Elbasy «halyqty gazben qamtamasyz etý kerek» degendi óziniń bes áleýmettik bastamasynda aıtyp ótken bolatyn. Árıne, gaz máselesi qaı kezde de ózektiligin joǵaltpaǵan. Alaıda gaz qubyryn  tartý memleket úshin óte qymbatqa túsetin joba bolyp tabylady. Sol sebepti Úkimet joba qunyn arzandatýdy talap etti. Sonymen birge tómendegi sıfrlardy kórip shoshynbańyz. Bul qarjynyń barlyǵy halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartyp, túgel gazben qamtamasyz etýge arnalǵan dep jazady Qamshy.kz aqparat agenttigi. 

Elbasy úndeýde táýelsizdikten keıingi jyldarda gaz óndirýdi 8 mlrd-tan 52 mlrd tekshe metrge deıin arttyrǵanyn aıtqan bolatyn. Sonymen birge qarapaıym halyqtyń 50 paıyzy gaz tutynyp otyrǵanyn asa nazar aýdardy.

Negizgi statısıkalyq málimetterdi negizge alsaq, sońǵy bes jyldyń ishinde Qazaqstan halqynyń 3 mln turǵyny gazdy qoldana alǵan. Naqtylaı aıtqanda elimizdegi shet aımaqtardaǵy, óńirlerdi gazdandyrý jobasy 30 paıyzdan 48 paıyzǵa deıin ósken. Qazirgi kezde Qazaqstannyń toǵyz aımaǵy gazben qamtylǵan dep senimmen aıa alamyz. Biraq gazben qamtamasyz etilmegen aımaqtardyń baryn da joqqa shyǵara almaımyz.

Joǵaryda qarapaıym halyqtyń teń jartysy gazben qamtamasyz etilgenin tilge tıek etken bolatynbyz. Bul jaman kórsetkish emes. Biraq halyqtyń áli teń jartysy otyn men kómir jaǵyp otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Sonymen birge mezgilge baılanysty kómir men otyn tapshylyǵy ári qyymbatshylyǵy da ózekti máselelerdiń qataryna kiredi. Ókinishtisi de osy. Alaıda bul ózge maqalaǵa arqaý bolar taqyryp. Bul máselege qatysty da bılik tarapynan túrli sharalar iske asyrylyp jatyr.

Alaıda osyǵan deıin birneshe jobalar qolǵa alynyp, keıin iske asyrylmaı qalyp jatty.Olardyń birqataryn eske salyp kórelik.

Búgingi deıin Qazaqstandy gazdandyrýǵa qatysty túrli jobalar boldy. Ókinishtisi, olar júzege aspaı, izim-ǵaıym joǵalyp ketti. Qartaly-Tobyl-Kókshetaý-Astana baǵyty boıynsha salynýǵa tıis bolǵan «Batys-Ortalyq-Soltústik» magıstraldy gaz qubyry jobasy jaıly eki myńynshy jyldary aıtyla bastady. Atalmysh jobaǵa «Buqara-Oral» magıstraldy gaz qubyry arqyly elimizdiń ortalyq, soltústik aımaqtaryn kógildir otynmen qamtý mindeti júkteldi. Jobanyń qunyna, qubyr arqyly tasymaldanatyn gaz kólemine, qubyrlardyń dıametrine birneshe ret túzetý engizildi. Nátıjesinde «AstanaGaz-QMG» AQ jobalyq kompanıasy qurylyp, 700 mıllımetrlik qubyr arqyly Tobyl men Astana arasyndaǵy 830 shaqyrym qashyqtyqqa gaz jetkizý úshin 213 mlrd teńge qajet ekeni naqtylandy. Úkimet «Buqara-Oral» magıstraldy gaz qubyry reseılik «Gazprom» kompanıasyna tıesili ekenin, eger Qazaqstan atalmysh magıstraldy gaz qubyryna qosylsa, kórshi eldiń gazyna táýeldi bolatynyn alǵa tartty. Aqyrynda, 2014 jyly 5 qyrkúıekte jobadan birjolata bas tartý týraly sheshim qabyldandy. Qazaqstan úshin «Altaı» atty joba da baıansyz boldy. 2014 jyly Reseı Qytaıǵa burynǵydan kóp gaz jóneltpekshi boldy. Osylaısha eki el «Altaı» magıstraldy gaz qubyry arqyly kógildir otyn tasymaldaýǵa kóshti. Óz kezeginde bizdiń el Qytaıǵa «Altaı» magıstraldy gaz qubyry arqyly tasymaldanatyn kógildir otyndy Qorǵas nemese Alashankoý arqyly ótkizýdi usyndy. Bul bastama Reseı Federasıasynyń oń jambasyna kelmedi. Qytaı da Qazaqstannyń bastamasyn qup kórmedi. Sebebi eki el Qazaqstannyń tranzıttik elge aınalǵanyn qalamady. Sebebi Reseı Qazaqstanǵa gaz tranzıti úshin aqsha tólegisi kelmedi. 2012 jyly prezıdent Nursultan Nazarbaev: «Astanany qosa alǵanda, eldiń ortalyq óńirin gazdandyrýdy qamtamasyz etetin qubyr júıesin josparlap, júzege asyrýǵa kirisýdi tapsyramyn. Bul – kóp qarjyny qajet etetin mańyzdy jumys. Gazǵa táýeldilikten arylý úshin biz ony jasaýymyz kerek. Qazaqstan – munaı men gaz óndiretin el. Biz elimizdi gazdandyrýǵa mindettimiz», – dep úkimetke tapsyrma berdi. 2013 jyldyń 23 qańtarynda memleket basshysy joǵarydaǵy máselege qaıta oraldy.

