Aıman SAǴIDÝLLAEVA, ustaz
«Ǵalymda, shahter de bas ıetin,
Ustazym, bar seniń qasıetiń.
Bilim bergen, oı bergen, aqyl bergen,
Kóz aldymnan ketpeıdi asyl beıneń...» – dep án salyp ósken árbir shákirt úshin ustaz ulaǵatty tulǵa, baǵa jetpes bilim men rýhanı baılyqty darytý úshin, balanyń ishki tap-taza jan dúnıesine úńilip, sol eńbegi arqyly ár kishkentaı júrektiń tórinde máńgige uıalap qalatyn jan.
Bárińizge aıan, buryn «muǵalim bolýdy armandaıtyn» urpaq boldy, kele-kele «muǵalim bolsań jumyssyz qalmaısyń» degen pikir ornyqty, qazirgi qoǵamda «ustazdyq eń mashaqatty, kónbis, jaltaq, aqshasy da az, qadirsiz mamandyqtyń birine» aınalyp barady. Oqýshyǵa sanaly tárbıe men sapaly bilim berý úshin baryn salatyn ustazdarymyzdyń qazirgi qoǵamdaǵy orny nelikten tómendeýiniń tamyry tereńdep ketken sebepteri jetip artylady.
Muǵalimnen jan-jaqty bilim talap etpes buryn, aldymen, onyń áleýmettik jaǵyn qamtamasyz etý kerek. Aılyǵy shaılyǵyna jetpeıtin, jaldamaly páterden-páterge kóship, ildildalap kún keship otyrǵan ustazdar qaýymynan úzilissiz izdenis pen, jańashyl úrdisterden qalyspaýdy talap etý tipti, qısynǵa kelmeıdi.
Bilim qýǵandar emes, aqsha qýǵandar qoshamet bıigine shyqqan ýaqytta araǵa jik salyp turatyn eń úlken aıyrma osy materıaldyq jaǵdaıǵa qatysty kórinedi. Buny sózimizdiń kirispesi dep qana qoıyńyz.
Ón boıynda ustazdyq beıimdiligi basym, shákirt tárbıeleý isinen lázzat alatynyn sezine alǵan jas mamanǵa, bolmasa túrli sebeptermen qyzmet ornyn aýystyrýǵa týra kelgen muǵalimderge sol mardymsyz aılyq alyp, kúneltý úshin para berýi kerektigi taǵy bar. Búgingi kúni qoǵamnyń barlyq salasyn jegideı jep kele jatqan jemqorlyq bilim salasynda da jetip artylady. Para berip jumysqa turý – dıplom alyp jumysqa turý ispetti jazylmaǵan, biraq zań bolyp barady. Bul máseleniń sheshim tabatyn kúni týar ma eken?
Mektepke baryp, muǵalimderdi jumys ornynan tappaı, ózderimen ózderi shýlap otyratyn synyptaǵy balalardy kórseńizder – muny qalyptasqan jaıtqa balańyzdar. Óıtkeni, qala, oblys, aýdan ákimshiligi tarapynan ustazdarǵa júkteletin jumystar óte kóp. Dál qazirgi ýaqytta ákimshilik qurylym qyzmetkerlerine tıisti jumystardyń barlyǵy derlik muǵalimderge artylǵan.
Elimizde saılaý naýqany bola qalsa, úgit-nasıhat juystaryna, adam sanaǵy is-sharasyna derek alýǵa, úı-úıdi aralap meken-jaı boıynsha adam túgendeýde,mektepke bala sanaǵyn alýǵa, áskerge balany shaqyrtýǵa, jylqy-sıyr, qoı-eshki, taýyq-qazdy, tipti, qansha túp qıar-pomıdor egilgenin sanaýǵa, myltyǵyń bar ma, qansha úıiń, kóligińniń markasy men nómiri qandaı ekenin túgendeýge kelip turǵan adamnan «kimsiń?» dep suramańyz. Ol – ustaz.
