Almaty kóshelerinde kóptegen jańa art-obektilerdiń paıda bolýy megapolıstiń ár turǵynynyń nazaryn birden aýdaryp, qalalyqtar men qala qonaqtary tarapynan oń pikir týdyrýda. Áleýmettik jelilerde oń pikir bildirýshiler men laık basýshylar kóp kezdesedi. Belgili qalalyq blogerler, onyń ishinde Aleksandr Soı, Kırıll Lavrov, Madı Mambetov jáne basqa da azamattar qoldaý bildirip, pikir jazǵan.
Kırıll Lavrov jazǵan postyń astyna qala turǵyny Asqat Esimhanov: «Tamasha! Deńgeıi artyp keledi» dep, bloger Anna Koroleva-Ákýnına: «Maǵan art-obektiler unaıdy» dese, Margarıta Kýnsevıch : «Maǵan da unaıdy)), taǵy Abylaı han men Qarasaı batyr kósheleriniń qıylysynda ulýlar bar» dep, al Aıgólek Mustafaeva «Ótpeli joldar shatyryndaǵy ulý ǵajap» - degen pikir bildiredi.
Qaladaǵy músinder tek respýblıka turǵyndarynyń ǵana emes, sheteldik BAQ nazaryna da túsken. Kóptegen sheteldiń baspalardyń maqalalarynyń arqasynda Almatyǵa kelip jatqan týrıser qatary aıtarlyqtaı artýda. Mysaly, almatylyq Azamat Ashımov Kanadada turatyn Djoshtyń megapolıs jóninde «Atakenttegi Tıinniń músini» arqyly habardar bolǵanyn jazypty.
Azamat óziniń jeke paraqshasynda: «Djosh – kanadalyq azamat. Qazir ol Reseıde jumys isteıdi, mádenı taqyryptarǵa maqala jazady. Jaqynda Bishkekte boldy, Almatyny úlken Tıin arqyly biledi. Medeý, Shymbulaq, Sharyn kanony arqyly emes, tek Tıin arqyly. Tıin paıda bolǵan kezde batystyń mádenı BAQ-tary ol týraly kóp jazypty, sol arqyly Almaty sheteldikterge belgili bola bastady. Djoshtyń áriptesteri men dostary tıindi kórneki músin retinde mindetti túrde kórýi tıis ekenin aıtypty. Kóptegen almatylyqtar Tıinniń ne úshin ornatylǵanyn túsinbedi, qabyldamady, al Djordj bul músinmen maqtanýǵa bolady deıdi, men onymen kelisemin» - dep jazǵan.
Oń pikirlerdiń kóptigine qaramastan joba basshylaryn plagıat retinde aıyptaýshylar da bar. Osyǵan oraı, biz zamanaýı qala músini degen ne, túpnusqany franshızadan qalaı aıyrýǵa bolady, qazaqstandyq avtorlardyń qyzmeti nege qymbat degen saýaldarǵa jaýap tabýǵa tyrystyq. PARK FEST músinder men kishi arhıtektýralyq pishinder halyqaralyq festıvaliniń dırektory Olga Sýltanova men Qazaqstan Sýretshiler Odaǵynyń múshesi, art synshy, halyqaralyq kýrator Valerıa Ibraevamen osy máseleler jóninde pikirlerimen bólisti.
«Eger pıterlik sýretshi Andreı Lúblınskııdiń «Kishkentaı qyzyl adamdar» serıalary týraly aıtar bolsaq, bul jumys avtordyń kelisimimen jasalǵan, ıaǵnı ol, árıne plagıat emes! Onyń shyǵarmashylyǵyna tereń úńilseń, pıkseldik músinderdiń Andreıdiń qoltańbalyq óz stıli ekenin baıqaısyń. Ol zamanaýı stılde kópten beri jumys jasaıdy, onyń sújetine sáıkes qyzyl adamdar – qala turǵyndary. Pıkseldi adamdardy álemniń kóptegen qalalarynan kórýge bolady, bul – jahandaný tendensıasy, pıkselder ekrannan birdeı bolyp kórinedi. «Kishkentaı qyzyl adamdar» - jahandyq sıfrlyq sıvılızasıanyń zamanaýı adamdary» - deıdi Olga Sýltanova.
