Jergilikti ýaqyt boıynsha 11-qazan 00:00 de Tatarstannyń astanasy Qazan qalasynyń ushaqjaıyna Astanadan ushqan alyp aq qanat temir qus qondy. Saryarqanyń saýmal aýasynan bara qalǵan qonaqtardy qazan aıyndaǵy Qazannyń qara jeli mańdaıdan súıip qarsy aldy. «Qazaqstannan kelgen qonaqtar degen» bes kisiniń biri bolyp ushaqtan túskenderdiń biri menmin. Sanamda es bilgeli ornap qalǵan Edil batyrdyń atyna saı qoıyldy delinetin Edil (Volga) ózeni kórinip qalar ma eken dep alysqa kóz salǵan bolamyn. Qarańǵy tún. Kózkórim jerde qatar-qatar tizilgen shyraqtar da kózdiń sýyq jelinen qorǵalap turǵandaı. İzdegen Edilim kórinbedi.
Túbi bir túrigimiz, qazaqqa eń jaqyn halyqtardyń biri tatar baýyrlarymyz dep jaı kúnde aıtyp júrgenimizben, atalyp otyrǵan aǵaıynnyń at baılaǵan astanasy Qazan deıtin qalaǵa óz basym tuńǵysh kelip turǵanym osy. Jetegimizde bir-bir shabadanymyz bar, jolaýshylarmen birge termınal esigine iline bergenimizde, aldyn-ala daıyn turǵan eki tatar kisi atymyzdy atap shaqyryp, bizdi kútip aldy. Ystyq yqylaspen qarsy alǵan kisiler jiti qımyldap júrip, bizdi kólikke qaraı bastady. Bul kisiler Tatarstan ǵylym akademıasy Ǵalymjan Ibragımov atyndaǵy til, ádebıet, óner ınstıtýtynyń tapsyrýy boıynsha bizdi ornalastyrýǵa kelgenin estigende jaqynymyzdyń aýylyna kelgendeı masaıraı qaldyq. Oraıy kelgende aıta keteıik, bizdiń qatarymyzdaǵy saparlastarymyz: f.ǵ.d, alashtanýshy, A.Baıtursynuly atyndaǵy til bilimi ınstıtýty gramatıka bóliminiń meńgerýshisi Orynaı Jubaeva, f.ǵ.k, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti, qazaq tili men ádebıeti kafedarasynyń meńgerýshisi Almas Ýderbaev, alashtanýshy, N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıteti, qazaq ádebıeti kafederasynyń dosenti Qaıyrbek Kemeńger, óner zertteýshisi, dástúrli ánshi, Qazaqstanyń eńbek sińirgen ártisi Serik Ospan jáne men bolyp, jalpy bes adam edik.
Joǵary qarqyndy tas jolmen túngi aýany qaq jaryp júıtkigen kólik ishinde arǵy-bergini aıtysyp, túselhanaǵa jetkenshe shekemiz qyzyp, syr shertisip otyrdyq. Ushaqjaı men qalanyń aralyǵynda bir úlkenirek dańǵyldyń atyn bizdiń Elbasymyz Nursultan Nazarbaevke beripti. Alystaǵy aǵaıynnyń bul da bolsa táýelsiz elimizge kórsetken úlken qurmeti ǵoı dep túıdik. Bir saǵatqa jýyq júrgen kólik ádemiligimen bir, kóneligimen eki baýraıtyn Qazan qalanyń qaq ortasyndaǵy birneshe qonaq úıge bizdi ornalastyrdy. Biz at basyn tiregen túselhana Qazannyń marqasqa murasy sanalatyn uly qorǵany – kiremeldiń irgesinde eken.
Jyly-jyly júzdesýler
Jaqsy jatyp, jaıly turǵan biz tańǵy orazamyzdy ózimiz qonǵan bólmeden ashqannan keıin, ótken túni kútip alǵan kisiler jazyp berip ketken tildeı qaǵazdaǵy mekenjaı boıynsha, jaıaýlap Ǵalymjan Ibragımov atyndaǵy til, ádebıet, óner ınstıtýtyna bardyq. Karl Marks kóshesimen az ǵana júrgende jetetin ǵylymı orta ıyq tirese ornalasqan ári kóne, ári sáýletti qurylystardyń birinde eken. Asyǵys júrgen kisi anyqtap qaramasa baıqamaı ótip ketetindeı, bir sharshy metr mańdaıshalyqqa ǵana ınstıtýttyń aty jazylypty. Keıin baıqaǵanymyzdaı, Tatarstanda mańdaıshalyqqa tym jalaýlatyp, úlken jazýmen mekeme oryndardyń atyn jazbaıdy eken. Bul jerge Orynaı Jubaeva, Almas Ýderbaev úsheýimiz ǵana kelgenbiz. Esikten júzinen jyly meıir tógilip turǵan tatar apaı qarsy aldy.
Kók tústi qabyrǵaǵa tatardyń ulttyq mádenıetinen habar beretin jaı syzbalar salynǵan ınstıtýt ishinde laýazymdy kisilermen tanysyp jatyrmyz. Bizdi ınstıtýt dırektory Kmı Mınýllın ózi qabyldady. Mınýllın bilimdiligi júzinen shyǵyp turatyn, kesek tulǵaly, ańǵarly kisi eken. Elimizdiń esendigin, irgemizdiń bekemdigin surastyq. Arǵy-bergi aǵaıyndarǵa amandyq tilestik. Qazaq elinen Tatarstandaǵy el jaqsylaryna aıta bararsyz dep amanattaǵan sálemderdi tabystadyq. Qazanda qazynaly rýhanı baılyǵymyz jatyr, sol eldegi mańyzdy is-sharalarǵa qatysyp, oljaly oralyńyzdar dep úlken úmit arqalatyp attandyrǵan QUǴA korespondent múshesi, f.ǵ.d, profesor, A.Baıtursynuly atyndaǵy TBI-niń dırektory Qajybek Erden Zadaulynyń aqjarma sálemi men aq tilegin jetkizdik. Qazaq elinde dál qazir el bolyp eleńdep, lıngvıser men sala mamandary túgeldeı atsalysyp jatqan latyn álipbıine kóshý naýqanyn tilge tıek ettik. Mundaǵy áriptesterimiz ózderi ótkizgeli jatqan halyqaralyq, respýblıkalyq deńgeıdegi bir-birimen jeliles túrli konferensıalar, ǵylymy basqosýlar, ıgi is-sharalardyń qat-qabat jumystary kútip turǵanyna qaramastan, biz úshin qandaı járdemder kerek bolsa da, kómektesýge daıyn ekendikterin aıtyp, ár bólimdegi kisiler tikelerinen tik turyp, zyr júgirdi.