Bundaı ákimshilik qurylymdar isteıtin jumystardy tapsyrý az bolar dep oılaǵan bolý kerek dál qazir elimizde ótetin eń úlken naýqan el Prezıdentin saılaýǵa oraı, muǵalimder qaýymy tegin úgit-nasıhatshylar men «joǵary bilimdi kóshe tazalyqshylaryna» aınaldy.
Men ózim Qarasaı aýdanyndaǵy mektepte muǵalim bolǵandyqtan, sol aýdanǵa qarasty bilim ordalarynyń barlyǵynda atalmysh sharaǵa oraı aıǵa jýyq ýaqyt boıyna júıeli bilim berilmegenine kýálik ete alamyn. Sabaǵyn ózge muǵalimge tabystap keteıin dese, barlyq muǵalimge bólinip berilgen jospar bar, sondyqtan, mekteptegi túgel derlik ustazdar negizgi qyzmeti – dáris berýdi qoıa salyp, bılikten túsken basty jospardy oryndaýǵa bar kúsh-jigerlerin, kúni-túni ýaqyttaryn arnap jatyr. Saılaý kezinde túrli joǵary laýazymdy adamdardyń aýdanǵa keletin saparyna oraı 10 kún boıy uıymdastyrylǵan senbilik kezinde barlyq mektep muǵalimderi tórt-bes adamnan kezekshi shyǵaryp,olarǵa búkil mektep oýshylaryn tabystap, kóshe tazalady. Naýryz aıynyń 26-28 aralyǵyndaǵy úsh kún boıy Qarasaı aýdanyna qarasty úlken tas joldardy tazartý kezinde bárimizdiń otansúıgishtik sezimimiz oıanyp, barymyzdy salyp jumys jasadyq. Sáýir aıynyń 4-i kúni joǵarydan taǵy pármen túsip, ustazdyq qyzmetimizdi toqtatyp, qaıtadan tazalyq jumysyna salyndyq. Bul joly kóshede ósip turǵan barlyq aǵashtardy ákpen sylap, artyq-aýysyn shaýyp, otap, jınadyq. 4-i kúni bastalǵan senbilik 13-shi sáýirge deıin jalǵasty. Attaı on kún úzdiksiz bolatyn senbilikti estýlerińiz bar ma?
10 kúndi bos ótkizgen mekteptegi qanshama búldirshinniń erteńgi bolashaǵy, halqymyzdyń olardan kútetin úkili úmiti, otanyn sheksiz súıetin, bolashaq úshin bar ómirin arnaǵan mıllıondaǵan ustazdardyń qasterli eńbegi jatyr.
Iá, baǵana sanamalap ótken qyzmet túrlerine taǵy qosarym bar eken-aý. Eger úlken joldarda qoqys jınap, aǵash áktep, artyq butalaryn aralap, otap júrgen bireýdi kóre qalsańyz, basyńyzǵa «bul tazalyq qyzmetshileri» degen oı kele qalsa, qateleskenińiz bolyp tabylady. Olar – ustazdar. Azannan qara keshke deıin on kúndep qara jumysqa, aılap qoǵamdyq jumystarǵa salynatyn, syrtqa tyrs etip, narazylyǵyn shyǵara almaıtyn qurmetten góri, músirkeýge kóbirek ıe bolǵan, tabysy tipti ózine de buıyrmaıtyn qaýymnan.
Olaı deıtinim, maǵynasyz, mánsiz, qaltanyń qamy ǵana kózdeletin konsertterdiń bıletin ótkizý úshin taǵy da muǵalimderdiń qurban bolatyndyǵy. Ár mektepke aı saıyn kemi 5 konsertke bılet keledi. Ony mektep boıynsha muǵalimderge bólgende bir muǵalim kemi 2 konsertke barady. Barmaýǵa haqyń joq – aýdan tekseredi. Ony da jasaıtyn qurmetti ákim-qaralar ekeni belgili. «Qarsy bolǵandar bolsa qaıtemiz?» degen suraqqa ákim myrza: «Eger konsertke barmasa, ol qandaı muǵalim? Rýhanı baıymaǵan adam balaǵa qalaı tárbıe beredi?» dep short jaýap qaıyrady. Dırektorlar bas tartqysy kelgen muǵalimderge ákimniń osy sózin alǵa tartyp, tyrp etkizbeıdi.
