Dúbirge qosylmaıtyn edik. Daǵdymyzda joq. Ómiri ujymdyq ashyq hatqa zıaly qaýym qatarynda qol qoımappyz. Aıtqymyz kelgendi bireýge jazǵyzbaı, ózimiz jetkize alatyndyqtan. Sebebi – qalam qolda, jýrnalıspiz.
«Qoltyraýyn» sózine qaýip tóngende sonaý sekseninshi jyldary eki gazette osylaı jazǵanymyzdy aıtyp, qorǵap qaldyq. Latyn jazýynyń bastapqy nusqasynda «á» men «ó» syndy qaripter eki tańbany qosyp jazý arqyly belgilengende qarsy maqalamyz gazetke shyqty. «Baıan sulý» degen serıal jalǵyz dastandy ǵana emes, búkil ulttyq bolmysymyzdy mansuq etkende eshbir ashyq hatqa qol qoımaı, jeke-dara pikirimizdi bildirdik.
Endi qoǵamda komsomoldyń 100 jyldyǵy tóńireginde daý týyndaǵanda mıyǵymyzdan kúlip qoıǵanbyz. Biraz jáıtti sezsek te bastapqyda úndemedik. Ataqty jazýshy Muhtar Maǵaýın «Kesik bas – tiri tulyp» hıkaıasynda aldymen bul oqıǵanyń ózine qatysy joq dep oılap, sońynan tikeleı qatysy baryn, óziniń jan-júıkesi arqyly ótetinin sezingenin jazady. Biz de birtindep sondaı kúıge tústik.
Aldymen Almaty men Semeıdegi jıynnyń fotosyn kórdik. Baıaǵyda umyt bolǵan komsomol belgisiniń ústine «Rýhanı jańǵyrý» tańbasyn qoıǵanyna tańdandyq. Sosyn beıresmı kózderden, ıaǵnı áleýmettik jelide «komsomoldyń toıy «Rýhanı jańǵyrý» sharalarynyń tizimine kiripti» degendi oqydyq. Nanbadyq. Nanbaımyz da.
Biz Memleket basshysynyń bul maqalasymen bir kisideı tanyspyz. Onda komsomol turmaq, onyń kókesi kommýnıske mynadaı dál baǵa berilgen: «Ókinishke qaraı, tarıhta tutas ulttardyń eshqashan oryndalmaıtyn eles ıdeologıalarǵa shyrmalyp, aqyry sý túbine ketkeni týraly mysaldar az emes. Ótken ǵasyrdyń basty úsh ıdeologıasy – komýnızm, fashızm jáne lıberalızm bizdiń kóz aldymyzda kúıredi. Búginde radıkaldy ıdeologıalar ǵasyry kelmeske ketti». Elbasymyz «kúıredi» dep tur. Jáne «radıkaldy», ıaǵnı asyra silteıtin baǵyt ekenin tap basyp baǵalaǵan. Al sol komýnızm ıdeologıasyn kezinde tý etip kóterip júrgenniń biri komsomol uıymy emes pe edi?
Toqtaı turyńyz, tý degennen shyǵady, Memleket basshysy atap ótkendeı, kúıregen úsh ıdeologıanyń biriniń qyzyl týyn Almatydaǵy Opera jáne balet teatryndaǵy jıynda bizdiń áskerdiń qolyna ustatqany úshin bireý jaýap berer me eken? Qazaqstannyń, onyń armıasynyń merekesine qatysy joq oraı basqosýlarda memlekettik rámizge jatpaıtyn tý kótergen soldat shyǵara bersek, onda Otan qorǵaýshylarda qadir-qasıet qala ma?
Bul komsomoldyń tarıhynan habardar adambyz. Respýblıkalyq uıymynyń Ortalyq Komıtetiniń organy bolǵan «Lenınshil jas» gazetinde kóp jyl qyzmet ettik. Anaý jıynda júrgenniń birazyn sol kezden tanımyz.
Alǵashqy sezi 1918 jyly qazan aıynyń 29-y kúni nebári 176 adamnyń qatysýymen ótkende, arasynda bir de bir qazaq bolmaǵan. 1991 jyldyń kúzinde eń sońǵy HHİİ sezinde «BLKJO-nyń saıası róli sarqyldy dep sanalsyn» degen qaýly qabyldap, ózin-ózi taratty. Sosyn bir jyl dúnıe-múlkin bóliske salǵanda komısıanyń tóraǵasy bolyp Batys Qazaqstannyń týmasy Ia. Chýdrov júrdi. Úsh jyldaı buryn Iahıamen kezdeskende sol kezdiń oqıǵalaryn suraǵanbyz. Ol – basqa taqyryp.
Sonymen komsomol ótken ǵasyrda paıda boldy jáne joǵaldy. Bul dáýir Memleket basshysynyń «BOLASHAQQA BAǴDAR: RÝHANI JAŃǴYRÝ» atty maqalasynda qalaı sıpattalady, soǵan kóz júgirtelik: «Ótken HH ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy.
Birinshiden, ulttyq damýdyń yqylym zamannan jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán joly birjola kúıretilip, qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi eriksiz tańyldy.
Ekinshiden, ultymyzǵa adam aıtqysyz demografıalyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jazylmaı keledi.
Úshinshiden, qazaqtyń tili men mádenıeti qurdymǵa kete jazdady.
Tórtinshiden, elimizdiń kóptegen óńirleri ekologıalyq apat aımaqtaryna aınaldy».
