Qaı qoǵamda bolmasyn «kózge kórinbeıtin» lıderler bolady. Biraq, olardyń ult úshin, urpaq úshin jasap jatqan dúnıelerin kórip, qandaı maqtaýǵa da laıyq ekenin moıyndaısyz. Dardaı ataǵy bolsa da ol adamdar týraly tolyqqandy málimetti Google-dan da taba almaısyz. Sebebi, olar ózderin halyq aldynda jarnamalamaıdy, «men súıttim, men búıttim», «men, men» dep keýdesin soqpaıdy, qazaqy tanymmen aıtqanda - BETEGEDEN BIİK, JÝSANNAN ALASA. Sondaı jany qarapaıym bolǵanymen, atqarǵan isteri azamattyq sanalatyn QASYMOV SABYR AHMETJANULY týraly aıtqym keledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty syndy ataqtary bolsa da bul kisini qarapaıym halyq kóp bile bermeıdi eken. «Jeltoqsan – 1986» taqyrybyn zerttemegen jaǵdaıda, men de osyndaı tulǵanyń eńbekterinen beıhabar bolar ma edim?!
S.Qasymovtyń jaqyndaǵy eleýli eńbegi retinde Jeltoqsan kóterilisiniń 30 jyldyǵyna oraı uıymdastyrǵan Halyqaralyq konferensıasyn aıtar edim. Osy kúnge deıin eshkim Jeltoqsanǵa baılanysty ÁLEMDİK DEŃGEIDE ondaı jıyn ótkizgen emes. Halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensıa «Qazaqstandaǵy jeltoqsan (1986) kóterilisiniń tarıhı jáne halyqaralyq mańyzy» atty taqyryppen Astana qalasynda 2016 jylǵy 25 qazanda ótipti. Konferensıa jumysyna sheteldik jáne otandyq kórnekti ǵalymdar, qaıratkerler, qalamgerler, zıaly qaýym ókilderi, jas zertteýshiler, jeltoqsanshylar qatysqan. Osy jıyndy ótkizý shyǵynyn jáne 515 betten turatyn jınaǵyn basyp shyǵarýdy qasyndaǵy senimdi seriktesteriniń kómegimen óz qarajattary esebinen ótegen. Atalǵan kitap qolyma tıgen soń, men úshin belgisiz qaıratkerdiń ómirine, qyzmetine degen qyzyǵýshylyǵym arta tústi. «Bul kisi kim? Qandaı qyzmetter atqarǵan? 1986 – Jeltoqsanynda qaıda bolǵan?» - degen suraqtardy qanaǵattandyrý úshin S.Qasymovpen baılanystyratyn adam izdedim. Táýelsiz jýrnalıs qyzyǵýshylyq tanytqanyna tańdanǵan bolar, qabyldaýǵa kelisimin beripti. Aman-saýlyqtan soń, bolashaqta Saıasattaný mamandyǵy boıynsha doktorantýraǵa oqýǵa túsetin nıetim baryn, Jeltoqsan kóterilisin osy bastan zerttep jatqanymdy aıttym. Qaıratker aǵamyz kózime tik qarap: «Ultshylsyń ba?» - dedi. Tosyn suraqqa tosylmadym, júrekte jalyndap turǵan sóz til ushyna keldi: «Iá, Qazaǵym úshin qoń etimdi kesip berýge daıynmyn!» - dedim, ile-shala. «Kózińniń oty janyp tur eken, aınalaıyn. Otyr» - dep, áńgimesin bastady.
Sabyr Ahmetjanuly: «Qazaqstandaǵy qýǵyn-súrginderge jasalǵan jan-jaqty taldaý elimizdiń azattyǵy, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúresken halqymyzdyń úzdik ul-qyzdarynyń uzaq ýaqyt boıy (300 jylǵa jýyq), barynsha júıeli túrde (túrli salalarda), asa aıaýsyz jáne qatygez qýǵyn-súrginge ushyraǵanyn kórsetti. Dál osy adamdar patshalyq otarshyl, sondaı-aq, keńestik totalıtarlyq bıliktiń memlekettik mashınasynyń tepkisine tústi. Táýelsiz sarapshylardyń derekteri boıynsha osy ımperıalardyń halyqqa qarsy saıasaty men qylmystyq áreketteriniń saldarynan 1916-1941 jyldar aralyǵynda (fashısik Germanıamen soǵys bastalǵanǵa deıin) bólshevıkter qoldan uıymdastyrǵan ashtyqty qosa alǵanda, úsh-úsh jarym mıllıon qazaq qaza tapqan. Bul – sol kezdegi qazaq halqynyń jartysynan astamy!» - dep, zertteýleriniń Jeltoqsannan emes, sonaý 1916 jylǵy ult–azattyq kóterilisten bastaý alatynyn ańǵartty.
