Mıtoma Eıtaroý:

Japonıa halyqaralyq yntymaqtastyq agenttiginiń Bas keńesshisi:

Mıtoma san, Sizdiń týǵan jerińiz Fýkýoka Kúnshyǵystaǵy bilim-ǵylymnyń quty daryǵan, qoınaýy yrysty berekeli aımaq. Áńgimeni atameken aýyldan bastasaq.

—Kúsúdiń taýly aýylynda 1947 jyly dúnıege kelippin. Soǵystan keıingi júdeý turmys, alaqandaı jerge shyqqan bir ýys kúrishtiń ózine shúkirshilik etken sharýalar, jalańaıaq júgirip júrgen balalar — alpys jyl burynǵy aýyl kórinisi umytylmaıdy. Elektr jaryǵynsyz, sabaqty bilte shammen oqıtynbyz. Taýdyń tar soqpaǵymen mektepke jaıaý baratynbyz. Ol zamanda avtokólik qaıdan bolsyn? Qar qalyń jaýǵanda, jańbyrly kúnderi mektep jabyq bolatyn. On bes jasqa deıin orta mektepte osylaısha oqydyq. Joǵary mektepte (10-11 synyp) oqýyn jalǵaǵandar óte az boldy. Orta mektepti bitirgen balalardyń basym bóligi birden jumysqa kiristi. Biren-sarany bolmasa ýnıversıtette oqýdan góri el jaǵdaıyn jaqsartý úshin eńbek jolyna túskender kóp edi. Soǵystan keıingi ekonomıkany qalpyna keltirýge jumyla kirisken kez. «Aýylsharýashylyq jerlerin bosatý» týraly zań shyqqanda jer ıeleri ortaq ekonomıka úshin ózine tıesili aýmaqty qarsylyqsyz berdi. Qandaı sharýa kezdesse de bilek sybanyp kirisetin.

Sizdi naǵashy atańyz tárbıeledi ǵoı. Kelin túsirip, qyz uzatyp degendeı, ózińiz de aqsaqal jasyna keldińiz. Sol zamannyń qarıalarymen ózińizdi ishteı salystyrasyz ba?

— Iá, atam men ájem toqsan jyldyq ǵumyr súrip, urpaqtarynyń qyzyǵyn kórip ozdy. Atam İİ dúnıejúzilik soǵysqa deıin bir aýyldyń jer ıesi bolǵan. Ájem kórshi shahardaǵy dárigerdiń qyzy eken. Ájemiz jeti qyz týypty. Anam murager esebinde bolǵan. Óziń bilesiń, japon otbasynda úlken ul shańyraqty ustap qalýy kerek. Tekti de jalǵastyrýshy ul. Japon aty-jónindegi tek (famılıa) ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan tarıhy tereńnen bastalatyn rýlyq ataý bolyp tabylady. Eger otbasynda ul bolmasa, onda kúıeý bala osy áýlettiń tegin ıelený salty saqtalǵan. Áýletimizde ul bolmaǵandyqtan myń jyldan bergi Mıtoma aty óshpes úshin ákem ul retinde qabyldanǵan.

Atam nýly alqapty aralaǵanda meni ertip júretin. Ósimdikter týraly áńgimelep, krıptometrıa ormanyndaǵy aǵashtardyń ósý barysyn baqylaıtynbyz. Tabıǵatty aıalaý, jerge degen súıispenshilik uǵymdaryn atamnan úırendim. Mektepke barmaǵan kezim edi. Oınap júrip shıki sosıska jep qoıyppyn. Úıde ájemnen basqa eshkim joq. İshim qatty aýyrǵan soń jerge jata qalyp domaladym. Aýyrǵany kúsheıip barady. Ájem táltirekteı basyp qasyma keldi. Jeıdemdi túrip, alaqanymen ishimdi sıpady. İshimniń burap aýyrǵany birden basyldy. Osylaısha, eshqandaı dári ishpeı, aıyǵyp kettim. Ájeniń alaqany shıpaly degen ras-aý.

