OSPAN OSPAN OSPAN!...... "... Ospannyń jeke ómirine, is-áreketine qatysty birshama derek kózi – Ospannyń Soltústik Shınjıandaǵy Altaı qazaqtarynyń qozǵalysyna basshy retinde qatysa bastaǵan 1940-shy jyldyń ekinshi jartysynda júzbe-júz jolyǵyp, áńgimelesken batys saıahatshylary, jýrnalıseri, arnaıy adamdarynyń jazbalarynda, maqalalarynda, aqparattarynda, estelikterinde saqtalǵan. Mysaly: Klýbb, Vard, Pakston, Ekvale, Makıernan, Barnett, Morrıson, Bessak, Rand, Dıake, Lıeberman, Masterson, Parker, Stefens sıaqty adamdardy ataýǵa bolady. Munyń syrtynda aıtylǵan ýaqyttaǵy Shıanjandaǵy oqıǵa týraly kóptegen adamnyń esteligi, jandy kýágerlerdiń aqparlary, jazǵan maqalalary Ospan jónindegi qyzyqty dúnıelerdi az da bolsa, qamtyp otyrǵan. Bul adamdardyń bergen aqparatynan kitabymyzǵa engizilgen jáne qoldanylǵandaryn sońynda berilgen kórsetkishte arnaıy tizgendikten, osymen sózimizdi qysqartyp, sońǵy jazylǵan bir kitapty ǵana qysqasha sóz etsek: 2002 jyly Tomas Laırd «Into Tibet The CIA's First Atomic Spy and His Secret Expedition to Lhasa» dep atalatyn týyndysyn kópshilikke usyndy. Bul kitapta 40-shy jyldardaǵy Shınjıannyń saıası oqıǵalaryn AQSH-ta saqtalǵan derek, jazbalar, sol kezde Shınjıanda jumystaǵan OSS-tyń agenti Bessak pen konsýldyń júrgizýshisi bolǵan E. Konteschın, jýrnalıs P. Parker jáne sol kezdegi ózge de kóptegen kýágerlerdiń estelik, jazba derekterine súıenip, Ospanǵa qatysty, dálirek aıtsaq, Úrimjidegi AQSH konsýlynyń qyzmetkeri bolǵan D. Makkıernan men Ospan ekeýiniń qarym-qatynasy týraly qyzyqty mol derekter keltirgen... Ospannyń is-áreketi týraly taǵy bir aqparat atalmysh ýaqyttaǵy Shınjıannyń áskerı-saıası jáne barlaý basqarmalarynyń derekterinde kórsetiletin aqparlar. Áıtkenmen, bul taqyryptaǵy aqpar, derek jazbalar mazmuny jaǵynan alýan túrli ustanymda. Sebebi, 1940-shy jyldardaǵy Shınjıannyń saıası ómiri ár qalaı qubylyp turǵandyqtan, túrli baǵyttaǵy saıası kúshterdiń derekterindegi Ospanǵa qatysty dúnıeler sol saıası kúshterdiń ustanymyna qatysty ásire bir jaqtylanǵan, talasty derekter. Mysaly: Shınjıannyń úkimet bıligin ustaýshylar, Gomından kúshiniń ókilderi, Qytaıdyń komýnıstik partıasynyń saıasatyn tutynýshylar, Shınjıannyń soltústik úsh aımaǵyn jaýaptanǵan Shyǵys Túrkistan Respýblıkasynyń basqarýshylary, jergilikti ult qozǵalystarynyń jetekshileri sıaqty alýan túrli saıası kúshterdiń derekterindegi Ospanǵa qatysty aqparattarda tek qana ózderiniń ustanym, kózqarastary turǵysynan baǵa bergendigi baıqalady. Bul kezdegi tarıhı derek, jazbalardyń kóbi Qytaıdyń jáne Taıýannyń memlekettik muraǵattarynda saqtalynǵan. Taıýannyń memlekettik muraǵat derekteri Shınjıannyń tarıhı zertteýlerinde salystyrmaly túrde ashyq qoldanylatyndyqtan, olarda Ospan týraly aqparattar aıtarlyqtaı mol qamtylady. Sol kezde Qytaıdyń áskerı barlaý qyzmetinde ofıser, ınjener bolǵan Jan Dajýn (1954;1980) jáne Davıd Van (1999) qatarly zertteýshiler sol kezdegi Shınjıan tarıhyna qatysty kóptegen materıaldy