Qazaqstan Respýblıkasynda qazaq tiliniń mereıin ústem etip, onyń qoldanys aıasyn keńeıtip, Qazaqstan halqyna ózge tilderdi úırenýge yntalandyrý úshin túrli qadamdar jasalýda. Onyń tilderdiń damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy. Onyń qandaı mindetterdi arqalaıtynyna toqtalyp ótelik.
Memlekettik tildiń, ıaǵnı qazaq tilin oqytýdyń orta mekemelerde, ıaǵnı mektepterde, arnaıy bilim berý mekemelerde, ıaǵnı kolejder, joǵary oqý oryndarynda, arnaıy kýrstarda jáne t.b mekemelerde tyń ádisnamasyn damytý, standarttaý. Odan bólek qazaq tilin oqytýdyń, oqýshyǵa túsinikti bolýy úshin ınfraqurylymyn damytý. Sonymen birge, Qazaqstan Respýblıkasynda turatyn barlyq etnostardy qazaq tilin úırenýge yntalandyrý úshin oqytý prosesine yntalandyrý. Memlekettik til – qazaq tilin qoldanýdyń mártebesin arttyrý, keńinen nasıhattaý, aıasyn keńeıtý. Osylaısha qazaqstandyq qoǵamda qazaq tiline degen suranysty arttyrý. Budan bólek qazaq tiliniń leksıkalyq qoryn damytý, bir júıege keltirý basty maqsattardyń biri. Sonymen qatar, til mádenıetin damytý, kommýnıkatıvtik, ıaǵnı til aıasynda orys tiliniń qyzmet etýi ekenin aıta ketken jón. Sonymen birge joǵaryda aıtyp ótkendeı, qazaq tilimen qatar, ózge tildi de úırený. Máselen, aǵylshyn tilin úırený. Iaǵnı Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tildik áralýandylyqty saqtap otyrý.
Bul mańyzdy mısıany ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń moınyna artylǵan. Olar qazaq tiliniń mereıin ústem etý úshin talaı qajyrly eńbek etip keledi. Bul jumystar atqarylý barysynda keń baıtaq Qazaqstan Respýblıkasynda bir úıdiń balasyndaı aırandaı uıyp otyrǵan barlyq etnos ókilderin óz ana tilin saqtaı otyra, olarǵa memlekettik tildi, ıaǵnı qazaq tilin úırenýge yntalandyrý, jaǵdaı týǵyzý. Bul eń aldymen ultaralyq qatynasty jaqsartyp, Qazaqstan Respýblıkasynda turyp jatqan barlyq etnostardy qazaqstandyq birtektilik pen aýyzbirshilikti bekı túsýine óte mańyzdy dáıek retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili - qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıtý úshin óte utqyr ári nátıjeli til saıasaty.
Bul maqsat, mindet, kún tártibinde turǵan mańyzdy másele toǵyz jylda, ıaǵnı 2011 men 2020 jyldar aralyǵynda oryndalýy tıis. Áý basta ol kezeń, kezeńmen saty boıynsha belgilenip qoıǵan. Máselen, birinshi kezeń eki myń on bir men eki myń on úshinshi jyldar aralyǵyn qamtydy. Odan keıingi saty, ıaǵnı ekinshi saty eki myń tórt pen eki myń on altynshy jyldar aralyǵynda iske asty. Biz qazir úshinshi kezeńde júrmiz, ıaǵnı bul kezeń eki myń on jeti men eki myń jıyrmasynshy jyldar aralyǵyn alady.
Nysanaly ındıkatorlarǵa toqtalyp ótelik. Memlekettik til, ıaǵnı qazaq tilin meńgergen Qazaqstan Respýblıkasynyń halqynyń úlesin seksen paıyzǵa jetkizý, al eki jyldan keıin, ıaǵnı eki myń jıyrmasynshy jyly toqsan paıyzǵa jetkizý josparda bar.
Eki jyldan keıin, eki myń jıyrmasynshy jyly orta bilim beretin mekeme, ıaǵnı mektepterde Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tilin V1 deńgeıinde biletinderdiń paıyzdyq kórsetkishin júzge jetkizý josparda bar.