Ol kezde elý degen aqsaqal jasy bolatyn. Ózin kemeline kelgen qarıa sezinip, nemere tárbıesine úlken kóńil bóletin. Qazir seksen beske kelgende ǵana áje, jetpis toǵyzǵa tolǵanda shal sanalatyn zaman ǵoı. Burynǵynyń alpystaǵy aqsaqaly men qazirginiń osy jastaǵy shalyn salystyrý múmkin emes. Ájeniń de fýnksıasy ózgergen. Qazirgi ájelerdiń arasynda nemere tárbıesinen góri óziniń súıikti isimen aınalysatyndar kóp. Buǵan bala sanynyń azdyǵy da áser etýi múmkin. Qazirgi ata-ájeler ózin áldeqaıda jas sezinedi.

Atam óte eńbekqor adam edi. Kúrish, kókónis, jemis-jıdek, shaıǵa deıin ózi ósirdi. Qurmanyń úsh-tórt túri, kashtan, órik pen sýmomo, ıýsýra sıaqty alhory túrleri, bıva jemisi, jabaıy záıtún, qulpynaı, anar, shabdaly, almurt, tut aǵashy jaıqalǵan baqta men keremet baılyqtyń ortasynda júrgendeı sezinetinmin. San-alýan gúlderdiń jupar ıisi, ýyljyǵan jemister rasynda tabıǵattyń baılyǵy emes pe? Bir ókinishtisi ol úı keıin órtenip ketti de, astyq qoımasy ǵana qaldy. Ózim 1976 jyldan beri shet elderde jumys isteımin. Bala kúngi kórshi dosym áli de óz úıinde turyp jatyr. Aýylǵa barǵanda búldirshin kezimizdi eske túsirip, maýqymyzdy basamyz. Bala qandaı ortada ósse sonyń áseri eseıgende baıqalady. Shet elde júrsem de aǵash otyrǵyzǵandy, baý-baqsha kútkendi unatamyn.

Sol zamannyń balalarynyń psıhologıasy da basqasha bolǵan-aý sirá?

— Iá, soǵystan keıin týǵandar materıaldyq turǵyda jupyny ortada óstik. Eldiń turmysy 1970 jyldarǵa aıaq basqanda jaqsardy ǵoı. Qazirgi jas urpaq materıaldyq turǵydan molshylyqta ómir súrip jatyr. Bizdiń balalarymyz ben nemerelerimiz zattyq turǵydan eshteńeden tapshylyq kórmeıdi, baı desek te bolady. Biraq elý-alpys jyl burynǵy balalar kedeı bolsa da rýhanı baı bolatyn. Ol zamannyń balasy men bul zamannyń balasyn psıhologıalyq turǵydan salystyrsaq, úlken qaıshylyqty kóremiz. Óıtkeni, biz ósken qoǵam mamyrajaı bolatyn. Úreı joq edi. Ol zamannyń balasy jalǵyz oınamaıtyn. Bir aýyldyń balalary birge týǵan baýyrdaı bolatyn. Bir-birine degen adaldyq, senim, shynaıy dostyq olardyń ósý ortasyn keńeıtip turatyn. Qazir dástúrli otbasylyq júıesi buzylǵan. Qoǵamdyq tutastyq setinep, bólshektenip ketken. Otbasy da, adam da qoǵamnan bólinip, alshaqtap barady. Úlken áýlet uǵymy umytylyp barady. Áke-sheshesi jáne balasynan turatyn shaǵyn otbasynyń jeke bólinip ketýi búgingi qoǵamdaǵy eń ózekti másele bolyp otyr. Bul týystyq qarym-qatynastyń úzilýine ákeldi. Búgingi urpaq zattyq tapshylyqty kórmese de básekelestik ortada «tiri qalý» jolynda qym-qýyt qıyndyqtarǵa kezdesýde. Sumdyq úreıli kezeńde ómir súrip jatqandyǵy aıqyn. Aqparattar tasqyny qurdymǵa batyrýda. Ras, adam erkin, múmkindikteri de keń, biraq dúnıe tarylyp barady.

«Kópti kórgennen sura» deıdi emes pe? Qaı el sizge erekshe áser etti?