Osyndaı bizge jat qoǵamdyq qurylymdy eńgizgenniń ortasynda eń belsendisi komsomol bolǵan joq pa? Mysal kóp. Úılenip jatqandardy kóptiń, onyń ishinde ata-anasynyń aldynda súıistirý. Nemese Sáken Júnisovtyń «Japandaǵy jalǵyz úı» romanynan mysal keltireıik: «-Al, káne, osy úıdiń mal-basynyń amandyǵy úshin tartyp jibereıik!- Manadan beri ózine serik taba almaı eki beti narttaı qyzaryp jalǵyz iship otyrǵan Kleımanov qyrly stakandy Dıkanyń qolyna ustata berdi». Úzindi túsinikti shyǵar.
Aıtpaqshy, osy romany Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵyna usynylǵanmen, Sáken Júnisovke ol marapat buıyrmaǵan. «Jaǵymsyz keıipkeri jaǵymdy keıipkerden kúshti somdalapty» degen syltaýmen. Qaıran qalamger ulttyq rýhty tosynnan paıda bolǵan jat ıdeologıadan bıik qoıypty. Komsomol syılyǵyn almaǵany ókinishti emes, halqynyń kádesine jaraıtyn týyndy qaldyrǵany qýanyshty.
Sonymen bizdiń topshylaýymyzsha, 1991 jyly ózin-ózi tarqatqan VLKSM-nyń (ony gazette BLKJO dep jazatynbyz) 100 jyldyǵy – táýelsiz Qazaqstan úshin atap ótýge tatymaıtyn data. Jastyǵyn qımaǵandar, bir kezdegi komsomoldyq dostyǵyn saqtaǵandar bolsa qalanyń qaq ortasyndaǵy teatrda baıandama jasamaı, sarbazdarǵa qyzyl tý kótertpeı, ońashada qansha toılasa da erikti edi.
Joq, teatrdaǵy jıynǵa qanaǵattanbasa kerek, týra 29 qarashada parlamentte ony «mereke» deýshiler jáne «áriptesterin» quttyqtaýshylar týraly kelesi aqparatty oqydyq, sosyn beınejazbadan kózben kórip, qulaqpen estidik. Dál osy oqıǵa aqyry qolǵa qalam alǵyzdy.
Ras, Prezıdenttiń maqalasynda jazylǵandaı, «qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi eriksiz tańylǵanyn» aıtyp, bul kúndi mereke deýge qarsy shyqqan bir azamat Májilis depýtattary arasynan tabylypty. Táýbe. Azat Perýashev: «Biz táýelsiz Qazaqstanda ómir súremiz. Kúntizbemizde mundaı mereke joq. Eger áldekimge bul jeke mereke bolsa, onda bir-birin resmı jınalysta emes, ońasha jerde quttyqtasyn» dep jelpingen áriptesterin toıtaryp tastapty.
Negizi osy toqeter sózdi basqa depýtat aıtqan shyǵar dep topshylaǵanbyz. Perýashev bolsa Reseıdiń eń óndiristi, komsomoly kóp qalasynda oqyǵan edi. Ári kezinde Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń marapatyn alǵan. Al biz birdeńe der dep kútken depýtat jas kezinen Muhtar Maǵaýın arhıvter men kitaphanalardyń qoımalarynan tapqan jyraýlardyń jalyndy jyrlaryn maqamdaýmen tanylǵan. Qısyn boıynsha sol sýyrylyp shyǵyp, komsomol kúnimen quttyqtaýshylarǵa toqtaý salýy tıis edi. Joq.
Álgi Muhtar Maǵaýınniń «Kókbalaq» atty shaǵyn romany bar. Toqsaba kúıshi ómirden óter ýaqyty jaqyndaǵanyn sezgende ózi biletin kúılerdi bireýge úıretip ketpek. Tańdaý eki nemeresiniń arasynda dombyraǵa úıir, kózge túskish, elgezegine túsedi. Bar kúıdi oǵan kúni-túni tartyp beredi. Anaý qaıtalaýǵa tyrysady. Biraq kókeıge qonbaıdy. Sóıtip qart kúıshi túńilip jatqanda eleýsiz ekinshi nemeresi Náriktiń atasy bir ret tartqan kúıdi yńyldap otyrǵanyn kórip onsyz da qymbat ýaqytty tekke jibergenin sezedi. Endi dereý Nárikke úıretedi. Biz de osy Toqsaba shaldyń kebin bastan keshkendeımiz. Túsingenge.
Ne kerek komsomoldyń toıyn toılaý qoǵamdy taǵy qaq jardy. Erteńgi kúnnen úmiti barlar keshegige emeksigisi kelmeıtinin ashyq baıqatty. Bul top el turǵyndarynyń jasy elýge jetpegen úlken bóligin quraıdy. Sosyn baspasóz betinde, áleýmettik jelide komsomol toıyna qatysty aıaýsyz syn aıtyp otyrǵandar negizinen qazaq tildi ekenin baıqadyq. Ótkir pikirden habarsyz depýtattar arandap qalǵany anyq. Oılanatyn másele. Olar úshin.
Aqyr aıaǵynda maqalanyń basyna, taqyrybyna oralaıyq. Bala kezimizde aýylda anamyz aıran uıtatyn. Sondaı tátti, til úıiretin. Negizgi sýsynymyz – sol. Kúni boıy úıge aınalyp soǵyp, sony ishemiz. Eger aıran shildeniń ystyǵynda birneshe kún turyp qalsa, bojyp ketetin. Kóbigi shyrtyldap, ashyǵan ıisi jer-kókti alyp, betine shybyn qonyp, ishýge jaramsyz bolatyn. Endi ony irkitke qosyp qaınatpasa kádege jaramaıtyn. Komsomoldyń 100 jyldyǵyn mereke degenderdiń oı-nıeti sol bojyǵandy eske salady.
Qaınar Oljaı