Qazirgi kezde Astana qalasynyń ózinde gaz joq, Kómirdiń kesirinen elorda tútinge tunshyǵady. Keıinnen Qazgıdromet 2016 jyly bas qalanyń aýanyń lastaný deńgeıi boıynsha tórtikke engizgen bolatyn. Memleket basshysy óz úndeýinde «gazǵa kóshý tek Astananyń ózinde  zıandy qaldyqtardyń aýaǵa taralýyn 6 esege nemese jylyna 35 myń tonnaǵa azaıtady» dep atap kórsetken bolatyn. Osyǵan baılanysty Astana qalasynda «Telman» ekinshi gazdandyrý stansıasy iske qosylmaq. Ol Astananyń «Prıgorodnyı», «Telman» turǵyn úı alaptaryna, jeke sektorlarǵa jáne «Nursultan Nazarbaev» atyndaǵy halyqaralyq áýejaıdy gazben qamtamasyz etedi dep josparlanýda. Osy ýaqytqa  deıin Turan dańǵylynyń boıyna regazıfıkasıalaýshy stansıa salynǵan bolatyn. Sol arqyly qazir Nazarbaev ýnıversıtetine, qorǵanys mınıstrliginiń akademıasyna, ǵarysh ortalyǵyna  gaz jetkizilip otyr. Josparǵa sáıkes, jyl aıaǵyna deıin «Barys Arena», «Alaý» sport keshenderi gazben qamtamasyz etilmek. Astana qalasy ákimdigi aldaǵy ýaqytta JEO- 1,2,3 sý jylytatyn qazandyqtary gazben jylytylatynyn, bul úshin avtomattandyrylǵan stansıa ornatylatynyn aıtqan bolatyn. 2019 jyly ákimdik 12 mlrd teńge bólmek.

