Qazir postkeńestik keńistiktegi keıbir elderde Stalınniń jeke basyna tabynýshylyq birte-birte kúsheıip keledi. Kóptegen TMD elderiniń BAQ betterinde Stalın únemi bilimdi, aqyldy, áskerı tulǵa jáne «barlyq dáýir men halyqtyń kóshbasshysy» retinde kórsetiledi. Shyn máninde, Stalın «jaqsy kósem» de, áskerı tulǵa da bola almady. Ol qarsylastarynyń qanyn aıaýsyz tókken qatygez adam ǵana.
- Stalın joldas «uly ǵalym» bolǵan ba?
Eń úlken mıf – Stalın joldastyń «óte bilimdi» bolǵandyǵy týraly. Ol shyndyǵyna kelsek, kezinde ózi oqyǵan Gorı dinı semınarıasyn aıaqtaǵan da emes. Onyń keıinnen bilim alýǵa ýaqyty bolmady. Barlyq ýaqytyn Koba revolúsıalyq kúshtermen qarsylasýǵa arnady. Eń kúlkilisi, óziniń dinnen tolyq habary bola tura, ol dinge qarsy kúres júrgizdi. Joldas Stalın bılikte otyryp, adamdy eki topqa bóldi. «Jaqsy adamdar» komýnızmniń dara jolymen júretinder, al «jaman adamdardy» ol joıý kerek nemese tozaqqa jiberý kerek» dep eseptedi.
Jalpy adamzat qoǵamynyń damýy týraly Stalınniń aqyl-oıy, bilimi jetkiliksiz boldy. Ol 1930 - jyldary paıda bolǵan Godeldiń aıaqtalmaǵan teoremasyn túsine qoıǵan joq. Eger eń bolmaǵanda onda ne jazylǵanyn túsinse, «marksızm-lenınızmniń» uzaqqa barmaıtynyn jáne onyń eles ekenin seziner edi.
«Keńes Odaǵynyń keıbir álemniń damyǵan elderinen artta qalyp qoıǵanyn» aıtqan ǵalymdar oǵan jaqqan joq. Kózqarasy kelispegen zıaly qaýym ókilderiniń bir bóliginiń 1920-1937 jyldary kózi joıyldy. Onyń mańaıyndaǵy jandaıshaptar «bilimdi Stalınniń» beınesin qoldan jasaýǵa tyrysty. Kremldiń bir terezesinde elektr jaryǵy túni boıy janyp turdy. Stalın joldastyń kóz ilmeı kitap oqıtyny aıtyldy. «Tipti ol barlyq kitapty oqyp bolǵan kezeńde, KSRO birden komýnızmniń joǵary satysyna jetedi» degen pikirler de jarıalandy.
- «Stalınniń arqasynda biz soǵysty jeńdik»
Eger KSRO shyn máninde qorǵanystyq sıpatta soǵysqa daıyndalsa, 1941 jyldyń jazynda nemis áskerleri birden shekaradan ótip, Keńes Odaǵyna 300 shaqyrymǵa deıin kirmes edi. Stalın 1930 - jyldary Qyzyl Armıanyń komandırlerin qýǵyn-súrginge ushyratty. KSRO –nyń soǵysqa daıyn emestigine kináli bolǵandar jaýapqa tartyldy. Soǵystyń alǵashqy aılarynda keńestik armıa úlken shyǵynǵa ushyrady. Soǵystyń alǵashqy jyldarynda áskerı is-qımyldar álsiz boldy. Stalın joldas soǵystaǵy áskerlerdiń ólimine jaıbaraqat qarady.
«Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń saldarynan 27 mıllıon adam opat boldy» dep jarıalandy. Biraq shyǵyn sany 41 mıllıon adam ekeni keıinnen aıtyldy. Budan shyǵatyn tujyrym, keńes áskerin aýyr shyǵynǵa ushyratqan Stalın «uly áskerı tulǵa» emes.
- Keńes Odaǵynyń halyqaralyq bedeli týraly pikir – mıf
«Stalın Keńes Odaǵyn basqarǵan tusta eldiń halyqaralyq bedeli joǵary boldy» degen áńgime jańsaq. Ideologtar «Keńes Odaǵy álemdik sosıalısik revolúsıa ıdeıasyn damyta otyryp, jer betindegi eń ádil memleket ornatty» degen pikirdi halyq sanasyna tańýǵa tyrysty. KSRO áskerı jaǵynan qaýipti memleket retinde qarastyryldy. 1920 - jyldardyń sońy 1930- jyldardyń basynda Batys elderi KSRO-da bolyp jatqan oqıǵalardy baqylap otyrdy. Jappaı bastalǵan qýǵyn-súrgin jáne tazartý saıasaty jáne asharshylyq stalındik KSRO-da shyn máninde ne bolyp jatqanyn anyq kórsetti.