Laýazymdy qyzmetterde júrip, zańger aǵamyz Táýelsiz Qazaqstannyń zań salasynyń saýatty qalyptasýyna da óz úlesin qosyp, baspasóz betterinde tyń ıdeıalary men usynystaryn jarıalap otyrǵan. Mysaly, egemendigimizdi alyp, esimizdi endi jıyp jatqan kezdegi «BezopasnostKazahstana – eto bezopasnostkajdogo ego grajdanına» atty 1992 jyly «Kazahstanskaıa pravda» gazetine jarıalanǵan maqalasy osynyń bir aıǵaǵy bolmaq. Al, Alash arystary men Jeltoqsandyqtar týraly jazǵan qundy pikirleri men dáleldi derekteri tipten súısindiredi. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2017 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy sanyna shyqqan «Alashordalyqtardyń eńbegi eren. Olar táelsizdikke alǵashqy bolyp jol saldy» kólemdi maqalasynda: «Búgingi Qazaqstannyń zıaly qaýymy elimizdiń azattyǵy men tutastyǵy jolyndaǵy kúreskerlerdiń basqalarǵa qaraǵanda anaǵurlym kúshtirek jáne qatań qysymǵa ushyraǵanyn, sotsyz jáne tergeýsiz atylǵanyn, qýdalanǵanyn jaqsy biledi. Otarlaýshy bılik qazaq jurtynyń eń úzdik, eń batyl patrıottaryn, eń aqyldy jáne bedeldi ókilderin qýǵyndap, kózin joıdy» - dep, tarıhı aqıqatqa toqtalyp, Qazaq eliniń bostandyǵy men táýelsizdigi úshin kúreste zardap shekken adamdardy aqtaý jáne máńgi este saqtaý maqsatyn kózdegen «Qaharmandar» respýblıkalyq qoǵamdyq qorynyń qurylǵanyn aıtyp, sonyń aıasynda batyrlarymyzdyń mártebesin aıqyndaý úshin memlekettik akti qabyldaý týraly Parlamentke naqty usynystar engizgen.
Budan bólek, bılik basynda júrgende bilikti zańger retinde qolyna tıgen halyqaralyq qujattardyń qazaqqa paıdaly jaǵyn zerdelep, olardy ulttyq múddege ońtaılandyrýǵa tyrysyp otyrǵan. Osy aıtqanyma bir dálel retinde, Qazaqstannyń Eýroodaqqa múshelikke kirý týraly qujatqa qol qoıýǵa usynys kelip túskende, onyń mazmunyna mán bergen Sabyr aǵamyz: «Tura turyńyzdar, bul qujatty qaz-qalpynda qabyldaı salýǵa bolmaıdy. Olaı istesek, Qazaqstannyń táýelsizdigine zıan keledi. Usynystar engizeıik!» - dep, sol usynystyń jobasyn ázirlep, ony shetelde issaparda júrgen eldiń birinshi basshysyna faks arqyly joldatyp, maquldaǵannan keıin jiberýge bar kúshin salǵanyn halqyna degen súıispenshilik dep baǵalaımyz. Osy ispetti eldiń, jerdiń taǵdyryna, ulttyń qaýipsizdigine qatysty talaı qujattardy qolynan ótkizgeni málim boldy.
S. Qasymovtyń saıası qýǵyn-súrgin kórgenderdi aqtaýmen qosa, taǵdyrdyń jazýymen shetelde jerlengen qazaq arystaryn elge jetkizý, olardy ult aldynda ulyqtap, qaıta jerleý máselesine de septigi tıgeni taǵy bar. Atap aıtsa, kezinde qıanat kórip, Kreml aýrýhanasynda belgisiz jaǵdaıda qaıtys bolǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasovtyń máıitiniń kúlin elge jetkizýge kúsh salǵan.