«Soltústik qubyr» jobasy toqta­ǵan­nan keıin elimizde Astanany Qara­ǵan­dy kómir baseınindegi kómir qyrtys­taryndaǵy metannan (KQM) alynatyn suıytylǵan tabıǵı gazben (STG) qamtamasyz etý máselesi qarastyryla bastady. 2013 jyly sol kezdegi Qara­ǵandy oblysy ákiminiń orynbasary Ánýar Álimjanov bylaı dep málimdedi: «Bizdiń tehnıkalyq múmkindigimiz jylyna 4 mıllıard tekshe metrge deıin gaz óndirýge múmkindik beredi. Iaǵnı Qaraǵandyny, búkil Qaraǵandy oblysyn jáne Astanany óz gazymyzben qamtamasyz ete alamyz». Osyǵan baılanysty «Samuryq - Qazyna» ulttyq-álaýqat qory elimizdiń gaz salasyndaǵy ulttyq operatory «QazTransGaz» kom­­panıasyna KQM-nyń resýrstyq múm­kindikterin naqty anyqtaý mindetin júk­tedi. 2014 jyldyń naýryz aıynda Úkimet Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaýǵa baılanysty elimizdegi kómir qyrtystaryndaǵy metan gazyn óndirý jáne kádege jaratý jónindegi jol kartasyn bekitti. «Baqsaq baqa eken» demekshi, biraz ýaqyt ótkennen keıin Astanany gazdan­dyrýdyń bul jobasy da jaramaıtyn bolyp shyqty. Onyń basty sebebi, ón­diriletin metan gazynyń ózindik qu­nynyń óte qymbatqa túsetindiginde boldy. Esepteýler kórsetkenindeı, KQM gazynyń ózindik quny árbir myń tekshe metri kem degende 120 dollardan aınalatynyn kórsetti. Bul qubyr arqyly keletin tabıǵı gaz qunynan eki-úsh ese qymbatqa túspek. Onyń ústine bul jobany júzege asyrý úshin mol qarjy quıatyn ınvestorlarmen birge metan gazyn óndiretin tájirıbesi jáne ozyq tehnologıalary bar sheteldik kompanıa­lardy kóptep tartý qajet boldy.  Elbasy bıylǵy naýryzdaǵy «Prezı­dent­tiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa arnaǵan Úndeýinde «Degenmen, ortalyq jáne soltústik óńirler áli de gazsyz otyr. Biz Qaraózek (Qyzylorda oblysy) – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Temirtaý – Astana baǵytynda magıs­traldy gaz qubyryn salý jobasyn júzege asyrýymyz kerek», dep atap kórsetti. Osyǵan baılanysty Úkimetke «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyryn salý jóninde naqty tapsyrmalar beril­di. Sóıtip Astanany tabıǵı gazben qamtamasyz etýdiń taǵy bir naqty iri jo­basy qolǵa alyndy. Energetıka vıse-mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevtiń aıtýynsha, «Saryarqa» jobasyn júzege asyrý úshin «QazTransGaz» AQ ar­naıy tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasapty. Bul tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme boıynsha «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyryn salý tórt kezeńde júzege asyrylmaq. Birinshi kezeń, Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Astana baǵyty boıynsha uzyndyǵy 1081 shaqyrymdy quraı­tyn gaz qubyryn jáne ınjenerlik jelilerdi salýdy kózdeıdi. Boljam boıyn­sha, birin­shi kezeńdi júzege asyrýǵa 267,3 mıl­lıard teńge qarjy qajet. Ekinshi kezeń boıynsha, magıstraldy gaz quby­ryn Kókshetaý qalasyna deıin tartý josparlanǵan. Bul – qosymsha uzyndyǵy 276 shaqyrymdy quraıtyn gaz qubyry. Onyń quny 48,2 mıllıard teńge dep belgilengen. Úshinshi kezeń boıynsha, magıstraldy gaz qubyryn Petropavlǵa deıin jetkizip, qosymsha 177 shaqyrym magıstraldyq gaz qubyryn salýdy kózdeıdi. Onyń quny – 18,9 mıllıard teńge bolmaq. Eń sońǵy, tórtinshi kezeń boıynsha, Jezqazǵan jáne Temirtaý qalalarynda jalpy quny 35,5 mıllıard teńgeni quraıtyn eki kompresorlyq stansa salý kózdelgen.

Qaraózek qazirgi tańda memlekettik asa mańyzdy kenishke aınalǵan. Elbasy bıylǵy naýryzdaǵy «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa arnaǵan Úndeýinde «Degenmen, ortalyq jáne soltústik óńirler áli de gazsyz otyr. Biz Qaraózek (Qyzylorda oblysy) – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Temirtaý – Astana baǵytynda magıstraldy gaz qubyryn salý jobasyn júzege asyrýymyz kerek», dep atap kórsetti. Osyǵan baılanysty Úkimetke «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyryn salý jóninde naqty tapsyrmalar beril­di. Sóıtip Astanany tabıǵı gazben qamtamasyz etýdiń taǵy bir naqty iri jobasy qolǵa alyndy.

«Qaraózek» kompresorlyq stansasy 2017 jyldyń 3 shildesinde iske qosylǵan. Bul stansa eldegi gaz problemasyn sheship, eksport qarqynyn arttyratyn bolady. Aımaq basshysy Qyrymbek Kósherbaevtyń aıtýy boıynsha atalmysh stansa táýligine 43,5 mln tekshe metr gaz aıdaıtynyn aıtqan bolatyn. Esepteı kele bul kórsetkish ońtústik pen soltústik jáne ortalyq óńirlerdi gazben qamtamasyz etýge áser etedi eken.

Energetıka vıse-mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevtiń aıtýynsha, «Saryarqa» jobasyn júzege asyrý úshin «QazTransGaz» AQ ar­naıy tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasapty. Bul tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme boıynsha «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyryn salý tórt kezeńde júzege asyrylmaq.

Birinshi kezeń: Astana baǵyty boıynsha uzyndyǵy 1081 shaqyrymdy quraıtyn gaz qubyryn jáne ınjenerlik jelilerdi salý. Bul jobany iske asyrý úshin 267,3 mlrd teńge qarajat kerek.

Ekinshi kezeń: Kókshaetaý qalasyna magıstraldy gaz qubyryn tartý. Bul shamamen alǵanda qosymsha uzyndyǵy 276 shaqyrymdy quraıtyn gaz qubyry. Bul jospardy iske asyrý úshin 48,2 mlrd teńge qajet.

Úshinshi kezeń: Petropavlǵa 177  shaqyrymdy quraıtyn magıstraldy gaz qubyryn tartý. Bul jobanyń quny 48,2 mlrd teńge bolyp sanalady.