Keıbir jandy jabyrqatar sátterde eshkimge aıta almaıtyn jan syrymdy aqtarar senimdi serigim – kúndelik.
«2013 jyl. Kúz. Sabaq ústindemin. Esik julqı ashyldy. Dırektordyń tárbıe jónindegi orynbasary tur.
– Sen ne degen adamsyń? Valerıı Boıchenkonyń konsertine nege barmaımyn degensiń?
– Meniń baratyn jaǵdaıym joq. Bıletke tóleıtin aqsham bolmaı tur. Qyzym aýyryp jatyr. Dárige de aqsha tappadym. Úıde nan da joq. Soǵan bireýden 100 teńge qaryz suraıyn dep edim...
– Sharýam joq. Aýdannan tekseredi. Qazir bılettiń aqshasyn tóle de, keshke Qaskeleńge konsertke bar.
– Joldyń aqshasyn qaıtem.
– Bilmeımin, barmaıtyn bolsań dırektorǵa kir!
Kózime jas tyǵyldy, ári qaraı eshteńe aıtýdyń máni joq. Júgirip synyptardyń esigin asha bastadym.
– Apaı, maǵan aqsha bere turyńyzshy!
– Joq.
– Apaı qaryzǵa aqsha bere turyńyzshy!
– Joq.
Áıteýir, bireýden – 200, bireýden – 100 teńge alyp, 1000 teńgege toltyryp bıletke tóledim.Úıge kelsem, qyzymnyń ystyǵy 38 gradýs bolyp tur.
– Sen jata tur, botam, eger qoryqsań kórshi úıge bar. Tapsyryp ketemin! – dep qoıamyn, kómeıime óksik tyǵylyp.
Kórshime kirip, qyzyma kóz qyryn salýyn ótindim. «Qalǵan birdeńe bar ma edi?» dep tońazytqyshty ashsam: qatqan nan da joq.
– Qyzym, shydaı turshy. Áıtpese, jumystan aıyrylyp qalamyn ǵoı. Konsertten kele sala, tamaq daıyndaımyn, botam! – dedim, ishimnen egilip.
Syrtqa shyqtym. Qaskeleńge barý úshin jolǵa kemi 500 teńge kerek. Kórshi aýylǵa jaıaýlatyp tartyp kettim. Ápkemniń úıine kire sala: «Maǵan 500 teńge berińizshi» dedim.
Ol berdi. Qaskeleńdemin. Oıymda – qyzym ǵana. Konsert zalyna kirip barsam, qabaǵy qatyńqy bir áıelmen janynda jalbaqtaǵan jas jigit tur. «Qaı mektep, qansha muǵalim?» dep tizimdep jatyr. Bul – aýdandyq bilim bóliminiń tárbıe jónindegi mamany...
Sahnada orystardyń moldasyndaı bop qap-qara kıingen Valerıı Boıchenko tur. Qaıran ómir-aı! «Meniń ónerime bas ıip, erekshe súıispenshilikpen jınalǵan qaýym» dep oılaǵan ánshi osy sátte baqytty shyǵar. Bireýdiń júregi qan jylap, amalsyzdan osynda otyr. Anaǵa aýyryp jatqan balasyn keshte ashtan-ash jalǵyz tastap, zorlyqpen konsert kórip, «kóńil kóterýden» asqan qorlyq bar ma eken?..
2013-2014 oqý jyly
Bastyqtyń kabınetine kirer jerde 4-5 muǵalim tur.
– Sizderdi de shaqyrǵan ba?
– Iá.
– Birge kireıik.
Shashy sarǵysh túske boıalǵan qysqa, tolyq qara kisi – meniń bastyǵym. Óz kreslosynda shalqaıa túsip otyr. Qabaǵy qatýly. Men odan qorqamyn. Eger ol bir kún uryssa men odan on kún qashyp júremin. Tańerteń jumysqa kelerde mindetti túrde Allaǵa sıynamyn.