Sonaý alystaǵy Astana men Almatydan at terletip kelip qalǵandaǵy maqsatymyzdyń biri, sizdiń elde ótkeli jatqan iri-iri ǵylymı sharalarǵa aǵaıyn atynan ún qosý bolsa, endi biri, biri bolǵanda da biregeıi, aryraq aıtsaq, qazaq-tatar-noǵaı tutas bir ordada turǵan kezeńnen bastap, berirek aıtsaq, keshegi Keńes dáýiriniń arjaq-berjaǵyndaǵy qazaq pen tatarǵa qatysy bar tarıhı derekterdi, san ǵasyrda san túrli jazýmen jazylǵan babalar muralaryn, solardyń ishinde 1930 – 1940 jyldar arasynda latyn álipbıi arqyly hatqa túsken tildik muralardy izdep júrgen jaıymyz bar dep aıtyp qaldyq. Bizdiń eldegideı uzyn arqan keń tusaý erkindik áli jete qoımaǵanyn árbir sóılemderinen ańǵartqan basshy da, basqa da biz izdegen asyldardy tabýymyzǵa kómektesýge saqadaı saı ekendikterin bildirdi. Osy buıymtaılar aıtylǵannan keıin, Kım myrzanyń telefonynan keıin tizgin ushymen jetken Tatar Respýblıkalyq muraǵattyń basshysy Ilham Gýmar Gýsmanovıch bizdi sondaǵy sarǵaıǵan qaǵazdar arasynan «saf altyndy» izdeýge bolady dep qýatytty.
Alǵashqy qadamymyzdy sátti basqan biz endi eki júz jyldan asyp jyǵylatyn tarıhy bar Qazan federaldyq ýnıversıtetine barý úshin attandyq. Attanǵanda daıyn turǵan at-kólik joq. Tek qana onlaın tirkelý arqyly taksı shaqyrady ekensiz.
Kóńil tolqytqan kóne shahar
Ótken túnniń ortasynda kelip, túske deıin tek qana kezdesýlerde bolyp, tóńirekke kóz sala almaǵan bizder qadym zamannyń qalasyn endi tamashalaı bastadyq. Kólik tizginshisi de bizge qalanyń kórikti jerlerin kórsete júrgisi kelgen bolsa kerek, áıteýir ár attam jeri tarıhtyń syryn búkken shýaqty shahar bizdi baýraı berdi. Aspanmen boı talasqan záýlim saraılar, kózdiń nuryn alatyn áınek qurylystar bul elde az. Kárisi bes ǵasyrdan arǵy tarıhty, bergisi bir ǵasyrdy arytqa tastaǵan san túrli ǵımarattar. Alys-jýyqta asqaq shirkeýler men aı munaraly aq meshitter boı sozyp tur. Kóshe boıyndaǵy tarıhy tereń úıler eskiligine qaramastan atqan oqtaı túzý-aq salynǵan. Sulý qyzdyń jıǵan júgindeı dep osyny aıtqan shyǵar atam qazaq. Bireý sizge birdeńe dep jón siltep, jol kórsetpese de, óz-ózińnen-aq osy qalanyń ótken-ketkenimen tanysqyń keledi. Esińde qalǵan ejelgi tarıhtyń sorabyna salyp, oılanyp-tolǵanǵyń keledi. Asyǵys júrgen kisige qyzyqty qıal serik bola alsyn ba? Osyndaı san qıly oılar jeteginde kele jatyp, bir nárseni eshkimniń kómeginsiz sezinesiń, ol – osy qalaǵa ıe bolyp otyrǵan halyqpen tarıhtyń qoınaýlarynda qalyp qoıǵan týystyq sezim. Zar jelispen óte shyqqan zamana tolqynynda bir-birinen alystap ketken eki halyqtyń tasada qalǵan súıispenshiligi men saǵynyshy.
Tatarlar ult eken
Qazan ýnıversıtetiniń aldyna keldik. 1802 jyly irgesi qalanǵan bul bilim ordasynyń kórer kózge aldymen ózgeshe naqyshtaǵy qurylysy túsedi. Doǵa tárizdes ǵımarattyń ishi de, syrty da ásem. Qabyrǵanyń qalyńdyǵy bir metrden erkin asady. Mundaı kisi tańdandyrar tas tamdar tek osy ýnıversıtet qurylystarynan ǵana emes, kez kelgen jerden tabylady.
Kólemdi is-sharalarǵa jasalyp jatqan daıyndyqtarmen mundaǵy eldiń jastary da, jasamystary da qyzyltanaý qarbalas eken. Alǵashynda alys-jýyqtan keletin qonaqtarǵa mamyrajaı mámilede bolyp, kúlimsirep qarsy alý tapsyrylǵan bolar, sondyqtan da jón suraǵan adamnyń bári jandary qalmaı júgirip júr-aý dep oılaǵan edik. Artynan sezindik, kósheniń qaı buryshynan qandaı kisi kezikse de, siz bir istiń jaıyn nemese barar baǵytty surap qalsańyz, myńbolǵyrlar quraq usha júgiredi. Qazaqstannan keldik, Almatydan keldik deseńiz, tipten jaqyn tarta ketetin sıaqty. Qandaı bir oı ústinde, ıá asyǵys ketip bara jatsa da, tura qalyp, dereý ózgeshe bir psıhıkalyq kúıge ótip, júzderinen jyly bir lep oınap shyǵa keletin halyqty tuńǵysh keziktirip turǵandaı boldym.