— Eń alǵash 1976 jyly Zambıaǵa bardym. On eki jyl buryn Anglıanyń qursaýynan bosap, afrıkalyq sosıalızm jolyna túsken el. Igeretin jeri de ájepteýir bolǵandyqtan ózin-ózi tolyq qamtamasyz etýdi maqsat etken. Qarjylyq quldyraýǵa baılanysty óndiristi damytý isi joǵary nátıjege jetkize qoımady. Anglıaǵa baryp, halyqaralyq qatynastar salasynda biraz qyzmet ettim. 1985 jyly Ortalyq Amerıkadaǵy Kosta-Rıkadan qyzmet babymen Taılandqa bardym. Ekonomıkasy aýyl sharýashylyǵyna, onyń ishinde kúrish ósirýge negizdelgen Taı eli sońǵy kezde óndiriske kóńil bólip, ASEAN (Ońtústik Shyǵys Azıa memleketteriniń Odaǵy) quramyndaǵy eń bedeldi memleketke aınaldy. Taılandta aqkóńil, kishipeıil, meıirimdi adamdar kóp kezdesti. Kóptegen dostar taýyp, týysymdaı aralasyp kettim. Tabıǵı baǵy jaıqalǵan Tanzanıanyń, eń kedeı elderdiń qataryndaǵy Nepaldyń da dámin tattym. Balalarymnyń biri Anglıada, biri Kosta-Rıkada, kishisi Taılanda týdy.

Alataýdyń baýraıyndaǵy Almaty da maǵan erekshe áser etti. Kóshpendi ómirdi basynan uzaq ótkergen qazaq halqy maǵan jomart, keńpeıil bop kórindi. Men orys tilin oqymaǵanmyn, qazaq tilin de bilmeımin. Tilin meńgersem, halyq týraly kóbirek biler edim dep oılaımyn.

Japonıanyń mádenıet kúninde Alataý týraly japonnyń ádebı tilinde sóz sóılep edińiz. «Tańǵy Alataýǵa qarap turyp myń jyl burynǵy Heıan dáýirindegi Seıshıoýnagon aqynnyń «Makýranosoýshı» kitabyndaǵy kóktem kórinisi esime tústi» deı kele, kóne jyrdyń qazirgi japon tilindegi maǵynasyn taldaı otyryp, kópshilikti uly taýǵa taǵzym etýge shaqyrdyńyz.

— Almaty turǵyndary Alataýǵa Kún nurynyń qalaı túskenin kóre me, Kún shyqqanda Kóktóbege qaraı ma? degen saýal qyzyqtyrady. Almatyda qyzmet etken az ýaqytta bul taý týraly kóp oı túıdim. Kúnde tańerteń Alataýǵa túsken Kún shapaǵyn qyzyqtaıtynmyn. Seıshıoýnagonnyń «Tańǵy kóktem. Aǵarǵan taý beti araılanyp, kúlgin bult qalyqtaıdy» degen beıneli sózderi men úshin Alataýdy sýrettegendeı edi. Kóktemde Kóktóbe jaqtan Kún erte shyǵady. Tań ata oıanyp, shyǵyp kele jatqan Kúnge qarap turyp, Alataýǵa ıilip sálem bergen kezde osy jyr eske tústi.

Siz alqaly jıyndarda kóbinese ádebı tilde sóıleısiz. Kórkem shyǵarmalardy kóp oqıtyn bolarsyz?

— Men oqıtyn jazshylar kóp. Sonyń arasynda Shıba Rıoýtaroýdyń prozasy erekshe. Tarıhty barlyq jazýshy jazady. Biraq Shıba Rıoýtaroý el tarıhyna basqasha qaraıtyn. Ol 1923 jyly Osakada týǵan, mańǵol tiliniń mamany bolǵan. Gazette jýrnalıs bolǵan kezinde áńgime jazýdy bastaǵan desedi. Shıba Rıoýtaroý prozasynda ejelgi Seńgoký dáýirinen bastap, bakýfýdyń sońǵy kezeńi, HİH ǵasyrdaǵy Meıdzıge deıin qamtylǵan. Qalamgerdiń saparnamelik esseleri japon oqyrmanyna kúsh-qaırat syılaıtyndaı kórinedi. Ol sózdi tógiltip, tasqyndatyp jazatyn. Shyǵys Osakadaǵy qalamgerdiń murajaıyna alǵash barǵanda jazýshynyń kitap qorynyń baılyǵyna, jazbasha materıaldardyń kóptigine tań qalǵanmyn. 1996 jyly kózi jumylǵansha qalamyn tastamaǵan, ónimdi jazýshylardyń biri bolǵan.