– Aryzdaryńdy jazyp jumystan ketińder.
Men túsinbeı abdyrap turyp qaldym. Ne jazyp qaldym, ne búldirdim? Júregim aýzyma tyǵylyp dúrsildep barady. İshimnen:«Alla maǵan kómektesińizshi» dep jalynyp turmyn.
– Keshe nege Baǵdat Sámedınovanyń konsertine barmadyń? – dedi zárli únmen aıǵaılaı sóılep.
– Sol úshin be, bılettiń aqshasyn tóledim ǵoı-ı-ı.
– Mynanyń aıtyp turǵanyn qarashy, uıatsyz! Aýdannan tekseretinin bilmeıtin be ediń? Aryzyńdy jaz da jumystan ket!
– Keshirińizshi, endi qaıtalanbaıdy.
Estigen sózderime júregim syzdap sala berdi. Ne degen ómir bul. Eger men jumystan shyqsam, meniń balamdy Baǵdat Sámedınova baǵa ma? Men nege ol kisiniń konsertine barmaǵanym úshin jazalanýym kerek. Ánshilerdi «halyq adamy» deıdi. Ánshiler názik jandylar. Olar sezim men mahabbattyń ıeleri ispettes kórinedi bizge. Keıde men qatty renjımin. Bir aıda kelgen bes konserttiń ekeýine mindetti túrde bılet alýym kerek, oǵan qosa jol shyǵyny bar, ony meniń aılyǵym múlde kótermeıdi.
Telearna, radıo, gazet-jýrnal túgeldeı ánshilerdi áspetteıdi. «Juldyzdy shańyraq» degen baǵdarlamada ánshilerdiń záýlim-záýlim saraıyn, kóligin, kıimin t.b. týraly kórsetkende ishteı zyǵyrdanyń qaınaıdy.
Qyzym maǵan: «Anashym, myna ánshi záýlim saraıdy qalaı turǵyzǵany jaıly aıtty. Saraıy ádemi, ózi hanshaıym sıaqty eken» dedi qyzyǵa sóılep, bala kóńilmen.
Men oǵan: «Qyzym ánshilerdiń záýlim saraıynyń qalanǵan ár kirpishinde seniń nansyz otyrǵan ash kúnińniń esesi bar.Sony kórip meniń jylaǵan kóz jasymnyń ashshy tamshysy bar.Ánshilerge qyzyqpa, balam!» deımin.
Iá, oılanyp qarasam Aıgúl Imanbaevanyń «Temir qatyn» pesasyna barǵan kúni qyzym sútsiz shaı iship, nan jep qana uıyqtaǵan. Sol kúni ystyq tamaq jasaıtyn aqshamnan qaǵyldym. Aıqyn Tólepbergenniń konsertine barǵan kúni men qyzymnyń bı úıirmesine tóleımin degen aqshamdy berip, qyzym bıge qatysa almaı qalǵan. «Kel, bıleıik káne, dostar!» degen konsertke barǵanymda – qyzyma apta basynda mektepke kúnine jumsa dep bergen 800 teńgeni qaıtaryp alyp, ol bir apta mektepte túski as ishpeı júrdi. Iá, qazir teledıdardan túspeıtin jaqsy, ádemi ánshi Roza Álhojanyń konsertine barǵan kúni qyzyma etik alýǵa qoıǵan aqshany salyp jiberip, qyzym aqsha bolǵanǵa deıin kórshiniń qyzynyń eski etigin kıip júrdi.
Jalǵyzbasty anamyn. Qosymsha tabys kózim joq. Aılyǵym sanaýly. Jaldamaly úıde turamyn. Balanyń shyǵyndary bar. Tabysym kúnkórisime jetpeıdi. Osyndaı jaǵdaılardan meniń konsert kóretindeı kóńil-kúıim joq. Qyzym «ánshi bolamyn» dep armandaıdy. Men oǵan túbegeıli qarsy bolamyn. Ánshilerdiń záýlim saraıynyń árbir tasy men sıaqty qınalyp júrgen muǵalimderdiń kóz jasynan quralǵandaı kórinedi maǵan.