Osy jerden men óz kóńilimdegi bir suraqqa jaýap tapqandaımyn. Tatarlar ult eken. Bul ne degen sóz dep suraýyńyz múmkin. Árıne, qazaq ta, qytaı da, uıǵur da, orys ta, t.b. da ult. Biraq, ulttyq bolmys turǵysynan ár ulttyń óz erekshelikteri bolady. Ulttyń uly tutastyǵy ulttyq minezde jatyr. Bir bıeden ala da, qula da týatyny sıaqty bir halyqtyń minezdemesinde ala-qulalyq aýyr bolsa, ondaı jurtty tarıh synynan tolyqtaı óte qoımaǵan, ıaǵnı etnostyq qaýymnan ult deńgeıine kóterile qoımaǵan nemese kóp-kórim tutas ulttyń túrli tarıhı sebepterge baılanysty ulttyq minezdemeleri búline bastaǵan qaýym deýge bolady. Tolyqqandy , ómirsheń, kúresker ult bolý úshin sol ultty quraıtyn rý-taıpalardyń sany azaıyp ıaǵnı usaq rýlar iri rýlar tóńiregine toptalyp, jalpy ult óz ishinen úlken jaqtan birneshe ǵana yqpaldy rýlarǵa jikteletin sıaqty. Usaq-túıek rýlar sheńberindegi problemalardy talqylaıtyn ulttyń músheleriniń oı-pikirleri ushtasa bermeıdi. Nemis, japon, fransýz, kárister de erterekte usaq-túıek júzdegen ulttardan quram taýyp, keıin kele saıası turǵyda kúsheıý barysynda úlkenirek birneshe rýlar tóńiregine toptalǵan. Men búgingi tańda tatar dalasynda shirenip turyp kórsetetin shyn mánindegi táýelsizdik bolmaǵanymen, olardyń boıynan joǵaryda aıtqan álemniń aldyńǵy leginen kórinip júrgen ulttarǵa tán qupıalyqty kórgendeımin. Ultyq minezdeme degenińiz tutasqan ulttyq ıdeologıadan baıqalady. Iaǵnı bir ulttyń kez kelgen múshesiniń bir saýalǵa beretin jaýaby negizinen ortaq bolsa, ol halyq ozady. Qazan qalasyndaǵy qamaldardyń beriktigi sondaı, aralarynan jel óter emes. Men jer álemge tarydaı shashylǵan kúlli tatarlardy aıtpaǵan kúnniń ózinde, dál osy Tatarstandaǵy, tipten Qazandaǵy tatarlardyń ıdeologıadaǵy tutastyǵyn anaý jel kire almas qamaldaryna uqsattym. Dál sol tusta ózim jaqsy biletin keı halyqtyń qazirge deıin alǵan qamaly, salǵan qorǵany kóńilimdegi kózime olpy-solpylaý kórindi. 23 jasynda myna dúnıeden attanyp ketken Ǵabdýlla Toqaıdyń elindegi ár adamnyń osy bir tulǵaǵa degen birdeı tanymdary tánti etti.
Federesıadaǵy tórttiktiń biri
Qazan ýnıversıtetiniń biz kirip, qatysty adamdarmen jolyqqan bóligi kóbinese gýmanıtarlyq ǵylymdardy negiz etken, til, ádebıet, tarıh ınstıtýttaryn óz ishine alǵan, bir korpýsy ǵana eken. Ony biz keıin bildik. Ýnıversıtettiń bas korpýsy men basqa bólimsheleri, ınstıtýttary qalanyń mańyzdy jerlerinde bytyraı ornalasqan eken. Tek tatarlar úshin ǵana emes, týystas túrik jurtynyń, tipten adamzat balasynyń rýhanıaty úshin, qaınap jatqan myńdaǵan jyldyq tarıhy bar, mádenıet oshaǵy sanalatyn Qazan qalasynda osyndaı bedeldi ýnıversıtettiń bolýy tegin emes kórinedi. Sebebi, bundaı federaldyq ýnıversıtet statýsyna kóterilgen bilim ordalary jalpy Reseı Federasıasy kóleminde tek tórteý-aq eken de, Qazan ýnıversıteti sol biregeı tórttiktiń biri bolyp otyr.
Qazan qalasynda sırek qoljazbalar men kitaptar qory negizinen Lobachevskıı kitaphanasynda eken degendi estigen edik. Sonymen, ýnıversıtetten sol kitaphana jóninde surastyrdyq. Bul jerden bizdi atalǵan ýnıversıtettiń Lev Tolstoı atyndaǵy fılologıa jáne mádenı qarym-qatynastar ınstıtýtynyń dırektory jáne onyń orynbasary qabyldap, kitaphanamen ózderi telefon arqyly baılanys jasap berdi de, aq jol tilep shyǵaryp saldy. Osydan keıin ǵana az-kem kóshe boıyna kóz júgirtip, ortalyq bazarynyń mańynan óttik.
Qymbatshylyqqa qymsynbaıtyn el
Qalanyń qan bazarynyń qaq ortasynda alyp shyǵyryq (kolso) ornalasqan. Kóshe sondaı retti, adamdar qarasy da mol kórindi. Degenmen, bul qalada halyq tym tyǵyz emes. Qazan qalasy jalpy Tatarstan astanasy bolýymen bir erekshelense, tarıhı, týrısik qala retinde eki erekshelenedi eken. Álgi alyp shyǵyryqty osy artyqshylyqtaryna qurmet retinde Reseı Federasıasy syıǵa tartypty. Jalpy jer aýmaǵy jaǵynan álemde birinshi oryndy ustaıtyn Reseıdiń júzdegen qalalarynyń ishinen shyǵyryq taǵýǵa laıyq sanalǵan qalalardyń qatary sırek kórinedi. Sol sırekterdiń biri osy – Qazan qalasyna usynylypty. Áıteýir jol-jónekeı bazarǵa bas suqqanymyzdy aıttyq. Endeshe qosa keteıik. Jalpy bul jerde zat baǵasy kúıip tur. Ne alǵyńyz keledi. Bári ýdaı qymbat. Telefon nómir, telefon aqy, usaq-túıek, kerek-jaraq, jol aqysy, azyq-túlik, jatarjaı, t.b., bári qymbatshylyq. Keıbir qalalar sekildi jalt-jult etip, kózdi arbap, alqam-salqam ilinip, shashylyp jatqan buıymdar joq.