Siz týǵan aýyl Sýgavara Mıchıdzanedeı uly ǵulama-aqyndardyń izi qalǵan jer. Kez-kelgen japonnyń haıký shyǵaratyn qabileti bar. Ózińiz kórkem sózben shuǵyldanasyz ba?

— Áńgime, poves jazǵan emespin. Bala kezde haıký, tanka shyǵarǵanym bar. Jazý jolyna túspesek te, anda-sanda óleń órnekteımiz. Qaǵazda saqtalmasa da eski kompúterlerimniń jadynda qaldy-aý, sirá. Ózimdi shyǵarmashylyq adamy sanap, óleńderimdi jınamappyn. El aǵasy jasyna jetkende óleń ǵyp órnekteıtin oılar keledi eken. Shabytty sátterde kókeıge kelgen joldardy uıaly telefonyma jazatyn boldym. Balalalar erjetip úıli barandy boldy. Qaı elde júrsem de qasymda tek áıelim bolǵandyqtan oqyrmanym da sol kisi. Haıkýlerdi Masakoǵa oqytamyn. Jaqsy ma, nashar ma, ony ózinen surarsyń.

Ras, Kúsúdiń Fýkýoka prefektýrasyndaǵy Dadzaıfý shahary ejelgi Nara astana bolǵan zamanda ulylardy dúnıege ákelgen ólke. Óleńderi «Manıoshú» antologıasyna engen mınıstr Ootomonotabıto, Iamanoýenookýra sıaqty aqyndardyń tanka jyrlary tasqa tańbalanǵan. Aıtpaqshy, 1300 jyl buryn «Manıoshúdiń» 4500 jyryn jınaqtap, bastyryp shyǵarǵan Ootomonoıakamochı bizdiń arǵy atamyz Ootomonotabıtonyń týǵan uly, aqyn, ádebıet synshysy bolǵan. Aqyn atalarymyzdyń 1300 jyl burynǵy tasqa qashalǵan óleńderin kórip óskendikten be, óleń jazǵymyz kelip turady. Týǵan jerdiń qadir-qasıetin uqtyrǵan, keshegi ulylardyń ómir ótkelderin ónege tutýǵa úıretken, eldiń ejelgisin tanytqan da osy aýyl ǵoı.

Japon tarıhyndaǵy qıyn kezeń dep qaı ýaqytty aıtar edińiz?

— Ótkenge kóz júgirtsek óńkeı qıyn kezeńdi kóremiz. HİÚ-HÚİİ ǵasyrdaǵy Seńgoký dáýiri, HİH ǵasyrdaǵy Meıdzı restovrasıasy, 1940 jyldardaǵy joıqyn soǵys, odan keıingi ekonomıkany qalpyna keltirý kezeńi — eshqashan ońaı bolǵan emes. Dúnıege kelgenge deıingi halyq ómirin kitaptan oqyp, ártúrli derekter arqyly bildik. Al 1950 jyldan, ıaǵnı úsh jasymnan bergi qoǵam sanamda jańǵyryp tur. Óziń kýá bolǵan kórinister mıyńda jattalyp qalady emes pe? Soǵystan keıin japonnyń qaı aýylynda bolsyn azyq tapshy boldy. Órt sharpyǵan araldarǵa soǵystan qaıtqandar ornalasyp jatty. Eki kımonosy bolsa birin tamaqqa aıyrbastaǵan kisiler de boldy aýylymyzda. El 1950 jyldardyń sońyna deıin osyndaı tapshylyqta ómir súrdi. Óndirisi damyǵan el bolamyz degen múdde búkil halyqtyń nıetinen týǵan edi.

Ekonomıkanyń qarqyndap alǵa basqany dúnıejúzine 1964 jylǵy Tokıo olımpıadasy arqyly kórindi. Japonıa aýyrtpalyqty jeńip, damýdyń dańǵylyna túskenin osy olımpıada arqyly dáleldedi. Joǵary jyldamdyqty poezdarǵa arnalǵan temirjol salynyp, gıdroelektr stansalary iske qosyldy. İri óndiris oshaqtary ashyldy. El ekonomıkasyn damytý mejeli deńgeıge jetken 1970 jyldardan bastap Japonıa damýshy elderge kómek kórsete bastady. Bul is búginge deıin jalǵasýda. Azıa men Afrıkanyń ondaǵan eline qarjylyq kómek turaqty túrde kórsetilýde.