Sabyr Ahmetjanulynyń Jeltoqsanǵa qatysty talmaı, otyz jyl zertteý júrgizip kele jatqanyn eskeresek, osy máselede jaryq kórgen maqalalarynyń kóp bolýy zańdylyq. «Iýrıdıcheskaıa gazeta» basylymynyń 1996 jylǵy 4 jeltoqsandaǵy №93 sanyndaǵy «Dekabr otkryl dorogý nasıonalno-osvobodıtelnomý dvıjenıý narodov SSSR» atty maqalasyn Parlamentte Senator bolyp júrgende jazǵan eken. Osy jyly qazaq baspasózine «Nege olaı dedińiz» atty maqala jaryq kórdi. Maqala avtory: «Jańasha, sergek oıdyń ókiliniń biri – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Senat depýtaty Sabyr Qasymov» degen joǵary baǵa bere kelip, «1986 jyldyń jeltoqsanynan keıin bizdiń zıaly qaýym el aldynda aǵynan jarylyp, óz kúnásinen arylýǵa tıis!» degen S.Qasymovtyń ashshy pikirine tushshymdy jaýap izdegen eken. Budan ózge, Jeltoqsan kóterilisiniń 25 jyldyǵyna oraı «Halyq sózine» jarıalanǵan «Jeltoqsan kóterilisi: ne tyndyryp, neni umyt qaldyrdyq?» maqalasy - taqyryby aıtyp turǵandaı jetken jetistikterimiz ben jete almaǵan kemshilikterimizdi saralaǵan salmaqty pikirge toly edi. Sondaı-aq, Qazaqstan táýelsizdigine 20 jyl tolýyna oraı, «Soltústik Qazaqstan óńirindegi táýelsizdik úshin kúres tarıhy» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensıa ótkizýge tikeleı basshylyq jasaǵan. Qazaqstan men Reseıden qatysqan qoǵamdyq jáne memlekettik qaıratkerlerdiń, depýtattardyń arasynda 2 akademık, 18 doktor, 21 ǵylym kandıdaty bolǵan. Konferensıa nátıjesinde «Erliktiń dastany» jınaǵynyń 3 tomy - «Azattyq úshin alysqandar» atty kitap bolyp jaryqqa shyqty.
S.Qasymovtyń ómirine qysqasha toqtalyp ótsek, ol Reseıdiń Túmen oblysynda dúnıege kelip, sol elde erjetken. Orys jerinde, orystyń bolmysynda, orystyń tarıhyn oqyp ósse de týǵan eline degen júrek túkpirindegi mahabbatyn eshqashan sóndirmegen. Elge oralǵan soń, Qazaqstandaǵy orystanǵan ortany kórip, qatty tań qalǵanyn aıtady. Buǵan ishteı qynjylǵanyn da jasyrmady.
Zańger quqyqqorǵaý, partıa jáne memlekettik organdarda jumys istegen. Aýdannyń halyq sýdıasynan bastap, Konstıtýsıalyq sottyń sýdıasy, Parlament depýtaty da bolǵan. Prezıdent ákimshiligi men Májilis apparatynda da laýazymdy qyzmetter atqarǵan. Keńes dáýiriniń ózinde, Qazaqstannyń materıaldary negizinde ulttyq qatynastardyń saıası-quqyqtyq problemalary boıynsha kandıdattyq dısertasıa qorǵaǵan.
S.Qasymov ómiriniń qyryq jylyn memlekettik qyzmetke, onyń otyz jylyn Qazaq halqyna patsha, ásirese keńes ımperıasy júrgizgen saıası qýǵyn-súrginderdi zerttep, olardy aqtaý jónindegi birqatar memlekettik komısıalarǵa qatysqan. Sonyń ishinde Jeltoqsan oqıǵasyn zertteýde tynbaı eńbektengeni kórinip tur. Sondaı-aq, atalǵan komısıalardyń shyǵarǵan negizgi saıası jáne quqyqtyq qorytyndylaryn osy azamattyń jazǵanyn aıta ketken artyq bolmas.
Meniń negizgi zertteý obektim – Jeltoqsan kóterilisi, onyń aqıqaty men aıtylmaǵan syrlary edi. Osy qazaq eli úshin qasıet pen qasiretke toly kóterilistiń ortan belinde júrip, onyń búkil aqıqatyn, qupıa qujattarynyń basym bóligin kózimen kórip, qolymen ustaǵan Sabyr Qasymovtaı azamatty tapqanym men úshin úlken olja boldy. Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, profesor Búrkitbaı Aıaǵan óziniń «Qazaqtyń bel balasy» atty maqalasynda: «Ǵalamnyń qaınaǵan tirshiligin únsiz basqaryp turatyn tartylys kúshi bolsa, adam tirliginiń bárin únsiz jaıǵap, ornyna keltirip, ustap turatyn – bel. Ulttyń da bel balasy bolady. Ondaı ataqqa sanaýlylardyń sanaýlysy ǵana laıyqty.