Lobachevskıı kitaphanasy
Ataǵy alystan málim bolǵan Lobachevskıı kitaphanasyna bardyq. Tirkelip, oqyrman bıletimizdi alǵan soń, qazaq elinen ala kelgen amanat jáne sálemdeme retinde on shaqty kitapty jaýapty adamdaryna berip, kitap qorlaryna qosýyn ótinish ettik. Talabymyzdy qýana quptaǵannan soń, kitaphananyń katologtar bólimine kirip, áńgimemizdiń áýbisimillásin osynda bastadyq. Kishkentaı sandyqshalarǵa rettep salynyp sarǵysh tartqan tizimdikterden ótken-ketkeniniń izin kózdegen kózqaraqty kisi ne sekildi murǵattardy taýyp alýyna bolady eken. Kún eńkeıip bara jatsa da birneshe saǵat ishinde tapjylmaı otyryp, kóptegen kitaptardy paraqtap shyǵýǵa múmkindik aldyq. Kól-kósir kóne kitaptardyń burqasyndy ǵasyrdan aman-esen jetip, qattalyp turǵany kóńil kónshiterdeı.
Muraǵattar muń shertip tur
Ekinshi kúni aldyndaǵy ýádemiz boıynsha respýblıkalyq muraǵathanaǵa bardyq. Ózgeshe úlgide kórinisi kóz tartqan qalanyń biz ornalasqan bólegi ataqty Kiremilge aıǵaısalym jerde ǵana eken. Kitaphanalar men ýnıversıtetterge, mańyzdy ǵylymı orynlarǵa barýǵa tym yńǵaıly, jaqyn edi. Ár órnegi ár túrli syr aıtatyn úılerdi jaǵalap, munarasy kókke boı sozyp turǵan Kiremilge tarttyq. Biz izdegen muraǵattar mekemesi, mine, osy ataqty Qazan Kiremiliniń ishinde eken. Bir kún buryn qarsy alyp alǵan Ilham Gýsmanovıch bizdi óz áriptesterimen tanystyryp, kerek degen materıaldardy emin-erkin tapsyrys berý arqyly ala berýimizge bolatynyn aıtty. Alystan kelgen týystyq salaýatpen, birden qazaqsha materıal taýyp berińiz dep ótinishti kóldeneń tarta jónelmeı, aldymen tatar tiliniń tarıhı muralaryna úńilgimiz keletinin aıtyp, qomaqty qaǵazdar aldyrdyq.
Talaı ǵasyrlar boıy talqyǵa túsip, taǵdyry tartysta ótken, tulparlar tuıaǵy men zeńbirekter oǵynan taptaýyr bolan, Eýropa men Azıa qurlyǵynyń ara qatynasynda mańyzdy bir núktege qonys tepken Qazan qalasy, mine, dál osy muraǵattardyń kútimi men túptelýinen-aq adamzat rýhanıaty úshin tarıhı mańyzyn ótegen uly shahar ekenin sezindiredi sizge. Myńdaǵan murany jipke tizgen marjandaı aıtý mindetimiz emes. Degenmen, bir ǵana mysal alar bolsaq, tatardyń ótken ǵasyrda ótken ataqty lıngvısi Ǵalymjan Sharaftyń qoljazbalary men basylym kórgen eńbekteri qıýy ketpesten, sıasy óshpesten kúni keshegideı qattalǵan eken. Apalań-topalań dáýirlerden aman qalǵan dúnıeleriniń sany da qomaqty, sapasy da sap altyndaı qymat. Ásirese, tatar baýyrlardyń bizdi tańdandyrǵany – bir murany muraǵattap saqtaýdaǵy jınaqylyqtry men izdegen adamǵa ońaı tabylatyn qolaıly júıeni jasaýy boldy.
Qazaqtyń qazynasy Qazanda jatyr
Bizdiń osydan keıingi birneshe kúnimiz osyndaı sarǵysh tartqan qaǵazdar arasynda ótti. Tatarstan ulttyq kitaphanasyna baryp, basshylyq alqalarymen tanystyq. Bir qalada birneshe bólimshesi bar úlken kitap ordasynyń oqyrmany bolyp tizimdelip, akademık R. Syzdyqtyń, marqum, profosser Kóbeı Qusaıynovtyń kitaptary bastaǵan birneshe kitapty tartý ettik. Arasynda osy kitaphanalardyń sırek kitaptar qoryna kirýge de múmkindik aldyq.
Bul barysta atalǵan oryndarda toptalǵan kónetoz qorlardyń bizdi áserlendirgen tustary barshylyq. Bárin oqyrmanmen bólisý bir ǵana sapar esteliginiń beli kótere qomaıtyn ushan-teńiz áńgime. Eminip otyrǵan oqýshyǵa qysqa ǵana birer mysal keltire keteıik.
