Elvırany 2010 jyldan beri tanımyn. QazUÝ-dyń fılologıa fakúltetin bitirgen. Keıin ózim ınternet jýrnalısıka salasyna qadam basqan soń, Elvırany bloger retinde tanydym. Ol – ózin ózi qalyptastyrǵan, qoǵamǵa úlken úlesin qosatyn jastyń biri. Onyń bir fılmniń senarıine daıyn bolarlyq kúrdeli ómir joly bar. Bastysy, ol sol qıyndyqtyń bárinen qaısarlyq, tabandylyq, bilim men izdený arqyly ótti.
–Elvıra Erǵalına kim?
–Oı, tipti suraǵyńyzǵa qalaı jaýap bererimdi oılanyp otyrmyn. Túrkistan oblysy, Ordabasy aýdanynyń týmasymyn. Fılolog, mádenıttanýshy mamandyǵy boıynsha dıplomym bar. Biraq, jýrnalısıka salasynda qyzmet ettim. Qolónermen de aınalystym, shash árleý isin de meńgerip aldym. SMM boıynsha da biraz jumys atqardym, áli de istep jatyrmyn, onlaın marafon, sabaqtar ótkizip turamyn. Telearnalarda redaktor, prodúser bop, tipti ekranǵa da shyqtym. Qazir psıhologıa boıynsha izdenip, bilim alyp, bilgenimmen bólisip júrmin. Ózimdi self-meıd mamanymyn (óz kúshimen tabysqa, mansapqa jetetinder - red) dep esepteımin. Al ómirde óz mısıamdy oryndaý úshin júrgen qarapaıym ǵana adammyn.
–Elvıra, ózińiz de anasyz. Bala qoǵamǵa qarap óse me, álde otbasyndaǵy tárbıege qaraı ma?
–Ia, 10 jastaǵy qyz balanyń anasymyn. Bala ómirge kelgen soń ózin anasy arqyly tanıdy. Ózgemen, álemmen qatynasty ákesi arqyly tanıdy. Óse kele áke-sheshesiniń bir-birine degen qarym-qatynasyn boıyna sińirý arqyly eresek ómirge beıimdeledi. Aqyl-oıy men sana-sezimi jetilgen shaqta qoǵam da oǵan áser ete bastaıdy. Al, aqyl toqtatqasyn júrgen ortasy ózgertedi. Qandaı jaǵdaı bolsyn, balanyń ómir súrý sapasyna balalyq shaqtyń tikeleı qatysy bar. Kishkentaıynan kórgen-bilgeni, túıgeni áke-sheshe, týystarynyń áreketi bolǵandyqtan ómir súrý shablonyn solardan alady. Sóıtip, bolashaǵynyń irgetasy qalanady. Tánniń ósýi belgili bir mejege kelip toqtaǵanymen, jan men sananyń ósýi toqtamaıdy emes pe? Adamnyń únemi jetilip otyrýyna otbasy da, qoǵam da belgili dárejede yqpal etedi.
–Qyzyńyzben áıel bolmysy týraly ashyq áńgimelesiz be?
–Qazaqta anasy men qyzy arasynda ashyq áńgime kóp aıtyla bermeıdi. Bárin ejelden etene tanys «uıat» sózimen jaýyp qoıamyz bárin. Ózim - ata-ájeniń qolynda tárbıelengen tuńǵysh nemeremin, solardy «mama, papa» dep óskenmin. Al, bıologıalyq turǵydan áke-sheshemdi «aǵa-jeńge» dedim, baılanys ta óte alshaq boldy. Ózindik sebepteri bar jaıt bolsa da, qazaq úshin jaqsy tanys dúnıe ǵoı. Boıjetip, aǵzamda beıtanys qubylystar bolyp jatqanda onyń ne ekenin túsindiretin eshkim bolmady. Joq, ájem únemi janymda boldy. Alaıda aramyzdaǵy jas alshaqtyǵynan da bolar, jaqyn syrlasa almadyq, áıel bolmysy, tánniń jetilýi týraly múlde sóılespedik dese de bolady. Qajet dep oılamaǵan da bolar. Kempirdiń qyzy bolǵandyqtan anammen tipti sóılespeıtinbiz, ol basqa qalada turdy. Qajet kezde surap alatyn aldymda ápkem de joq. Ókinishke qaraı, qyz balaǵa naǵyz moraldyq qoldaý kerek tusta jalǵyz boldym. Sol sebepti boıjetken kezde birqatar problemalarǵa uryndym...
