Orta mekteptiń jaǵdaıyn jaqsartý úshin aldymen oqýlyqtardy túzep alasaq. Oqýshy oqıtyndaı, mıyna toqıtyndaı qylsaq. Áıtpese, aty dardaı ǵalymdardyń qalamynan týǵan oqýlyqtardan shatpyraq oılardy kóptep kezdestirýge bolady. Sólsiz sóılemderdi oqýshy uǵa almaıdy, muǵalim uqtyram dep álek bolady. Oqýshylar 1990 jyldary sapasyz oqýlyqty paraqtaǵanda dúmshe sóılemderge, saýatsyz sózderge kúle otyryp, yzalansa, sol kúı áli jalǵasýda. Keıde «myna kitapty shynymen de osy kisi jazdy ma?» dep oılaýǵa týra keledi. Óıtkeni, profesor, akademık degendeı kádimgideı ǵylymı dárejesi bar tulǵalardyń jazǵan oqýlyǵy arqyly mektep oqýshysynyń oı – sanasyna qajetti bilimdi jetkize almaýy, árıne kúlkili jaǵdaı.
1990 jyldary orta mektepterde jappaı paıdalanylǵan 8 - synyptyń «Bıologıa» oqýlyǵynda «adamnyń qolyna shyqqan shash» tárizdi tirkesterden kóz súrinip edi. Bul oqýlyq 2000 jyldary da oqytyldy. Bıologıalyq termınderdi orys tilinen saýatsyz túrde aýdaryp, oqýlyq daıyndaǵanda, sol «eńbekti» eshqandaı mekemeniń teksermegeni ǵoı. Jıyrma jyl burynǵyny sóz etip otyrǵan sebebimiz, mektep oqýlyqtaryna qatysty problemalar túzelýdiń ornyna údep barady...
Jalpy, oqýlyqtardyń kóbisi nelikten eki–úsh jyl saıyn qaıta basylyp, mazmuny ózgertile beredi? Sebebi, oqýlyq avtorlarynyń sol kezdegi ıdeologıanyń yǵyna jyǵylyp, kitapty shynaıy aqparattarmen emes, burmalanǵan málimettermen toltyrýynda bolsa kerek. Ataǵyna shúbá keltirmeıtin avtorlar ózderiniń shalaǵaı áreketterimen myńdaǵan oqýshynyń sanasyna keri áser etip, qazaq ulty týraly teris uǵym qalyptastyrǵanyn moıyndaı ma? Máselen, kezinde táýelsizdikti alǵan soń baspadan jaryq kórgen «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵynda qazaqtyń aqyn–jazýshylarynyń júdeý sýrettelgeni jasyryn emes. Oqýlyqtyń qaı betin ashsańyz da, «kedeı sharýanyń semásynda dúnıege kelip, baılarǵa qarsy kúresken aqyn» shyǵa keledi. Sol oqýlyqty jazǵan Ǵylym akademıasyndaǵy ǵalymdar ákesi baı bolǵan qalamgerdi de kedeı etkisi kelgeni aqıqat. Kedeılerden quralǵan «Qazaq ádebıetin» Keńes ókimeti kezin bylaı qoıǵanda, táýelsizdik jyldarynda da qazaq mektepteri paıdalanyp keldi. Áli de oqyp jatyr. Al «Orys ádebıeti» oqýlyǵynyń mazmuny áldeqaıda baı ekenin salystyra qaraǵan adam birden baıqaıdy.
Ál – Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń bir profesory: «Dáris oqý kezinde stýdentterge «M.Áýezov, S.Seıfýllın, M.Muqanov sıaqty jazýshylardy bilesińder me? Qazaq tilindegi romandardy oqydyńdar ma?» — dep, suraq qoısam, birde bireýi qazaq aqyn – jazýshylaryn bilmeıtin bolyp shyqty. Stýdentterdiń barlyǵy qazaq bola tura M.Áýezovty bilmeıtinine janym kúıdi. Gáp, bir saryndy mazmundaǵy oqýlyq pen ádebıetti durys oqyta almaǵan muǵalimde bolsa kerek».
Oqýlyqtardy daıyndaýǵa atústi qaraýǵa bolmaıtynyn árkim – aq bilse de, ishi shıki kitaptar aınalymda júr. Olardyń arasynda sanany ýlaıtyn materıaldar az emes. Oqýlyqtyń sapasyna kim jaýapty degen suraqqa, árıne «oqýlyq atvory» deısiz. Bireý jazdy, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitti de, oqýlyq mektepterge tarap ketti. Saýatsyz dúnıe qalaı bekitildi, ol jaǵy qupıa.