Birinshiden, atalǵan kitaphanadarda kitap qory shynymen de mol. Alty mıllıonnan astam kitabymyz bar dep qyzyqtyrǵan ulttyq kitaphananyń bir bólimshesi bizdi tańdaı qaqtyrsa, endi bir aıtýǵa aıryqsha tatıtyn jeri – Qazandaǵy kitaphanalar úshin ótken ǵasyrdyń basynan bergi kitaptar túgeldeı jaı katologtar tiziminde bolyp, ol sırek kitaptarǵa da, kóne kitaptarǵa da jatpaıdy eken. Bizde ótken ǵasyrdyń ortasheninen arǵy kitaptar kóne kitaptar sanalyp, sırek qor qatarynda tanylsa, Tatarstanda ondaı paraqtamalar túgeldeı oqyrmandarǵa qoljetimdi. İzdenýshi kisi esikter men tesikterden ótip, at arytyp, ton tozdyrmaı-aq, keregine jarata alady eken. Iaǵnı siz ótken ǵasyrdyń basyndaǵy tatarsha, oryssha, qazaqsha jazylǵan dúnıelerdi shetinen taba berýińizge bolady. 1940-jyldarǵa deıingi qazaq basylymdarynyń sany da az emes. Ásirese, sosıalızm men komýnızmniń týyn ustaǵan kitaptardyń keıbiriniń sol kitaphanaǵa barǵaly kitahanashylardan basqa adam pendesi qolyna almaǵany belgili. Al, XVIII - XIX ǵasyrlar muralary, odan da burynǵy sırek kezdesetin muralar ǵana ekiniń biriniń qoly jete bermeıtin jerde. Sózdiń reti kelip qalǵanda aıta keteıik, qazirge deıin qazaq kitabynyń tuńǵyshy boly sanalatyn «Seıfil-Málik» 1807 jyly dál osy Qazanda basylǵan. Al, araǵa birqansha kitaptardy salyp, bir ǵasyrdan keıin uly Abaıdyń óleńder jınaǵy da osy Qazanda basylǵanyn jalpy jurt biledi. Qytaı qazaqtary jóninen tuńǵysh sanalatyn Aqyt Úlimjiulynyń «jıhansha» kitaby da 1897 jyly osy sharshy ǵalamǵa belgili shaharda basylǵan eken.
Qaıran da meniń Edilim !
Ańyzy men aqıqaty birdeı qundy bolǵan, budan on alty ǵasyr buryn dáýrendegen ǵundardyń kósemi – Edil (Attıla) qaǵannyń atymen ataldy deıtin Eýorpadaǵy eń uzyn ózen Edil ózeni (Volga), mine, osy Qazan qalasynyń irgesinen ótedi. Kúlli Eýropany at tuıaǵymen taptap ótken tarıhı tulǵanyń esimine laıyq uly darıanyń jaǵasynda qasqaıyp turǵan Qazan jaryqtyq ta san-sanaqsyz qantógisti, qyrǵyn shaıqasty basynan ótkizdi. Qazaqtyń batyrlyq jyrlarynda, jyraýlar poezıalarynda kóbirek aıtylatyn, kóp tarıhty kók ıirimderine sińirip alyp, baıaý aǵyp jatqan darıa shirkin jaıly uzaq-uzaq jazýǵa bolar edi. Ókinishi sol, saıahattap, saltanat quryp barmaǵannan keıin, aınalasy jalǵyz juma ýaqytta, babalarymyzdyń qoltańbasy qaldy-aý dep kóbinde kóne kitaptarmen syrlasqan biz jaıqalyp jatqan jasyl ózenniń jaǵasyna barýǵa mursha tappadyq. Tek qana alystan kózaıym bolyp, kóńilimizdi sulýlyq pen ulylyqqa sýraǵandaı boldyq.
Prezıdent otyratyn saraıdyń tóńiregi jym-jyrt
Sonaý shyǵystaǵy Altaıdan Qazanǵa kelip oqyp jatqan Qasymbek atty jigittiń biz barǵannan qaıtqansha kórsetken járdemi erekshe boldy. «Irek maıdany» (bizshe erkindik alańy, Á. A) atalatyn alańnyń tóńiregi túgeldeı sáýletti qurylystar. Qarsy betinde Lenınniń eskertkishi, aınalasy gúl-shóptermen kómkerilgen eńseli ǵımaratqa qarap, dáý de bolsa osy qala úshin mańyzy joǵary bir quzyrly organ bolar dep tuspaldap tursaq, munymyz Tatarstan prezıdenti otyratyn ordasy eken. Aıtarǵa bolmasa Qasymbektiń sózine bastabynda senińkiremeı qaldym. Bir eldiń basshysy jáne ulystyń uly apparattary turatyn oryn mundaı jerde bolmas deımin. Aınalasy qorshalmaǵan. Muzdaı qarýlanyp, qorǵap-qorshap júrgen saldattar da kórinbeıdi. Adamdar mektepke kirip-shyǵyp júrgendeı emin-erkin. Osy tynysy keń tynysh tirshilikti biz dál sol kúni túnde tipten keremet sezindik. Túngi qalany tamashalap jaıaýlap kele jatqan Qasymbek ekeýimiz dál osy prezıdent ordasynyń janynan óttik. Aınala taǵy da jym-jyrt, múlgigen tynyshtyq tańdandyrdy. Tek biren-saran adamdar ǵana arly-beri ótip bara jatyr.
Meni tolqytqan taǵy bir uly ózen – Qazan ózeni
Zańǵar kókpen talasyp turmasa da, sáýletti salynǵan zamanaýı qurlystardan ótkennen keıin, keń baıtaq jerdi alyp, kósile aǵyp jatqan úlken ózenniń jaǵasyna jettik. Mine, bul qasıetti Qazan ózeni. Túngi kórinisi qandaı keremet edi. Meniń aqyn janymdy ushy-qıyry joq sulýlyq tebirentti. Mıllıonnan astam turǵyny bar, onsyzda saıahatshylar aıaǵy úzilmeıtin, myń jyldyq tarıhy bar iri qalanyń qaq ortasyn jaryp ótip, mańǵaz da sabyrly, erneýi esh ortalamaǵan kúıinde jaıqala kilkip aǵyp jatyr. Otyzdyń belin asqansha talaı el, talaı jerdi kórdik. Biraq, biz kórgen qalalardyń irgesindegi ózender tartylyp qalatyn. Iá, sýy lastanyp ketetin. Bolmasa arnasy basqa jaqqa burylyp, aıbaty qaıtyp, aıbyny shógip ketetin. Al, arǵy betine áreń kóz jetetin arnaly darıa syryn bildirmegen, synyn túsirmegen kúıinde kóńil kókjıegimnen óleń bolyp tolqydy. Sulý qala, syrly darıa, sýsyp aqqan sý dybysy júrektiń tereń túkpirinde jatqan asaý bir shabytty qozǵady-aý.