Joǵaryda kórsetilgen kezeńder boıynsha Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy qazaq tili jobalardyń úlesin arttyrý, ıaǵnı qazaq tilinde kontenttiń úlesin paıyz, paıyzben kóterý maqsaty tur. Ár kezeńge qoıylǵan talapqa toqtalyp ótelik.
Eń alǵashqy kezeńde 2014 jylǵa qaraı elý úsh paıyzǵa jetkizý jospary boldy. Úsh jyldan keıin, ıaǵnı 2017 jyly Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik tildegi kontenttiń úlesin alpys eki paıyzǵa jetkizý qajet dep kórsetildi. Endi eki jyldan keıin, ıaǵnı eki myń jıyrmasynshy jylǵa qaraı jetpis eki paıyzǵa jetkizý basty maqsat.
Sonymen birge, Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń onomastıkalyq komısıalardyń atqaryp jatqan jumysyndaǵy túrli sheshim qabyldaý prosesin qyzý talqylaǵan ýaqytta qoǵamdyq, áleýmettik qol jetimdi bolýy, sonymen qatar, ashyq bolý daǵdysyna sáıkes, qanaǵattanýshylyq dárejesinde birneshe kezeńge boıynsha jiktedi. Olarǵa jeke-jeke toqtalyp ótelik. Tilderdi damytý men qoldanys aıasyn keńeıtýge baǵyttalǵan 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama aıasynda, 2014 jyly Qazaqstan Respýblıkasy turǵyndarynyń onomastıkalyq komısıa jumysyndaǵy sheshim qabyldaý sekildi jumystarda halyqqa qoljetimdi bolý úrdisin alpys paıyzǵa jetkizý, al 2017 jyly jetpis paıyzǵa jetkizý, al eki jyldan keıin, ıaǵnı 2020 jyly toqsan paıyzǵa jetkizý maqsaty bar.
Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldaný aıasyn keńeıtýge baǵyttalǵan baǵdarlamadaǵy nysanaly ındıkatorlar budan bólek birneshe bólikke bólingen. Sonyń ár qaısysyna toqtalyp ótelik. Máselen, eki jyldan keıin, ıaǵnı 2020 jylǵa qaraı Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tiliniń rettelip, bir júıege keltirilgen termınologıalyq qorynyń úlesin júz paıyzǵa jetkizý mindeti tur.
Sózimizdiń basynda aıtyp ótkendeı Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men onyń qoldaný aıasyn keńeıtýde memlekettik tildeı keıin, ózge tilderdi úıretýge jol ashý. Máselen, aǵylshyn tilin, orys tilin úıretý. Osy rette orys tiline toqtalyp ótelik.
Qazaqstan Respýblıkasy turǵyndaryn jappaı saýattandyrý, «Ózge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette» degen sózdi negizge ala otyryp, orys tilin biletin Qazaqstan Respýblıkasy turǵyndarynyń paıyzdyq kórsetkish boıynsha toqsan paıyzǵa jetkizý josparda bar.
Mindetter tizbegin ary qaraı jalǵastyraıyq. Etnomádenı birlestikter janyndaǵy memlekettik til men túrli etnostardyń ana tilin úırenýge baǵyttalǵan kýrstarda oqıtyn etnostardyń úles sanyn 2020-ǵa qaraı seksen paıyzǵa jetkizý mindeti tur.
Bul rette aǵylshyn tiliniń de mańyzy zor ekenin de atap ótý kerek. Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldaný aıasyn keńeıtý maqsatynda 2020 jyly aǵylshyn tilin biletinderdiń sanyn jıyrma bes paıyzǵa jetkizý qajet. Al úsh tildi de, ıaǵnı qazaq tilin, aǵylshyn tilin, orys tilin jetik meńgergenderdiń úles salmaǵyn jıyrma paıyzǵa ulǵaıtý kún tártibinde birinshi turǵan mindet.
Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tilderdi damytý men onyń aıasyn keńeıtý maqsatynda memleket búdjetinen qarjy bólindi. Jalpy shyǵyn - 19 134 946 myń teńge. Bul qarjy ıgi iske jumsalyp, Qazaqstandaǵy tilge qatysty máseleni sheship otyr.
Temirlan Hasanov