Ónerde «franshıza» degen uǵym bar. Munda belgili sýretshiler shyǵarmalaryn kóshirip jasaý quqyǵyn satyp alyp, sol arqyly art-obektilerdiń kóshirmelerin jasaýdy aıtady. Jer asty ótpeli joldardaǵy ulýlardyń, sýda júzetin kıimmen bılep turǵan áıelderdiń, Parıjdegi Eıfel munarasynyń kóshirmeleri osylaı jasalǵan. Bul obektiler megapolıstiń túrli saýda oryndaryna qoıylǵan, oǵan eshkim tyıym sala almaıdy.
Al Qazaqstan Sýretshiler Odaǵynyń múshesi, art synshy, halyqaralyq kýrator Valerıa Ibraeva: «Ia, Grand Park saýda kesheni aýmaǵyndaǵy músin bir ǵana 15 santımetrlik jumysynyń quny kem degende 70 myń AQSH dollaryna teń franko-shveısarlyq belgili sýretshi Nıkkı de Sen Fall jumystarynyń kóshirmesi. Qazir álemde músindi tırajdaý keń taraǵan. Oǵan mysal retinde ataqty Fernando Boteronyń jumystaryn aıtýǵa bolady, onyń «tolyq áıelder» músini álemniń túrli qalalaryna qoıylǵan» - degen pikir bildirdi.
«Kórkem jumys úshin sújet – biregeı týyndy emes. Eger sújet rasynda qyzyq ári tartymdy bolsa jetip jatyr. Al sýretshi úshin shyǵarmashylyq – bul shynaıylyqty taný, qabyldaý. Óner tarıhyn zerdelesek qaıta jańarý dáýiriniń ártúrli avtorlar ertedegi grek mıfterin qaıtalap beınelegenin atap ótýge bolady. «Vakhty» beınelegen Karavadjony nemese osy ataýmen kartınasy bar Rýbens pen Tısıandy ıdeıa urlady dep kinalaý qıyn. Demek, Tıindi jasaǵan Aleks Rınsler men Marıýs Iansen Van Výýrendi buryn beınelengen dep aıyptaý qatelik» - dedi Olga Sýltanova.
«Aleks Rınslerdiń Tıini plagıat emes. Marat Beısenǵalıev Fransıada sýretke túsirip alǵan tıin almatylyq tıinnen múldem bólek, almatylyq tıinniń materıaly, jasalý sheberligi, túri, ásirese kólemi de ózgeshe. Álem úlken, munda qaıtalaýlar bolýy ábden múmkin, biz Abylaıhannyń at ústindegi músini Bernınıdiń 15-shi Lúdovık eskertkishiniń nemese óner tarıhyndaǵy alǵashqy at ústindegi músin bolyp tabylatyn Mark Avrelııge qoıylǵan rımdik músinnen kóshirilgen dep aıta almaımyz ǵoı. J. Natbaev ónerdiń tárbıelik mánine úlken nazar aýdarady. Almatynyń Úlken Tıini – osy uǵymnyń dáleli. Tıin kólemi jaǵynan balalardy ǵana emes, úlkenderdi de qyzyqtyryp, ań úshin adamdar qanshalyqty úlken bolyp kórinetinin túsinýge bolady. Músinniń ıdeıasy kishkentaı ańdarǵa degen adamdyq qarym-qatynasty bildiredi» - dedi Valerıa Ibraeva.
Valerıa ýaqytsha músinniń álemde keń etek jaıǵanyn aıtty. Ol túrli merekelerge, músinniń materıalyna, sýretshiniń ıdeıasyna qatysty. Máńgilik eskertkishter bolmaıdy, oǵan dálel alynyp tastalǵan keńestik monýmentter men Bamıandaǵy Býddanyń úlken músini.
Sýretshiler Odaǵy músheleriniń qatysýyna baılanysty, músinshi Kazarán jáne Aınekov osy birlestikte múshe ekendigin aıta ketý kerek. Konkýrs barlyǵyna ashyq bolǵanymen – eshkimde de qatysýǵa nemese saraptamaǵa monopolıalyq quqyǵy joq. Keńestik dáýirden aıyrmashylyǵy, ol ýaqytta bul fýnksıalar tek sýretshiler odaǵymen atqarylsa, táýelsizdik jyldarynda qazaqstandyq qoǵam sanalýandyǵymen, toleranttyqpen jáne túrli formadaǵy shyǵarmashylyq oılaý qabiletin damytýmen erekshelenedi.