Qazan
Salqyn tún, Caqtan qalǵan qala aıbatty,
Canamda sapyrylyp san oı jatty.
Tarıhy tastan berik Tatarstan,
Tanytyp jatqandaı-aq bar aıbatty.
Qazannyń kári ózeni kilkip aǵyp,
Júregimdi tolqytty ún shyǵaryp.
Qazan aıy, Qazannyń yzǵyryǵy,
Synap jatyr betimnen shimship alyp.
Qazannyń qarap tursam tolqynyna,
Jaǵada jymyńdaıdy mol shuǵyla.
Shirkin-aı, mynaý sheksiz sulýlyqty,
Qysyp ap áketer me em qoltyǵyma.
Oıpań-toıpań oı alsam osy aımaqtan,
Teńselip taý, tebirenip bosaıdy aspan.
Osy qazan edi ǵoı baıaǵyda,
Qazaq, noǵaı, tatarym at oınatqan.
Alyp ózen, aq qala, ne kórmediń,
Kónermediń, jaýlyqqa kóner me ediń?
Suńqarymdy tórińe qondyrar em,
Tulparym súrinbese eger meniń.
Edilge Qazan kelip qosylady,
Barady bal tolqynnyń josyp áni.
Tatar týyn shanshyǵan jotalardyń
Tarta berdi janymdy topyraǵy.
Jaǵany súıdi tolqyn jaly qysqa,
Sabyrly, minezi joq alyp ushpa.
Buıra aǵys búıregimdi bura berip,
Sen de endi aınalarsyń saǵynyshqa.
Noǵaılyny nobaılap aq tý alǵan,
Saraıshyqty taptym men aq munardan.
Aq qylyshy ahına jarq-jurq etip,
Edil babam bul sýdan at sýarǵan.
Edildiń arǵy jaǵy, bergi jaǵy,
Ekige aıyrylǵanda el jylady.
Qylshyǵy qısaımaǵan muraǵattar,
Adasqaq tarıhty jer qylady.
Uly ańyzdar ordasy osy qala,
Ǵasyrdyń sońy – dýman, basy – nala .
Qazan – darıa, shyqpasam úmitińnen,
Únsiz ǵana ótinem, ǵafýAna!
(qysqartyp aldyq)
Týystas túrkiler bas qosqan konferensıalar
Attam jeri kóneniń jyryn aıta jóneletin Qazan qalasynda osylaısha tórt kúndi artqa tastadyq. Endi biz resmı issaparymyzdyń mańyzdy taraýlary sanalatyn birneshe konferensıaǵa qatysamyz. Elbasymyzdyń bastaýymen qolǵa alynyp jatqan «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» uly isinde kóbirek tilge tıek etiletin «ulttyq kodty» kóp jaǵdaıda keshegi tarıhymyzdan, keshegi Alash muralarynan, ótken ǵasyrdyń basyndaǵy muraǵattardan izdep tabýǵa bolady dep qaraıtyn Jubaeva Orynaı apaıym ekeýimiz aınalasy tórt kúnniń kóp saǵattaryn sondaı qundy derekterdi qarastyrýǵa jumsap, Qazan ýnıversıtetinde ótip jatqan keıbir is-sharalarǵa qatysa almaǵan edik. Ondaı mańyzdy basqosýlarǵa joǵaryda attary atap ótilgen Qaıyrbek, Almas, Serik aǵalarymyz qatysyp kelip, ózgeshe áserlerin aıtysyp, aýyzdarynyń sýy qurıtyn. «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» degendeı, 15 qazan kúni qyzyqty da áserli sátterdiń (dúısenbi) kýágeri boldyq.
Kóńil qorjynymyzdy toǵaıtqan toptyq júzdesý
«XXI ǵasyrdaǵy fılologıa jáne óner ilimi» atty jastardyń ekinshi kezekti halyqaralyq mektebi Tatarstan respýblıkalyq ǵylym akademıasy, Ǵ.Ibragımov atyndaǵy til-ádebıet, óner ınstıtýtynyń uıymdastyrýynda shymyldyǵyn ashty. Halyqaralyq ǵylymı talqy jınalysqa jınalǵan qaýymnyń qarsy qalyń boldy. Jınalys aldynda tatardyń nebir qasqa men jaısańdarymen tanystyq. Bári de qaýdyraqtap qazaǵym desip qushaq jaıyp jatyr. Bir aýyldan bir aýylymyzǵa kelgendeı keremet bir kóńil kúımen, saltanatty sharanyń bastalýyna kýá boldyq. Ǵylymǵa eseli eńbekteri sińgen birneshe aqsaqaldaryna altynnan tósbelgi taqqannan keıin uzynnan uzaq quttyqtaýlar bolǵan joq, birden ǵylymı otyrys bastalyp ketti. Týystas jurttardan: Qazaqstan, Ázerbaıjan, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan, Bashqurt elinen kelgen ǵalymdar salmaqty oı, sarabdal pikir aıtyp, baıypty baıandamalaryn jasady. Minberde sóılengen árbir qymbatty sózdi tizbelep berý múmkin emes. Degenmen, túrik tilderi men mádenıetiniń túrtkilikti túıtkilderi sóz boldy. Qazaqstannan kelgen ǵalymdardan Qaıyrbek Kemeńger men Orynaı Jubaeva baı mazmundy tereń taqyryptardy ashyp, tóńirektiń tórt buryshynan jınalǵan ıgi-jaqsylardyń ystyq yqylasyna bólendi. Baıandamashylar óziniń týǵan tilinde de, orys tilinde de sózderin jetkizdi. Tatarstanda búgingi ǵalamnyń úrdisine aınalǵan «qos tildiliktiń» kórinisin tolyqtaı sezine alasyz. Kósheden kezikken árbir tatar oryssha surasańyz oryssha, qazaqsha surasańyz tatarsha esh bógelmesten sóılese ketedi.