Qazirgi kezeńdi de jeńil ómir deýge bolmas. Jalpy HHİ ǵasyr býyrqanysty jahandanýdy ákeldi. Óndiristik reformalar jasaý, Eýropamen, Amerıkamen jarysý ońaıǵa soqpady. Bul kezeńde tabıǵı baılyǵy bolmaǵan Japonıa adam kapıtalyn damytýǵa kóńil bóldi. Damýdyń joǵary satysyna kóterilý úshin adam kapıtalynyń mańyzy zor.

Keıingi 20 jylda álem halyqtary aqparattyq qoǵamǵa biraq toǵytyldy. Joıqyn jyldamdyqpen ketip bara jatqan álemdik qaýymdastyqqa ilese bilýdiń óz qıyndyǵy bar. Dúnıejúzinde jahandanýdyń toryna túspegen ult bar ma? Barlyǵy naryqtyq ekonomıkanyń arqasynda báseke álemine kirip ketken. Bul shekara men shekteýi bolmaıtyn álem. Dúnıejúzindegi dıskrımınasıa, baı men kedeıdiń alshaqtyǵy osy úrdisten baıqalady.

Japon ǵalymy Ianagıda Kýnıo fólklortaný, lıngıvstıka, sosıologıa, ádebıettaný, tarıh salalarynda kóptegen eńbekter jazǵan ǵulama. Ǵalym retinde Álkeı Marǵulanǵa uqsastyǵy kóp. Ekeýi de bir-bir ınstıtýtqa júk bolardaı dúnıe qaldyrdy ǵoı. Qazir Japonıada Ianagıda Kýnıo sıaqty tulǵalar nege kezdespeıdi?

— Ras, HİH ǵasyrdaǵy Meıdzı dáýirinde japon ǵylymyna, rýhanıatyna orasan úles qosqan, kemel bilimdi, búkil qajyr-qaıratyn eli úshin eńbek etýden aıamaǵan uly ǵalym boldy. Ianagıda Kýnıo japon fólklortanýynyń negizin qalaǵan, ańyz-ertegilerin júıelep, bastyrǵan.

Dıalektologıany da júıelep ketken.

— Iá, ár óńirdiń kónergen sózderin jınap, dıalektologıa kartasyn jasaǵan. Men ǵalymnyń «Toonomonogatarı» degen kitabyn oqyǵanmyn. Ras, Ianagıda Kýnıo sıaqty ǵalymdar búginde az. Qazir bári jeke salamen aınalysyp ketken. Bundaı iri tulǵalar dúnıejúzinde az da bolsa bar dep oılaımyn.

Jastarǵa aıtar synyńyz bar ma?

— Qazirgi jas urpaq beıbitshilik zamanda ómir súrip jatqanmen, aqparattyq tasqynnyń astynda qalǵan. Tańdaý máselesine kelgende neni alyp, neni qoıý kerektigin bilmeıdi. Kópshiligi bolashaqqa birtúrli kúmánmen qaraıtyn sıaqty. Barlyǵy jastardyń qolynda desek te, óz qoǵamyn ózi túzeýge, belgili bir máseleni sheshýge kelgende qýat-kúshi az. Bul bir ǵana ulttyń jastaryna qatysty emes, dúnıejúzine ortaq jaǵdaı bolar. Qaı memleketke barsaq ta, ultyna, diline, tiline qatyssyz qoǵamdyq keńistiktiń ortaq ekendigin sezesiń. Men óz aýylymda otyryp, otbasymnyń, ultymnyń máselesin oılasam, basqa eldegi bir aýylda bireý dál osy másele týraly tolǵanady. Adamzattyń shyndyǵy jasyryn emes. «Bizdiń qoǵam» degenimizdiń ózi Adamzat qoǵamy emes pe?

Áńgimelesken Sharafat Jylqybaeva