Al «qyzym onǵa toldy» degen sóz tósi biline bastap, jynystyq jetilý kezeńi bastalǵan shaǵy. Bul tánindegi ózgeristerge úrke qaraıtyn kezi. Ol – tabıǵat zańy, sondyqtan ótpeli kezeńde aǵzadaǵy bul ózgeristerdi túsindirý óte mańyzdy. Túsindirmese, qyz balada ózine degen senimsizdik paıda bolýy múmkin. Tipti ózgeristerden qoryqqannan óz tánin jek kóre bastaýy da yqtımal. Sony bilgen sátten qyzymnyń syrlas jaqyn qurbysyna aınalamyn dep sheshkenmin. Jaqynda ǵana oǵan áıel bolmysy men onyń ómirdegi mısıasy týraly aıttym. Bolashaqta áıel, sosyn ana bolatynyn túsindirdim. Boıynda qandaı da qubylystar bolyp jatsa, birden maǵan aıtýyn eskerttim. Qyzym ǵumyrynda kezdesetin jaıttyń bárine moraldyq turǵyda daıyn bolýy úshin anasymen tyǵyz baılanysta bolý keregin bilemin. Qazirden bastap óz bolmysyn tanıtyn bolsa, erteń odan jaqsy ana, adal jar, ıbaly kelin shyǵatynyna senimdimin. Áńgimemdi qyzym muqıat tyńdap, jaqsy qabyldady. Ol úshin munyń barlyǵy óte qyzyq bolǵan sekildi kórindi.
–Qyzyńyzdy neden nemese kimnen qorǵaısyz?
–Meniń oıymsha, balany ósip-jetilgenshe, ózin durys qabyldamaýdan jáne ózine degen nazardyń jetispeýshiliginen qorǵaý kerek. Tek bestik baǵa alǵanda ǵana maqtap, qalǵan ýaqytta «jurttyń balasymen» salystyratyn ata-ananyń áreketi balanyń janyna jaraqat salady. Mundaı jaǵdaı ózin jaqsy kórmeýge aparyp soǵady. Sosyn ózine senimsiz, qorqaq bolady. Qandaı jaǵdaı bolsyn men ony jaqsy kóretinimdi, ony osy bolmysymen qabyldaı alatynymdy qashan da sezdirgim keledi.
Al balany syrtqy faktorlardan qorǵaý – ár ananyń eshkim aıtpasa da atqaratyn mindeti ǵoı. Jalpy jany men sanasynyń tazalyǵyn qorǵaýdy kóbisi esepke ala bermeıdi.
–Qazirgi qoǵamnyń derti ne, siz úshin?
– «Qazirgi qoǵamnyń derti –mynaý» dep dıagnoz qoıyp, ózime aýyr jaýapkershilik alǵym kelmeıdi. Áıtse de, oıymdy aıtaıyn. Ultymyz óz bolmysynan, qazaqı qalpynan aıryla bastaǵan sekildi. Joq, oıýly shapan, qos etek búrme kóılek kıip, oryndy-orynsyz qazaq tilin talap etip, jaılaýda, kıiz úıde ómir súrýdi aıtyp otyrǵan joqpyn. Talaı soǵys pen asharylyqty, qýǵyn-súrgin men qıyndylyqty bastan ótkerip, tirshiliktiń qamymen jantalasyp júrgende otbasylyq tárbıe ınstıtýtyn joǵaltyp aldyq-aý. Otbasylyq ınstıtýttyń álsireýinen qazirgi býyn qazaqy tárbıeden alshaqtap barady dep oılaımyn. Ne dindi, ne dástúrdi, qysqasy qaı rýhanı ilimdi ustanaryn bilmeı adasyp júr. Qoıyrtpaq qoǵamnyń qolbala balasyna aınalyp ketti –aý. Dinı fanatızmnyń túbine túsken jastar kóp. Sharanasyn qoqysqa tastap jatqan qyzdar qanshama?! Ajyrasýdyń kóbeıýi de ana men qyzdyń arasyndaǵy baılanys pen ashyq áńgimeniń setineýinen shyǵar. Biraq bul jaıttan shyǵar jol bolady, áli!
