan Taklamakan shóline jer aýdaryp jiberdi.
Budan soń baldyzynyń júzine úreılene qaraǵan Qabyljan:
– Sumdyq-aı! Buryn qazaq dalasyndaǵy Alash arystaryn «halyq jaýy» degen syltaýmen «Itjekkenge» aıdap, kózin qurtypty dep estýshi edik. Endi, mine, ógizge týǵan kún buzaýǵa da týyp, sol náýbet óz basymyzǵa da keldi deseńshi? Bul da bizdiń shette qalǵan qazaqtardy joıýǵa baǵyttalǵan taǵy bir qıturqy saıasat ekeni anyq. Saqtaı gór, Alla! Munyń aqyry nemen tynar eken? – dep kúbirlep, demin ishine tartyp, qatty bir kúrsinip aldy.
Dastarqan basynda otyrǵandardyń bári únsiz. Úlken-kishi Saǵıdolla men Qabyljan arasynda aıtylǵan úreıli tústeı áńgimeni únsiz qabyldap, uıyp tyńdap otyr. Olar qoǵamdaǵy qatygezdikti, jan balasynyń bir-birine jasap jatqan qıanatyn sóz etken saıyn adam azyp, halyq basyna aqyrzaman tónip kele jatqandaı seziledi.
– Sózdiń shyny kerek, qazirgi jaǵdaı jantúrshigerlik. Jalpy bul tóńkeris shash al dese, bas alatyn qatygez qanisherler úshin izdegenge suraǵan boldy. Maqsaty – urý, soǵý, búldirý. Olar biz sekildi qolǵa túskenderdi aıasyn ba? Aıaýsyz qorlap, azaptaýǵa qumar. Tepkiniń astynan alyp, kúni boıy taıaqtan kóz ashqyzbaıdy. Basymyzǵa eldiń kúresinderinde jatqan eski qaǵazdardan qalpaq jasap kıgizip, júzimizge qara kúıe jaǵyp, baılap-matap qala kóshelerin aralatady. Jasyrary joq, sol taıaqtyń kesirinen meniń de san márte esten tanyp, táýliktep nár syzbaı jatqan kezderim boldy.
Muny estigen Bıǵatymnyń qol-aıaǵy dirildep, tula boıy túrshigip ketti. Úreıli kózi sharasynan shyǵyp, alaqany men aýzyn jaýyp, «saqtaı gór, Alla! Saqtaı gór, Alla!» degen sózderdi jıi qaıtalap, sybyrlaı berdi.. Osydan soń Saǵıdolla sózin qaıta sabaqtap, taǵy bir oqıǵaǵa oıysty.
– Ol ol ma, taıaýda Toly aýdanyn basqaryp kelgen qazaqtyń eki birdeı azamatyn tutqyndady. Onyń biriniń jambasyn eldiń kózinshe kúıdirip, «50» degen tańba basyp, ekinshisin ólimshi etip soıylǵa jyqqan. İzinshe birneshe belsendini soıylǵa jyǵylǵan jigittiń úıine jiberipti. Olar tizgin ushymen onyń úıine baryp, terezesin qaqqan. Úrkerdeı bir top balamen qolǵa túsken jarynyń óli-tirisin bile almaı dilgirip otyrǵan áıel «bul kim?» dep daýystasa kerek, shabarmandar: «Biz, biz... Ash terezeńdi, baıyńnan habar ákeldik» degen. Baıyńnan habar ákeldik degen soń bir jaqsylyq bolar dep úmittengen baıqus áıel jyǵyla-súrine terezege qaraı umtylǵan. Ol tereze tutqasyn tarta bergeni sol-aq eken shabarmandardyń biri aq mataǵa oralǵan qyp-qyzyl bir nárseni ishke qaraı laqtyryp jiberepti. Mataǵa túıilgen jańa baýyzdalǵan ıttiń basy eken. Osydan keıin terezeden qaraǵan bir shabarman tórdiń aldyna baryp túsken qan josa mat