Ýınston Cherchılldiń 1959 jylǵy 21 jeltoqsanda Anglıa parlamentinde «Stalın eń kúrdeli synaqtar kezinde Reseıdi basqarǵan uly tulǵa» degen sózi de jalǵan bolyp shyqty. Cherchıll mundaı sózdi múldem aıtpaǵan. Demek, munyń barlyǵy da Keńes Odaǵynyń halqyn sendirý úshin qoldan jasalynǵan bolyp shyǵady. Tutastaı alǵanda, «Stalındik KSRO-nyń halyqaralyq bedeli» bolǵan joq! Odan keıin Hrýshev, Brejnev, Andropov pen Chernenko basqarǵan Keńes Odaǵynda qarapaıym halyqqa erkindik berilmedi. Keńes Odaǵy ámirshildik-ákimshilik, áskerı-totalıtarlyq rejımge aınaldy. Qarjynyń basym bóligi áskerı salaǵa jumsaldy.
- Stalınniń baı bolǵany – jalǵan
Stalınniń artynda qansha baılyǵy qaldy? Onyń jeke zattarynyń sany az boldy jáne eshqandaı baılyǵy da bolǵan joq. Nege? Stalınge bul qajet te emes edi. Ol qalaǵanynyń bárin aldy, bári qolynda boldy jáne onyń aıtqanyn oryndaǵysy kelmegender atý jazasyna kesildi. Stalın sáýletti úılerde turdy. Onyń jeke saıabaqtary men «lımýzınderi» jetkilikti boldy. Stalın jaqsy, sapaly, dámdi, qunarly tamaq jedi. «Jezdi murtty» birneshe NKVD-nyń batalóny qorǵap júrdi.
Joldas Stalın mıllıondaǵan keńestik aqshany óz paıdasyna jumsady. Ol qazirgi baǵam boıynsha mıllıardtaǵan dollar ekeni túsinikti. Keńes Odaǵynyń qazynasynan bólingen aqshaǵa ol bar jaǵdaıyn jasady. İshkeni aldynda, ishpegeni artynda boldy.
- Stalınniń reformatorlyǵy jaıly mıf
KSRO-da paıda bolǵan atom qarýynyń keńestik azamattardyń ómirin jaqsartýǵa eshqandaı qatysy bolǵan joq. Qalalarda jańa úıler turǵyzyldy, al aýylda halyq kedeıshilikte ómir súrdi. Sharýalardyń 1960 jylǵa deıin esh tólqujaty bolmady, olar keńestik júıeniń qulyna aınaldy. Keńestik fabrıkada jumysshylardyń da quqy taptaldy. Erkin kásipodaq ómir súrgen joq.
Stalın sharýalardan múlikti tartyp alyp, keń aýqymdy ujymdastyrý saıasatyn júrgizdi. Ýkraına, Qazaqstan sekildi respýblıkalyq aımaqtarda jergilikti halyq ashtyqty bastan keshirdi. Stalındik júıeniń qateligi mynada: bul ádis elde sharýa qojalyǵyn tolyq joıýǵa ákeldi. Keńestik aýyl sharýashylyǵy búkil halyqty astyqpen, etpen, sútpen qamtamasyz etýge dármensiz boldy. Amerıkalyq bir fermer men keńestik sharýanyń jumys nátıjesi ártúrli ekeni kózge kórinip turdy.
- «Stalın shynaıy ınternasıonalıs» pe?
Bul da jalǵan, óıtkeni Stalın KSRO-nyń ishki jáne syrtqy saıasatynda reseılik patshalardyń ımperıalısik saıasatyn odan ary jalǵastyrdy. «Stalınmen áńgimelesý» atty kitabynda Iýgoslavıanyń saıası qaıratkeri, Broz Tıtonyń qarsylastarynyń biri, ıýgoslav dıssıdenti Mılovan Djılastyń bylaı degeni bar.
«Stalın Keńes Odaǵy týraly suraq qoıdy. Men: «Biz óte qýanyshtymyz», - dep jaýap berdim.
–Biz de qýanyshtymyz, biraq Reseıdegi jaǵdaıdy jaqsartý úshin qolymyzdan kelgenniń bárin jasaýǵa tyrysamyz!, –dedi Stalın,
Stalın Keńes Odaǵy emes, Reseı degen sózdi qoldanǵanda, shabyttanyp, ózin-ózi tanytqandaı kóńili kóterilip ketti».
- «Stalınniń uly danalyǵy» týraly mıf
Reseıdiń «Rýsskaıa semerka» ınternet-saıty Stalın týraly bylaı dep jazdy. «Stalın ómiriniń sońynda taǵy bir qatelik jasady. Ol óziniń ornyna muragerdi qaldyrmaý úshin qoldan kelgenniń bárin jasady. Mysalǵa, onyń kóptegen áriptesteri stalındik saıasatty jalǵastyrýshy retinde aty atalyp júrgen Vácheslav Molotovqa únemi syn aıtty. Sóıtip, birte-birte onyń bedelin túsirdi. Stalın syrqattanyp júrgen kezde jáne ómirden óter sátte «halyqtar kóseminiń» qasynda eshkim bolǵan joq. Stalın qaıtys bolǵanda KSRO-da bılik úshin kúres kúsheıdi. Bul kúrestiń nátıjesinde, Hrýshev bılik basyna kelip, Stalındi jáne onyń saıasatyn birjola joqqa shyǵardy!».
Kerimsal Jubatqanov, tarıh ǵylymnyń kandıdaty, Qazaq-Orys Halyqaralyq Ýnıversıtetiniń dosenti.