Árıne, barlyq ánshini dattaýdan aýlaqpyn.Qadiri joq ánshiler bıletin zorlap ótkizedi. Qadiri mol ánshiler bıletin zorǵa jetkizedi...».
Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Qazaqstan-2050» strategıasynda: «Bala tárbıeleý – bolashaqqa eń úlken ınvestısıa. Biz bul máselege osylaı qarap, balalarymyzǵa jaqsy bilim berýge umtylýymyz kerek» degen edi. Balalar – bizdiń bolashaǵymyz. Erteńgi el qorǵaıtyn batyrlar men el basqaratyn tulǵalar da búgingi búldirshinderden shyǵady. Bolashaǵymyzdyń jarqyn bolýy úshin olardy otansúıgish, tilin, elin, jerin qorǵaı alatyn úlken azamat etip tárbıeleý paryzymyz.
Biraq bizdiń qoǵamymyzda eldik, ulttyq murat-maqsattar kóteriletin, teginnen tegin ótetin jıyndarǵa barý – qylmys jasaýǵa para par is sanalady.
Mysaly, jyl saıyn qyrkúıek aıynda «Memlekettik til» qoǵamdyq qozǵalysynyń uıymdastyrýymen memlekettik tilimizdi qoldaýǵa arnalǵan, til tóńiregindegi jáne basqa da túrli tolyp jatqan qoǵamdyq máselelerdi kóteretin dástúrli jıyn ótip turady. Jıyn týraly aqparat keıbir aqparat quraldarynda, ǵalamtor saıttarynda jarıalanyp, únparaqtar da taratylady. Habarlandyrý arqyly qulaqtanǵan oıy óreli joǵary synyp oqýshylary men stýdentterdiń kópshiligi ondaı jıyndarǵa qatysyp, til janashyrlarynyń aýzynan shynaıy jaǵdaıdy uǵynyp, bilmegenderin bilip qaıtqysy keledi. «Memlekettik til» qoǵamdyq qozǵalysynyń músheleri adam jınaýǵa kóbirek habarlandyrý taratqan saıyn, bılik tarapynan buǵan qarsy nebir aıla-amal uıymdastyrylyp, mektep, kolej, ýnıversıtet basshylaryna ondaı is-sharalarǵa bir de bir oqýshyny jibermeýge qatań tapsyrma berilgen. Jıynǵa muǵalimder tek oqýshylaryn izdep, taýyp alsa – jer-jebirine jetip ursý úshin ǵana tóbe kórsetedi. Osylaısha, jas júrektiń boıynda endi alaýlaı bastaǵan patrıottyq sezimderdi joq qylýǵa daıyn turady. Sol sıaqty jyl saıyn jeltoqsan oqıǵasyn eske túsiretin 16-19 jeltoqsan kúnderi aptalap demalysqa jiberý ádeıi uıymdastyrylǵan.
Ult múddesin qashan da óz abyroıynan bıik qoıǵan Muhtar Shahanovtyń «Qyzmeti úshin ultyn satqan ustazdar» óleńinde mynandaı joldar bar:
«Biz Almaty qalasynda,
Ot pen ósek arasynda
«Memlekettik tildi qoldaý» aksıasyn ótkizdik.
Til ólse ult qalmaıtynyn,
Rýhsyz baqyt bolmaıtynyn
Kosmopolıttengen bılik qulaǵyna jetkizdik.
Kóp jylǵy úgit tekke ótken be?
Instıtýttarda, mektepterde,
Tapsyrmamen kileń qazaq ustazdary birlesip,
Rýhsyzdanǵan bılik-atqa mingesip,
Janyn saldy sol jıynǵa jibermeýge jastardy.
Tilge, ultqa qarsy kúres ustazdardan bastaldy.
Osy ma edi el kútkeni,
«Ultshyldardy» jeńdik dedi,
Ol sorlylar shyqqandaı bir abyroıly beleske.