–Siz sýısıd jasamaq bolǵanyńyz jaıly óz blogyńyzda jazdyńyz. Ólimnen basqa tańdaý bolmaǵany ma, sonda?
–Ia, byltyrdan bastap sýısıd jasaǵanym jaıly shyndyǵymdy aıta bastadym. Oǵan deıin dos-jaran, tipti ata-anama «abaısyzda qulap qaldym» dep aldap kelgenmin. Jeti jyl buryn tórtinshi qabattyń terezesinen ózimdi tastap jiberdim. Árıne, bul - maqtanatyn nárse emes. Jarıa qylyp, sýısıdti dáriptep te otyrǵanym joq. Dese de, sol aqymaq áreket jasaǵanymdy aıtý arqyly qıyndyqtyń bári ózińe qol jumsaýmen sheshile salmaıtynyn jurtshylyqqa túsindirgim keledi.
Men muny kezdesken problemalardan qashý úshin jasadym. Biraq aman qaldym, problemam munan keıin tipti eki esele tústi. Janymnyń aýyrǵany azdaı, endi tánim jaraqat alyp, qatty qınaldym. Qıyndyqtyń ústine qıyndyq qosylyp, omyrtqam men aıaǵyma aıtarlyqtaı zaqym keldi. Bir jylǵa jýyq tósekte jatyp, aıaqqa turǵasyn tánimmen qatar, janymdy da emdeýge kiristim. Qatelikterimnen sabaq aldym. Jalpy, Qazaqstan sýısıd jasaý boıynsha álemdik statısıkada tórtinshi orynda tur eken. Demek, «aınalamyzda ózine kóńili tolmaıtyn, ótkinshi qıyndyqqa shydamaı,. sonyń bárinen ózin qurbandyqqa shalý arqyly qutylamyn» dep oılaıtyn zamandastarymyz kóp. «Sýısıdten keıin aıaqqa qalaı turǵanymdy aıtyp, sońǵy sheshimdi ólimnen izdep júrgen zamandastaryma kómegimdi tıgizsem» dep oılandym. Sebebi, tórtinshi qabattan qulaǵan adamnyń tiri qalmaýy da múmkin edi. Meni perishte qaqty, aıaǵymnan turǵyzdy. Sondaı jaǵdaıdan aman alyp qalǵanynan bólek, meni arman-maqsattaryma nyq qadam basqyzdy. Demek men bireýlerge kerekpin. Men osylaı basymnan ótken qıynshylyqtar arqyly basqa adamnyń máńgilik ókindirer qatelik jasaýynyń aldyn alǵym keledi. Meniń ómirlik mısıam – osy. Kez kelgen qıyndyqtan keıin de jaqsy ómir súrýge múmkindik bar. Sony túsindirý úshin qazir alǵashqy qadam jasalynyp jatyr.
–Qalaı oılaısyz, adam jaqsy nátıjege jetýi úshin mindetti túrde basynan qıynshylyq ótýi kerek pe?