Túski úziliste keń dastarqan jaıyp shaı quıdy. Almaty men Astanaǵa talaı ret sapardyń sáti túsken aq bas ǵalymdar qazaqtarmen qaljyńdasyp, qaýymdasyp, máre-sáre bolysyp qaldy. Ázlimen, ádipti áńgimemen sáni kelgen salıqaly shaǵyn shaı ústinde de esten ketpes estemeler kóp-aq. Tatardyń ataqty aqyny, qalamger Rádıf Gatash bizge kitabyn syılady. Qasıetti dámniń, qadirli jurttyń qurmetine arnap, sıasy keýip úlgermegen «týys» degen óleńimdi oqyp berdim.
Maǵjan jyrynyń maıyn tamyzǵan
Tústen keıin «tatar-qazaq ádebı baılanysy hám Maǵjan Jumabaev shyǵarmashylyǵy» atty konferensıa ótti. Maǵjan aty atalǵan jerde kólemdi zalǵa jınalǵan qaýym tipten molaıyp ketkendeı. Tatarstanda turatyn qazaq elshiliginen ókil qatysty jáne Qazanda oqyp jatqan qazaq stýdenttermen qaýmalaǵan jurttyń qarasy kóbeıe tústi. Qazaqtyń zańǵar aqyny Maǵjandy týystas túrikter qanshalyqty biledi eken degen saýaldyń jaýabyn tabar sát týǵanda jalpy jınalystyń ár mınýtyn jibermeı, aıtylǵan árbir sózdi zer sala tyńdadyq. Ázerbaıjannan kelgen ataqty ádebıetshi R.Ásker óziniń baıandamasynda Maǵjanǵa ǵana tán, ózge aqyndar bara bermegen taqyryptar jóninde kókeıge qonymdy pikirlerin jetkizdi. Ózi Ázerıshege aýdarǵan Maǵjan shyǵarmalarynan oqydy.
Tekti tulpardyń búginge jetken tuıaǵy, tegine tartyp týǵan Qaıyrbek Kemeńger, shynnyń júzin jarqyldatyp, shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı, asaý shabytpen, tıanaqty oıǵa toqtalyp, tolǵaqty túıindermen tanystyryp, keńirek kósildi. Alash taqyrybyna bir kisideı úńilip úlgirgen Kemeńger shóberesi marqasqa Maǵjannyń ózgeden bólek ómiri men ónege tunǵan óneri týraly tyń derek, tyńǵylyqty tujyrymdar aıtty. Maǵjanyń ómirinde shyqqan úsh kitabynyń ekeýi birdeı osy Qazan qalasynda shyqqanyn da alqaly áleýmetke túsindirdi.
Maǵjan Jumabaevtiń «pedagogıka» dep atalatyn eńbegine lıngvısıkalyq turǵydan taldaý jasaǵan O.Jubaeva atalyp otyrǵan altynǵa bergisiz oqýlyqtyń ishinde tunyp turǵan, búgingi ǵalymdar kognıtıvti lıngvısıka atap júrgen elemetntterdi ekshep kórsetti.
Maǵjan óleńderin tatarsha sóıletken belgili aqyn Rádıf Gatash «Maǵjannyń mýzasy» atty baıandamasynda aıtýly aqyn shyǵarmashylyǵy týraly eshkimniń oıyna kirmegen tustaryn tilge tıek etip, tyńnan súren saldy. Aqynnyń jany jyr bolsa, jyrdy shaqyratyn mýza ekenin, Maǵjannyń mýzasy arqada emes alystaǵy tatar elinde boldy degen oılaryn oraǵytyp jetkizdi.
Qońyr dombyrasyn kótere kelgen ónertanýshy, ánshi, «Astana mádenıeti» jýrnalynyń bas redaktory Ospan Serik «Maǵjan – lırık aqyn» atty baıandamasyn jasap, arasynda Maǵjan óleńderin mamyrlatyp oryndap berdi. Bul tusta birinen-biri ótken sap altyndaı jaýhar sózderge arqasy qozyp otyrǵan sharshy top Sekeńdi dý qol shapalaqpen jelpindirdi.
Muqaǵalıdy aýdarǵan Mınnýllın
Aqynnyń aqyny atalǵan Jumabaev týraly aıtylǵan alqaý, jazylǵan tereń zertteýlerdiń birnesheýi óz kezegin alyp bolǵannan keıin, otyrǵan jurtty aıryqsha tebirentken tatardyń halyq aqyny, jazýshy Robert Mınnýllın myrzanyń baıandamasy boldy.
Sezneń hakta nıkter bık esh ýılyım,
Bık esh ýkyım sezne, akynnarym, -
Bık boryngy hám bık alystagy
Arkadashlarym hám ıakynnarym!
Ýl ıakynlyk kılá eraklardan,
Ýl ýrtaklyk kılá gasyrlardan...
Bezneń ýrtak tarıhybyz bıt ýl
Asyllardan asyl, asyllardan...
Ýrdalarnyń altyn dáverláren,
Danly dalalarnyń davyllaryn,
Tarıh bıtláreneń avyrlaryn
Bergá kıchtek, tórkı baýyrlarym!