Tórtinshi kezeń: Jezqazǵan jáne Temirtaý qalalaryna 35,5 mlrd teńgeni quraıtyn eki kompresorlyq stansa salý.

Bul osydan biraz ýaqyt buryn ótken kezekti Úkimet otyrysynda osy «Saryarqa» magıs­traldy gaz qubyrynyń (MGQ) qurylysyn salýdyń birinshi kezeńiniń jobalaý-smetalyq qujattamasy qaraldy. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, birinshi kezeńniń jalpy quny 267,3 mıllıard teńgeni quraıdy. Joba boıynsha qubyr dıametri – 820 mm mólsherinde belgilengen. Tańdalǵan qubyr dıametri Astana qalasyn jáne «Saryarqa» MGQ boıyndaǵy eldi mekenderdi 2030 jylǵa deıin jylyna boljamdalǵan 1,5 mlrd tekshe metr kólemdegi gazben qamtamasyz etýge múmkindik beredi.  Úkimet otyrysynda ǵasyr jobasyna para-par «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyry qurylysyn qarjylandyrý kózderi de alǵash ret naqty kórinis tapty. Energetıka mınıstriniń birinshi orynbasary Mahambet Dosmuhambetov Úkimet otyrysynda jasaǵan baıandamasynda jobany qarjylandyratyn qurylymdardy alǵash ret jarıa etti. Onyń aıtýynsha, jobanyń 267,3 mıllıard teńge bo­latyn jalpy quny bylaı bólingen: «AstanaGaz QMG» AQ kompanıasynyń jar­ǵylyq kapıta­lyn 80,3 mıllıard teńge somasyna­ tolyqtyrý, 102 mıllıard teńge kóleminde bankterden qaryz alý, 82 mıllıard teńge mólsherinde «BZJQ» AQ zeınetaqy aktıvterin ınvestısıalaý.  «Saryarqa» QMG qurylysyn salý merzimi de osy Úkimet otyrysynda naqty belgilendi. Qazirgi kúni Qyzylorda, Aqmola jáne Qaraǵandy oblystarynyń ákimdikteri magıstraldy gaz qubyryn salý­ǵa arnalǵan jer ýchaskelerin be­lgileý jumysymen belsene aınalysýda. «QazTransGaz» AQ-tyń Jol karta­syna sáıkes «Saryarqa» QMG bo­ıyn­sha qurylys-montaj jumystary bas merdiger anyqtalǵannan keıin, shamamen 2018 jyldyń qarasha-jeltoqsan aılarynda bastalyp, 2019 jyldyń sońynda aıaq­talýǵa tıis. Qaraǵandy, Aqmola oblys­tary jáne Astana qalasynyń ákim­dikteri tutynýshylarǵa gaz taratýdy qamtamasyz etý maqsatynda 2019-2021 jyldary gaz taratý jelileriniń qurylysyn aıaqtaýy kerek.

 «QazTransGaz» AQ qubyrdy Astanaǵa deıin jetkizý prosesin bir jylda atqaryp shyǵýǵa bolady deıdi. Astanany gazdandyrýdy qysqa merzim ishinde júzege asyrýǵa bolatyny, ary qaraı Petropavl, Kókshetaý jaqqa jetkiziletini naqty aıtylǵan bolatyn. Astanaǵa deıingi qubyr kóleminiń uzaqtyǵy 1080 shaqyrym shamasynda mólsherlenip otyr. Osyǵan oraı  Úkimet esebinshe gaz tarıfi tekshe metrine 54-55 teńgege deıin kóterilýi múmkin. Qazir elimizdegi gaz tarıfiniń baǵamy – 36-38 teńge shamasynda. Sondaı-aq boljam boıynsha gazdandyrý 370 mlrd teńgege túsedi. Jolaı bólinip ketetin jelilerdi qosa esepte­gende shyǵyn 670 mlrd teńgege jetpek. Elbasy bul rette halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń kó­mek­ke keletinin málimdegen edi. Bul stansa  gaz tasymalyn jylyna 6-dan 10 mlrd tekshe metrge deıin arttyratyny belgili. Eldiń eksporttyq áleýetin de joǵary­latady. Qazaqstannyń gaz jetpegen óńirlerin kógildir otynmen tolyq qamtıdy.

Osy sekildi elimizdi túgel gazben qamtamasyz etýge baılanysty irili-usaqty jobalar qolǵa alynyp, iske asyrylyp jatyr. Bul árıne qýantarlyq jaıt. Osyndaı qarqynmen josparly túrde qolǵa alynǵan jobalar ýaqytyly iske asyrylyp, júzege asa berse az ýaqyttyń ishnde Qazaqstan halqy túgelimen gazben qamtamasyz etiledi dep senemiz. Bizden qolǵa alynǵan jobalar izim ǵaıym joq bolmasa eken tilek bar.