–Meniń túsinigimshe, adam ómirge belgili bir mısıamen keledi. Múmkin, óziniń bastan ótkergeni arqyly bireýge kómektesýdi úırenýi kerek shyǵar. Bálkim keshirýdi de úırenýi kerek bolar. Adam sol mısıasyn oryndamaıynsha, ol problema bolyp aldyńnan shyǵa beredi. Problema bir, tek sony oınaıtyn akterler ǵana ártúrli. Mysaly, bir qyzdyń ákesi ishkish, sheshesine qol jumsaıtyn tıran bolýy múmkin. Qyz sosyn ákesine sol úshin renjip ósedi. Qyz bolashaq kúıeýin ákesi arqyly tanıdy. Ákesine ókpesi órshigen qyz búkil erkekti ákesi sıaqty «nashar adam» dep oılaıdy. Qansha jerden ákesin jaqsy kórgenimen, júreginiń túbinde úlken renish býlyǵyp jatýy múmkin. Boı jetkennen soń, jigitpen qarym-qatynasynda túrli qıyndyqtar týyndaı bastaıdy. Ákesiniń mahabbatyna zárý bolyp ósken qyzdyń kez kelgen erkektiń jyly sózine erı salýy da ońaı. Jolynda kezdesken jigittiń báriniń yńǵaıyna kóne salýy da múmkin. Mahabbatqa zárý bolyp júrip erte turmysqa shyǵyp ketýi yqtımal. Turmysqa shyqqan soń ákesine degen renishi kúıeýimen qarym-qatynasta da kórinis taba bastaıdy. Demek, onyń obrazyndaǵy erkektiń bári –ońbaǵan. Ol barlyq erkek áıeline tek zorlyq- zombylyq kórsetedi dep senedi. Sóıtip júrip ajyrasýy, ne sol ómirine kóndigýi de múmkin. Ózi de ul týady. Ákege degen renishiniń saldarynan óziniń ulyna da «baıaǵy ákeden qalǵan programmany» ornatýy múmkin. Uly úılengesin onyń jeke ómirine de aralasa bastaıdy. Kelinimen arada problemalar týyndaıdy. Al ákesimen o basta qarym-qatynasyn túzep, renishin múlde umytqanda, bul qyzdyń ómirinde osynsha problema bolmaıtyn edi ǵoı? Demek, qıyndyq adamǵa bir nárseni eskertedi, sol arqyly sabaq alýdy úıretedi. Adaıda, adam jaqsy nátıjege jetý úshin qınalýy tipti mindetti emes. Eger ózimen ýaqytyly jumys istep, óz bolmysyn túsinse, sanasyn jetildirip, damýǵa umtylatyn bolsa, nátıjege jetýi ońaı. Al, «qıyndyq arqyly jetistikke jetem» degender ýaqyttan buryn, óz potensıalyn azaıtyp alady. Abaısha aıtqanda, «Qolymdy mezgilinen kesh sermedimniń» kókesi sonda bolady.
–Elvıra, qazir siz jantaný salasynda onlaın-kýrs ótkizip júrsiz. Qatysýshylar arasynda er azamattar bar ma?
–Ia, «Sana transformasıasy» atty on bes kúndik onlaın-kýrs júrgizemin. Men psıholog emespin, praktıkpin. Qazir rýhanı ósý salasynda kóp bilim alyp jatyrmyn. Onlaın-kýrsta basymnan ótken tájirıbelerime súıenemin. Óz áke-sheshesinen alshaq, ata-ájesiniń qolynda ósken, 18 jasynda turmysqa shyǵyp, 19 jasynda ana atanǵan, 20 jasynda ajyrasyp, 21 jasynda ózine qol jumsaǵan shıki Elvıra sol problemadan shyǵý jolynda biraz bilim jınady. Nege sol bilimdi durys baǵytqa buryp, zamandastaryma kómektespeske? Osy 15 kúnniń ishinde onlaın túrde birneshe adamǵa bolsa da kómektesýge múmkindigim bar. Kýrstyń mazmuny júıeli. Damýdy ótken ómirmen jumys jasaýdan bastaımyz. Nátıjesi de jaqsy shyǵyp jatyr. Alǵashqy lekpen qatysqan 30 adamnyń ishinde tek bir ǵana er bala boldy. Psıhologıalyq izdeniste júrgenderdiń kóbi áıelder ǵoı, bir jigittiń kelgeniniń ózine qýandym.