Taıýan memleketiniń muraǵatynan súzip júrip, aıtarlyqtaı eńbekter jazǵanyn, onda Ospannyń is-áreketi týraly kóptegen tarıhı derekterdi qamtyǵanyn aıtýǵa tıispiz. Al, Qytaıdyń muraǵattarynda saqtalǵan 40-shy jyldardaǵy Shınjıannyń tarıhyna qatysty jazba derekteri zertteýge alynbaǵandyqtan, ondaǵy Ospanǵa qatysty aqparattar áli de jabyq kúıinde, kezinde Shınjıannyń buqaralyq quraldarynda jarıa etilgen aqparattarmen ǵana shekteledi. Ospannyń ómirin, is-áreketin anyqtaýǵa aqpar bolatyn negizgi derekter onymen jaqyn qarym-qatynasta bolǵan, birge kúresken adamdardyń estelikterinde aıtylady. Mundaı estelikterdiń alǵashqysy – 1949 jyly Qytaıdyń halyqty azat etý armıasy Shınjıanǵa kirip, ulttardyń kóterilisi ydyrap, taraı bastaǵan kezde úlgerip Túrkıaǵa bosyp shyqqan qazaqtardyń keıinnen jazǵan estelikteri. Shınjıan qazaqtarynyń ult azattyq kóterilisi men Ospannyń kúresi týraly eń alǵash jaryq kórgen estelik – Brıtan saıahatshysy, jazýshy G. Lıastyń 1956 jyly London baspasynan shyǵarǵan «Kazakh Exodus» deıtin eńbegi. Bul eńbek bir kezde Ospanmen ıyq tirestire kúresip júrip, Shınjıanǵa qytaıdyń komýnıstik kúshteri kele bastaǵan tusta, úlgere qashyp, Túrkıaǵa bas saýǵalaǵan Álı Bektiń esteliginiń jelisimen jazylǵan shyǵarma. Shyǵarmada Ospannyń is-áreketi týraly keń kólemde baıandalǵan, keıbir asyra siltegen tustaryn qaperge almasaq, sol kezdiń tarıhyn qyzyqtaýshy kez-kelgen adamnyń oqýyna turarlyq mujymy mol, tatymdy dúnıe. Bul eńbekten keıin Túrkıaǵa qonystanǵan Shınjıan qazaqtarynyń estelikteri jaryq kóre bastady. Olarda negizinen Ospandy maqtan etip, madaqtaǵan tarıhı ańyzdar kóbirek jazylǵany ańǵarylady. Sońǵy jyldary mundaı maqalalar, baspasóz máslıhattary tipten jıilep, keń qanat jaıyp keledi. Mysaly: «Shyǵys Túrkistannyń Bosqyndar Qoǵamy («Doğu Türkistan Göçmenler Derneği»: Istandul/Zeytunburnu)» tarapynan Ospannyń is-áreketin eske alyp, jyl saıyn kóktemde kishi quryltaı uıymdastyrý dástúrge aınalǵan. Ospan týraly mundaı sharalar ótkizý – onyń ult azattyǵynyń jalyndy kúreskeri ekenin aıqyndaýdaǵy ıgi is ekendigi maqtan tutarlyq. Biraq, buǵan qosa onyń is-qımylyn ár tarapta ásirelep, ásire túrlendirip, 1940-shy jyldardaǵy Shınjıanda bolǵan ult azattyq kúresterininiń tarıhyn Ospanǵa ǵana toptastyryp, bir jaqty baǵa berý máselesi oryn alatyny ókinishti. Bulaı etý – Shınjıan ulttarynyń ult azattyq kúresterindegi ózge de kóptegen ulttardyń qatysyn kómeskileýge, tarıhı shyndyqtardyń burmalanýyna jol beretin, naqty ǵylymǵa jat kózqaras ekeni belgili. Zertteýshi J. Jakobs bul kózqarasty synǵa alyp, ata-babasy men shyqqan tegin saǵynǵan bosqyndardyń ishki tebirenisinen paıda bolǵan ultshyldyq ustanym, dep qortyndylaıdy (Jacobs 2010). Sońǵy jıyrma jylda Qazaqstannyń qazaqtary da óz qandasynyń tarıhyn qyzyǵa qýattap, Ospannyń ómirbaıany, is-áreketi taqyrybynda tarıhı- zertteý, ádebı- kórkem týyndylar jazyp, fılm túsirýdi qolǵa ala bastady..."... degen kólemdi eńbekpen alda tolyqtaı tanysasyzdyr!
Júkel HAMAI