Qazaqtyń bel balasy atanýǵa laıyq sondaı erlerdiń biri, biri ǵana emes, biregeıi – búgin biz áńgime etkeli otyrǵan Sabyr Qasymov. Onyń jasaǵan isin, ultyna sińirgen eńbegin kóp adam bile bermeıdi. Óıtkeni, ol únsiz júrip, úıdeı isterdi jalǵyz atqaryp tastaı beredi jáne bul týraly bireýge tis jaryp bildirip, baspasózge habarlap, dabyrlatyp, dańǵyrlatyp jatpaıdy. Tipti suraǵan adamnyń ózine aıtýǵa aýzy aýyr» - degen baǵa beripti.
Zańger aǵamyzdyń 15 jeltoqsandaǵy sıasy keppegen, «Astana aqshamynyń» belgili jýrnalısi Tólen Tileýbaıǵa bergen «Jeltoqsan – 86»: aıtylmaı júrgen aqıqat» atty súbeli suhbatynda: «Jeltoqsannyń erekshe bir qasıeti aıtylmaı júr. Jeltoqsannyń dańqy, rýhy, sáası kúshi, jeltoqsanshylardyń kózsiz erligi bolmasa, bizge sol kezeńde Parlamentte «Táýelsizdik týraly deklarasıany» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigi týraly» konstıtýsıalyq zańymyzdy qabyldaý qıynǵa soǵar edi. Bul erlik qarsy shyqqandardyń mysyn basty. Osylaısha, qazaqtyń qaısar, jigerli jastarynyń asqaq rýhy birlesken kúshi táýelsizdigimizge jaý adamdardyń qorqaqtyǵy men satqyndyǵyna toıtarys berdi» dep, erlik pen ezdiktiń ara jigin ajyratýǵa, urpaqqa aqıqatty aıtýǵa negiz bolǵan.
Men úshin tyń jańalyq bolǵany, qazaqtyń birtýar azamattarynyń biri, aqyn Muhtar Shahanovtyń Kremlde sóılegen sóziniń mátinin osy Sabyr Qasymovtyń daıyndap bergeni edi. Ony bilikti zańger týraly jazylǵan zertteý maqalalardy saraptap otyrǵanda kózim shalyp qaldy. Aqıqatyn óz aýzynan estý úshin Sabyr aǵamyzdan suraǵan edim: «Oı, aınalaıyn-aı! Osy týraly sóz qozǵaǵym kelmeıdi. Sol qazanǵa tıispeı-aq qoıshy, jabýly tura bersin. Erlik mátinde emes, ony sol kezdegi qatal júıeden qaımyqpaı, búkil Odaqtyń aldynda oqýda edi. Sondyqtan, Muhtar aǵańnyń osy erligin halqy shyn baǵalasa bolǵany» - degeni. Qalaı desek te, zańdy turǵyda óte saýatty, ulttyq turǵyda jetesine jetkizip aıtatyn orys tildi mátindi ázirlegen Sabyr Qasymovtyń da, ony Máskeý tórindegi minbede jan-tánimen, qazaqy bolmysymen oqyp shyqqan Muhtar Shahanovtyń da erliginde min joq.
Ulty úshin búkil ómirin arnaǵan azamattyń bútin eńbegin bir kishkentaı maqalamen bere salý múmkin emes. Talaı kitapqa júk bolarlyq dúnıe. Sondyqtan, júregi halqym dep soqqan el arasyndaǵy erler týraly jýrnalısik zertteýlerimiz áli de óz jalǵasyn taba bermek.
Sóz sońynda aıtarym, «Erim degen el bolmasa, elim degen er qaıdan bolsyn» degendeı, ultjandylyǵyn taý-taý isimen, tolaǵaı kúshimen dáleldep júrgen Qasymov Sabyr Ahmetjanuly syndy azamattarymyzdy eli bilip júrse degen tilek bar.
Kenjegúl İlıasqyzy,
Táýelsiz jýrnalıs,
Áleýmettik ǵylymdar magıstri,
Qazaqstan Respýblıkasy Jýrnalıser Odaǵynyń múshesi