«Oqýshy oqymaı qalsa da báribir» degen prınsıptiń beleń alǵandyǵyn jasyrýǵa bolmaıdy. Óıtkeni, quzyrly mekemeler jaýapkershilik degendi keıinge ysyrǵan syńaıly. Qazaq mektepterindegi oqýlyq ataýly saýatsyz jazylǵan degen sóz emes. Degenmen, ustazdar jaǵy keıbir baspalar shyǵarǵan oqýlyqtarǵa kóńili tolmaıtynyn baspasózde ashyq aıtyp ta júr. Biraq oqýlyqtarǵa ustazdyń da, oqýshynyń da kóńili tolatyn kez týar emes.
Máselen, 2004 jyly jaryq kórgen 8 - synypqa arnalǵan «Bıologıa» oqýlyǵynyń deńgeıi tómen ekendigi kezinde gazet betinde jazyldy. Oqýlyqta qajetti degen materıaldar az berilgen. Al 2005 jyly baspadan shyqqan 9 - synypqa arnalǵan oqýlyqtyń mátinderi túsiniksiz. Keıbir oqýlyqtardyń tili túsiniksiz ekenin de jıi-jıi aıtylyp júr.
Bıologıa pániniń oqýlyqtarynda termınder durys aýdarylmaǵan. Keıbir aýdarylmaıtyn ǵylymı termınder qazaq tiline aýdarylǵanda múldem túsiniksiz sózder paıda bolǵan. Jalpy, bıologıa boıynsha halyqaralyq deńgeıde qoldanylatyn termınderdi túgel aýdarýdyń qajeti qansha?
Keıingi jyldary elimizdegi bilim júıesinde oqýlyqtardy jyl saıyn aýystyratyn ádet beleń aldy. Ártúrli baspadan shyqqan oqýlyqtardyń baǵdarlamaǵa engizilýinde júıe bolmaǵan soń retsizdik oryn alǵan. Oqýlyq degen oıynshyq emes qoı. Oqýlyqtardy jyl saıyn aýystyrý muǵalimderge de oqýshylarǵa da qıyndyq týdyrady. Muǵalimder jyl saıyn jospar jazýǵa májbúr. Ol oqýlyq oqýshyǵa uǵynyqty bolsa bir jón. Ǵalymdar eńbek jazǵanda tájirıbeli muǵalimdermen keńesý kerek. Óıtkeni, balanyń oı – tanymyn muǵalimnen artyq kim biledi?
Mektep oqýlyǵyna qatysty taǵy bir másele, JOO-da oqytylatyn materıaldardyń engizilýine qatysty. Qoǵamdyq – gýmanıtarlyq baǵyttaǵy oqýlyqtardyń materıaldary óte kólemdi. Muǵalimder bir sabaqta keıde 4-5 paragraftan ótýge májbúr bolady. Ár paragraftan soń on shaqty esep berilgen. Esepterdiń barlyǵyn shyǵarýǵa ýaqyt jetpeıdi. Al oqýlyqtarǵa qosymsha berilýge tıis esepter men jattyǵýlar jınaǵy tapshy. Mektep oqýlyǵyna JOO -da oqytylatyn materıaldardy engizý durys emes degen pikirdiń aıtylǵanyna da jıyrma jyl boldy. Qarjy bólinse de, oqý jyly bastalǵanda oqýlyqtardyń tapshy bolýynyń sebebi nede degen suraqtyń da jaýaby tabylmaı otyr.
Oqýlyq jazatyn adam mektepte jumys istegen, ustazdyq tájirıbesi bar maman bolýy kerek. Qazirgi oqýlyqtardyń kóbinese aýdarma ekendigin jasyrýǵa bolmaıdy. Ásirese qazaq mektepteri tól avtorlarymyz jazǵan saýatty oqýlyqtarǵa zárý. Aǵylshyn tili oqýlyqtaryndaǵy keıbir aǵylshyn sózderiniń aýdarmasy durys berilmegen. Oqýshylar kerekti sózderdi izdeý úshin úlken sózdikke júginýge májbúr. «Qazaqstan tarıhy», «Dúnıejúzi tarıhy» oqýlyqtaryn bir júıege keltirý kerektigin muǵalimder jıi aıtýda. Oqýlyqtardyń sapasynyń tómen bolýy tapsyrystyń asyǵys oryndalýynan ba, álde basqa da sebepteri bar ma?
Damyǵan memleketterde mektepke qajetti oqý materıaldary mektep muǵalimderi men ǵalymdardyń keńesi arqyly daıyndalady. Bizde she? Oqýlyq jyrynyń biter túri joq. Bilimniń qazynasy bolýǵa tıis oqýlyqtardyń qurylymyn jetildirip, mazmunyn baıytý qajet. Oqýshy men muǵalimniń kóńili tolmaıtyn oqýlyq kimge kerek?
Sharafat Jylqybaeva