*«Sana transformasıasynyń» basqa kýrstardan aıyrmashylyǵy –bir-birine órilgen júıeli sabaǵynda; ótkenmen, ókpe-renishpen arylý jumystarynda, sıqyrly taıaqshanyń joqtyǵynda, óz ómiriń men baqytyńnyń jaýapkershiligin alýǵa úıretetininde.
–Osy baǵytta ne úshin er adamdar izdenbeıdi, qalaı oılaısyz?
–Ádette balanyń mı talshyqtary men aǵzasy úsh jasqa deıin damyp bitedi. Odan keıin balada oılaý júıesi iske qosylady. Endi sanasy qalyptasyp kele jatqan ul balaǵa ata-anasy sál jylasa, «sen erkeksiń ǵoı, jylama», "erkek emessiń be, uıat bolady" dep ishki emosıasyn shyǵarýǵa múmkindik bermeıdi. Biraq, ol áli erkek jasyna jetpegen bala ǵoı?! Búldirshin ósip-jetilmeıinshe, jynysqa bólinbeıdi, oǵan aldymen ómirdi tanytyp alý kerek dep oılaımyn. Tıtteıinen jıyrmadaǵy jigittiń áreketin, namysyn talap etýdiń qajeti joq. Erjete bastaǵanda-aq tanymyn ulǵaıtyp, namysyn oıatýǵa kúsh salýǵa bolady. Balany sezimin ashyq aıtýǵa, emosıasyn shyǵarýǵa esh shekteý qoıylmaýy kerek. Al, shekteldi eken, ol ózin jetildirýge qyzyqpaıdy. Boıynda bar kemshiligin túzeýge tyryspaıdy. Problemasyn eshkimge ashyq aıta almaıdy, onyń sheshimin izdeýge asyqpaıdy. Jasyq bolýy da múmkin. Boıynda bar problemanyń ózin moıyndamaı, kóz juma salý, jaýapkershilikten qashý solaı qalyptasady.
–Qatysýshylardyń kóbiniń problemasy qandaı?
–"Kýrsqa qatysqanǵa deıin sonsha problema mende ǵana deýshi em. Eshkimge eshteńe aıtpaıtyn em, uıalatynmyn. Sóıtsem, basqa adamdarda da qıyndyqtar bar eken. Aǵynan jarylyp, ashylýdy úırenip jatyrmyn", –dep, jaqynda bir qatysýshy aǵynan jarylyp hat jazdy.
Al qatysýshylardyń problemasy bir-birine óte uqsas: ózine, ómirine kóńili tolmaý; áke-sheshege degen renishi; adamdarmen durys qatynas qura almaý; ishten mújıtin qorqynyshtar. Bárine ortaq nárse - ózin qabyldaı almaý, olar únemi tánine, minezine kúńkildep, ózimen-ózi alysyp júredi. Árıne, bul problemalardyń túp-tamyry balalyq shaqta jatyr.
–Áleýmettik jelilerdegi «haıpqumar» jastar týraly ne deısiz?
–Haıp – satatyn ónimine, ne qyzmetine nazar aýdartý úshin jasalatyn shý ekenin bilesiz. Ókinishke qaraı, eshteńe satpasa da, dym bitirmese de, haıp jasaǵysy keletin jastardyń sany artyp keledi,. Munyń bári tek bir sáttik eles sıaqty. Olar jurttyń ýaqytsha talqylaýy men eldiń aýdarǵan nazaryna máz bolyp jalǵan sezimge aldanady. Ózim de jurttyń nazaryn aýdaratyn áreketter jasadym)). Demek, balalyq shaǵynda ata-anasynyń nazary jetispeı qalǵan adamdar keshke deıin umytyp qalatyn osyndaı haıpqa qumar bolady dep oılaımyn.
–Suhbatyńyzǵa raqmet, Elvıra. Bastamańyzdyń kópke kómegi tıýine tilektespin.
Áńgimelesken Aqerke Ábilhan