Bul, árıne, qyzmeti úshin ultyn satý emes pe?...
«Memlekettik tildi qorǵaý – orystyń da boryshy,
Nemis, uıǵyr, tatarǵa da ol mindet isi, ar isi...»
Endesheodan nege qashtytalaıqazaq «arysy?»
Ultsyzdanǵan basshylarǵa jaltaq-jaltaq qaraýmen,
Jáneolardyńkezektese «týflıin jalaýmen»,
Kóbisiniń múldem ólip qaldy ma eken namysy?...»
Meniń túsinigimde, ustaz – bilim berý sapasyn ǵana arttyratyn tulǵa emes, ol memleketimizge, memlekettik tilimizge, barlyq ulttyq qundylyqtarymyzǵa degen qurmet sezimin shákirt júreginde oıatýshy, darytýshy. Urpaq tárbıesi atty ulyq mindetti atqaratyn ulaǵatty ustazdar jalǵan konsert-qoıylymdarynyń, sheshimi aldyn-ala belgili saılaý naýqanyna úgitshiliktiń, kóshe tazalap, aǵash áktep, sylaq jasap, qara jumysqa jegilýdiń ornyna dál osyndaı is-sharalarǵa qatysýy kerek edi. Áli kúnge óz jerinde memlekettik mártebeni sóz júzinde ǵana ıelenip otyrǵan tilimizdiń, múshkil haline alańdap, qaıtsek tyǵyryqty máseleden shyǵamyz degen suraqtar kóteriletin keleli jıyndarda aldyńǵy topta jarqyraı kórinýi tıis edi. Ókinishtisi, tek jalaqymen kúneltken, ne ońǵa, ne solǵa burylýǵa múmkindigi joq mıllıondaǵan muǵalimderdiń saıası naýqandarda bıliktiń jeteginde júrmeske amaly da joq. Aıtar oıy bar, kókiregi qazyna ustazdar múlde joq deýge bolmaıdy. Ondaı jandar bar. Estıarlyq tanytqan, qarsy ýáj aıtyp, shyndyqty tý etken muǵalim aǵash atqa teris tańylatyn bolǵandyqtan, qalǵandary kónbis qalyptan shyǵa almaıdy.
«Qarsy shyqqandar jumystan qýylady» degen biraýyz sózden shyǵa almaıtyn, taıtalasýǵa dáti barmaıtyn ustazdarymyzdyń quqyǵyn kim, qashan qorǵaıdy? Ustazdardy ákimshiliktiń qoǵamdyq sharalaryna, qara jumysqa zańsyz jegý toqtatyla ma? Muǵalimder qashanǵy sańyraýqulaqtaı qaptaǵan ánshilerdiń jaǵdaıy úshin qyzmet etýi tıis? Ult rýhanıatyn kóteretin eldik, ulttyq mańyzy bar shynaıy otansúıgishtik sezimderdi oıatatyn jıyndarǵa barýǵa qashan ruqsat beriledi?» degen suraqtardy dál qazir barlyq ustazdar qaýymy bir judyryq bolyp kótermese, memlekettik deńgeıde sheshim shyǵarýdy talap etpesek, dál osy kúıimizden keri ketpesek, ilgeri jyljýymyz múmkin emes.
Bastapqyda maqalamdy búrkenshik atpen berýdi oıladym. Óıtkeni, alǵashynda, búkil mektep muǵalimderiniń qaralaýynda qalyp qınalyp edim. Ádildikti ańsap, shyndyq úshin kúreskim kelgen saıyn óz ortamda eń «nashar adam» bolatynyma kózim jetti.
Biraq bul muǵalimder muńyn kótergen maqala júreginde kishkene bolsa da ádildigi bar azamattardyń qolyna tússe, sheshimin tabar dep úmittengendikten, aty-jónimdi tolyq kórsetýge sheshim qabyldadym.
Aıman Saǵıdýllaevanyń pikirin jazyp alyp,
baspaǵa ázirlegen – jýrnalıs Janna IMANQUL