Ajarynan adamdyq pen bilimdilik, jylylyq pen jaqyndyq esip turǵan aqyn tatar tilinde mamyrlatyp, qońyrlatyp, «Kazak akynnaryna» atty osy óleńin (ásili onshaqty shýmaq) oqyǵanda, zaldaǵy qaýym siltideı tynyp otyryp tyńdady. Qazaqty jáne qazaq aqyndaryn bir kisideı biletin, sonaý ǵasyrlardyń arǵy jaǵynda qalyp bara jatqan qandastyqty óleńderiniń ár tarmaǵyna syıdyryp júrgen tatardyń súıikti shaıyry osy mınýttarda onda otyrǵan qazaqtardyń kózderine jas lyqsytty. «Men sózimdi alystan kelgen, Maǵjandy týǵan qazaq baýyrlaryma arnaǵan jyrymmen bastap, ary qaraı Maǵjan men Muqaǵalıdaǵy úndestik atty baıandamamdy jasaımyn» degen Mınýllın bizdi moıyndatty. Maǵjandy ǵana emes, Muqaǵalıdy da búge-shigesine deıin oqyǵan ǵalym, qazaq poezıasynyń, qazaqtyń kórnekti aqyndarynyń mańdaıyn tatar dalasy men Reseı jerinde jarqyratyp-aq júr eken. Ásirese, Robekeń Maǵjannyń ómiri men Muqaǵalıdiń ómirindegi, óner jolyndaǵy, jazǵan jyry, tartqan taýqymetterin óte keremet salystyryp kórsetti. Eki dáýirdiń serkesi bolǵan eki aqynnyń ekeýi de 45 jasynda baqılyq bolýy, ekeýiniń de sábıleri shetinep, ólmes jyrlaryna aınalýy, el men jerge syımaı, ǵalam qozǵalysynan asyp túsip, surapyl týyndylar qaldyrǵan tustaryn, ózge de sabaqtastyqtaryn aına-qatesiz kórsetip bergende dán rıza boldyq. Maǵjannyyń óleńderinen de birqanshasyn tatarshaǵa aýdarǵan aqyn, endi, mine, minberde Muqaǵalıdan ózi aýdarǵan «men de adam balasy» atty óleńder jınaǵynan «Farıza» bastaǵan birneshe óleń oqydy. Muqańnyń únin, Muqańnyń muńyn biz tatar tilinde tup-tunyq túsinip otyrmyz. «Ómir maǵan Muqaǵalıdaı aqyn ótkenin bildirdi. Eger men Muqańdy oqymaǵan bolsam, onda ómirimniń maǵynasy mardymsyz bolar edi. Ortamyzdaǵy Ospan Serik baýyrym Muqańnyń «sábı bolǵym keledi» atty óleńin ándetip, oryndap bersin»-dedi. «Munda aıtpaǵan óleńdi qaıda aıtamyz» degendeı ánshi de mynaý alashtyń aty ozyp, aqynnyń arýaǵy rıza bolǵan topty jıynda kómeıin irikpedi. Sazy bólek sary dombyraǵa erip, ásem án júıtkidi-aı kelip..«Sábı bolǵym keledi-aý, sábı bolǵym»....
Qıyrdaǵy Qazan qalasynda qaýmalaǵan top ortasynda balasha qýanyp júrgen biz endi mereıimizdi ósirip, meıirimin tókken tatar zıalylaryna tipten rıza boldyq. Árıne, babalar armany baǵyzynyń elinde órkenin jaıyp, arysyn aıtsaq adamzattyń, berisin aıtsaq alty alashtyń ataqty Maǵjanyn, muzbalaq aqyn Muqaǵalıdy tóbelerine kóterip jatqanda bizdiń de tóbemiz kókke jetti. Erimizdiń dańqyn aspandatqan eki aqynǵa qol berip alǵys aıttyq. Qoltańbasyn qoıdyp kitaptaryn berdi. R.Mınýllın tek Mahań men Muqańdy emes, basqa da qazaq aqyndaryn oqyp, aýdaryp júrgen sıaqty. N.Orazalınnyń da bir jınaǵyn aýdaryp, baspadan shyǵarypty. Maǵjannyń ómirsheń mańmańger shyǵarmashylyǵy jaıly Qazan qalasynda bolǵan súbeli sóz jınalysynan keıin aıryqsha qýattanyp, qýanyshymyzdy basa almaǵan kúıde alǵys aıtyp tarastyq.
Qazan kiremilinen bir derek
Basynda aıtyp ótkenimizdeı, búginde jegilikti turǵyndarynyń ózi bir mıllıonnan asatyn Qazan qalasynyń ár attam jeri tarıhı eskertkish ispetti. Ár kóshesinen týrıserdiń aıaǵy úzilmeıtin shýaqty shahardaǵy tarıhı oryndardy bir sapar esteliginde túgendep shyǵý qıyn. Desede, oqyrmanǵa Qazandaǵy kiremil jóninde birer derek aıta ketýdiń jóni kelip turǵan sekildi. Kiremil ishki qorǵan degen sóz. Altyn orda dáýirinde, odan buryn jáne keıin qazaq dalasynda da qala órkenıeti bar jerlerdiń kóbinde osyndaı kiremilder bolǵan. Bizdiń dáýirimizge deıin jetken kúıdirilgen qyzyl kirpishten salynǵan joǵary sáýlet óneriniń úlgisi Máskeý Kremli. Qazaqstandaǵy Atyraý qalasynan 40 shaqyrym jerdegi, ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalasynyń ornynda júrgizilgen qazba jumystarynyń nátıjesinde búgingi Máskeý kremline óte uqsas arhıtektýralyq obekt tabylǵan. Ǵalymdar 13 ǵasyrda irgesi qalanǵan osynaý kóne jádigerdiń qurylymy Máskeý kremliniń nusqasyna úlgi retinde paıdalanylǵan degen pikirdi qýattaıdy[1].
Qazan kiremili men Qazan qalasynyń tarıhyna úńilý úshin attap ótýge bolmaıtyn bir tarıh–Qazan handyǵynyń tarıhy.
[1]Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet
Qazan Handyǵy – Altyn Ordanyń ydyraýy nátıjesinde Edil – Kama bulǵarlarynyń aýmaǵynda qurylǵan (1438 – 1552) memleket.
Oǵan qazan tatarlary (Edil bulǵarlarynyń urpaǵy), marııler, chývashtar, ýdmýrttar, sonymen birge ishinara mordvalar men bashqurttar kirgen. Astanasy – Qazan qalasy Qazan handary áýletiniń alǵashqy ókili – Altyn