Olga Sýltanova Erbosyn Meldibekovtyń «Ertoqymnyń paıda bolýy» músininen belgili qazaq sýretshisi Rýstam Halfınniń sýrtterin, fılosof Janat Baımuhametovanyń ıdeıasyn kórgendeı bolǵanyn aıtty. Erbosyn Meldibekov Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy tanymal sýretshileriniń biri. 2015 jyly Á. Qasteev atyndaǵy mýzeıde Vıktor Mızıanonyń kýratorlyǵymen Meldibekovtyń «Máńgilikke oralý» atty retrospektıvasy ótti. Músinshiniń sońǵy toptyq jumystarynyń ishinde Suns and Neons above Kazakhstan, Yarat, Baký (2017), BALAGAN!!!, Berlın (2015), 6-shy Máskeý bıennalesindegi arnaıy jobasy «Svoıa zemlá/Chýjaıa terıtorıa» (2015), «Gramatıka svobody», Garaj, Moskva (2015), 1-shi Kıev bıennalesi (2012), Gvandjýdaǵy 9-shy bıennalesi (2012), Ortalyq Azıa pavılony Venesıa bıennalesi (2011, 2005), Time of the Storytellers, KIASMA, Helsınkı (2007), Progressive Nostalgia, Luigi Pecci Centre, Prato (2007) kórmelerin erekshe ataýǵa bolady. Músinshiniń óz qalamyzda abyroıǵa bólenýi qýantady. Onyń óner men kórermen arasyndaǵy alshaqtyq bolmaıtyn qoǵamdyq keńistikte jumys jasaýyna múmkindigi mol.
«Edýard Kazarán da qazaqstandyq tanymal avtor. Olar Meldıbekovpen birge ár túrli stılder men janrlarda jumys jasaıdy. Qalalyq keńistik azamattar úshin stılderdi, sújetter men shyǵarmashylyq ustanymdardy tańdaýǵa múmkindik beredi. Qaladaǵy jumystar dástúrli nemese zamanaýı stılde ǵana emes, shyn máninde myń boıaýly qalada barlyq baǵyttar tamasha ushtasqandyǵyn kórýge bolady. Bizdiń qoǵamda qaısysy basym ekendigin aıta almaımyz ǵoı: qazirgi zamanǵy jahandyq órkenıet pe, nememe ótkenniń dástúrli joly ma? Biz árqaısymyz ár túrlimiz, Almatynyń qala keńistigi de santúrli bolǵany jón», - dedi O.Sultanova.
Sarapshylar pikirine sáıkes, otandyq sýretshiler men músinshiler shyǵarmalarynyń baǵasy sheteldik tanymal áriptesterinen kem emes. Keıde tipti sheteldik músinshilerden áldeneshe ret asyp túsedi. Máselen, E.Kazarán óziniń qoladan jasalǵan «Kókjıek» (Gorızonty) týyndysy úshin 28 mln. teńge suraǵan bolsa, al Z.Qojamqulov «Temir buqa» týyndysyn 35 mln. teńgege baǵalaǵan. Degenmen festıvál barysynda 60 dana art-obekti qoıylǵan bolsa, onyń jartysynan astamy qazaqstandyq sýretshilerdiń jumystary.
Esterińizge salaıyq, PARK FEST festıvalinde sýretshilerdiń sarapshylar komısıasynyń irikteýinen ótken jumystary qatystyryldy. Onyń quramyna Kendal Genrı (Nú-Iorktegi pablık art departamentiniń dırektory), Krıstına Shteı̆nbreı̆her (zamanaýı ónerdiń Vena jármeńkesiniń dırektory), Sergeı̆ Kovalevskıı̆ (Krasnoıar mýzeı bıennalesiniń turaqty kýratory) jáne Evfrat Imambek (p.ǵ.k., sosoantropolog, profesor, IýNEKO-nyń materıaldyq emes mádenı murasynyń eksperti, materıaldyq emes mádenı mura Ulttyq komıtetiniń múshesi, Tengrıdi zertteý jónindegi halyqaralyq qor basqarmasynyń múshesi, óner, anımasıalyq kıno, dızaın jónindegi saraptamalyq keńes múshesi) engen.
Festıvaldiń konkýrstyq irikteýine qazaqstandyq jáne sheteldik sýretshiler men músinshilerden bes júzden astam ótinish túsken. Festıvál qatysýshylaryn tańdaǵan kezde sarapshylar komıtetiniń músheleri obektilerdiń kórkemdik qundylyqtaryn, olardyń qalanyń sáýlettik ansambline beıimdelýin, álemdik kórkemdik kontekstpen baılanysyn, ulttyq dástúrler men Almaty qalasynyń tarıhı aspektilerin ilgeriletýdi basshylyqqa aldy.
