Postkeństik elderde ál-aýqaty joǵary otbasylardyń sany ósse de, turmysy tómen adamdardyń sany azaımaı otyr. Qańtar aıynyń sońynda jarıalanǵan BUU-nyń málimdemesinde jazylǵandaı, aımaqtaǵy ómir jas uzaqtyǵy da álemdik deńgeımen salystyrǵanda kemigen. «Bul aımaqta kiristiń teń bólinisi men áleýmettik qamsyzdandyrý júıesine keń aýqymdy qoljetimdilik saqtalǵanmen, baı men kedeı arasy barǵan saıyn alshaqtap barady» deıdi, Stambuldaǵy BUU-nyń aımaqtyń ortalyǵynyń bas keńesshisi Ben Speı. Onyń pikirinshe, kedeılik ásirese Grýzıa, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Armenıa elderinde túıtkildi másele bolyp otyr.
BUU mamandary Orta Azıa respýblıkalarynda «jańa kedeıler» taby qoǵamnyń úlken bóligin qamtıtyndyǵyn aıtýda. Halyqaralyq mamandardyń pikirinshe, «Jańa kedeılerge» bilim-ǵylym, mádenıet qyzmetkerleri jatady eken. Orta Azıadaǵy turmysy tómen otbasylardyń teń jartysynyń músheleri jumyssyzdar nemese atalmysh salalarda qyzmet isteıtinder. TMD –nyń batys bóligindegi elderde erkekterdiń ómir jas uzaqtyǵy 1960 jyldary álemdik kórsetkishten 12 jylǵa artyq bolsa, 2012 jyly 2 jasqa kemigen.
TMD turǵyndarynyń arasynda shet elge jumys izdep ketýshiler sanynyń ósýine de kedeılik áser etken. Máselen, 2010 jyly shet elge jumys izdeý maqsatymen shyqqan ýkraındar sany 60 paıyzǵa jetken. Al 2014 jyly Reseıge Ýkraınadan 700 myń bosqyn barǵan. Jalpy bul elden jylyna 5-6 mıllıon adam basqa memleketterge nan tabý úshin shyǵatyn kórinedi. 2009 jyly Estonıa turǵyndarynyń 16 paıyzy kedeıshilik deńgeıinde tirshilik etken. Bul memlekettegi kedeıshiliktiń ósýine eldegi jumyssyzdyq sebep bolýda. Latvıa halqynyń 21 paıyzynyń ál-aýqaty óte tómen. Qyrǵyzstan men Tájikstan turǵyndarynyń jartysyna jýyǵy kúnkórisi nashar sanattaǵylar.
Sońǵy kezde Reseıdiń ózinde kedeıshilik resmı deńgeıden 1,5 esege asyp ketken. Mamandardyń zertteýinshe sońǵy 20 jyl ishinde TMD aýmaǵynda kiris bólinisindegi teńsizdik pen baı-kedeı arasyndaǵy alshaqtyq asa joǵary bolyp otyr. Ásirese Reseı, Qyrǵyzstan men Armenıada kiris bólinisindegi teńsizdik aıqyn baıqalady. Mamandar turǵyndardyń ekonomıkalyq turǵydan ózderin tolyqqandy sezinbeýi azamattyq qoǵamnyń óz dárejesinde qalyptaspaýynan jáne orta taptyń úlesiniń azdyǵynan dep biledi. Áleýmettik zertteýler nátıjesinde Reseı men Belorýssıada orta tap úlesi 15-20 paıyz bolsa, Ýkraınada 12-15 paıyzdy kórsetken.
Kedeılik tek TMD aýmaǵyna ǵana tán emes, álem boıynsha kópten beri beri talqylanyp kele jatqan másele. IýNESKO men IýNISEF-tiń bıylǵy jylǵy 19 qańtardaǵy birikken málimdemesinde kedeıliktiń kesirinen álemdegi árbir besinshi jasóspirim mektep partasyn kórmeıtindigi aıtylǵan. Bul 12-15 jas arasyndaǵy 63 mıllıon bala bilim alý quqyna ıe emes degen sóz. Al álemdegi árbir onynshy bala bastaýysh mekteptiń tabaldyryǵyn kórmeıdi. Jalpy 121 mıllıon bala jeıtin tamaǵy men kıer kıimi bolmaǵan soń mektepke múldem barmaǵan nemese oqýdan shyǵýǵa májbúr bolǵan.
Halyqaralyq baǵdarlama boıynsha álem jurtshylyǵy jer betindegi barlyq balanyń oqýmen qamtylý josparyn 2015 jylǵa deıin júzege asyrýy kerek edi. Alaıda bul jospar kedeıler sanynyń azaımaýyna baılanysty iske aspaı qalǵan. IýNISEF-tiń atqarýshy dırektory Entonı Leık dúnıejúzindegi barsha bala bilim alý úshin bul salaǵa ınvestısıa quıý qajet ekendigin jáne oqý sapasyn jetildirýdi usynady. Bilim monıtorıńi jónindegi dúnıejúzilik baıandamada jazylǵanyndaı, bataýysh bilimmen búkil balany qamtý úshin jylyna qosymsha 16 mıllıard dollar qajet. Damýshy elderge bólingen ál-aýqaty tómen otbasylardyń balalaryn oqytýǵa bólingen 3,1 mıllıard dollar shet eldik stýdentterge bilim berý salasyna jumsalady eken.
BUU aıasynda atqarylǵan sharalarǵa qaramastan 2007 jyldan beri ál-aýqaty nashar bolýy sebepti mektepke barýdy qoıǵan jasóspirimder sany múldem azaımaǵan. Sondaı-aq mamandar kedeılerdiń balalary eńbekke kóbirek jegiletinin aıtýda. Dúnıejúzi boıynsha Erıtreıa men Lıberıa halqynyń 66 jáne 59 paıyzy kedeı bolǵandyqtan balalary múldem oqymaıdy. Pákistanda 12-15 jas aralyǵyndaǵy qyz balalardyń 58, uldardyń 49 paıyzy mektep qabyrǵasyn kórmeıdi. Nıgerıada kedeılik saldarynan balalardyń úshten ekisi bilim alý múmkindiginen aıyrylǵan.
IýNESKO taratqan aqparatqa sáıkes Orta Azıa men Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderindegi 15-24 jas aralyǵyndaǵy 4 mıllıon adam mektepti aıaqtamaǵan. Jalpy dúnıejúzi boıynsha árbir segizinshi jas jumyssyz eken. Álem halqynyń tórtten biriniń tabysy kúndik nanyna da jetpeıtin bolsa, on jasqa deıingi 250 mıllıon bala saýaty ashylmaǵan kúıi qalǵan. 2009 jyly uıym júrgizgen synaq nátıjesinde Albanıa, Grýzıa, Qyrǵyzstan, Moldovadaǵy kedeı otbasy balalarynyń tórtten úshi bastapqy bilimdi ıgermegendigi anyqtalǵan. Moldovadaǵy qalalyq kedeılerdiń 20 paıyzynyń balalary mektepti aıaqtamastan tastap ketken. Saýattylyq deńgeıi 99 paıyz bolatyn Qazaqstan turǵyndary úshin balalardy oqýmen qamtý sheshimin tappaı otyrǵan másele emes.
BUU-nyń «Myńjyldyqtyń damý maqsattaryn» júzege asyrýǵa qatysty 2009 jyly ótken májiliste bas hatshy Pan Gı Mýn Orta Azıa turǵyndarynyń besten bir bóligi kedeıliktiń tómengi sheginde turyp jatqanyn aıtqan bolatyn. BUU mamandarynyń zertteýi boıynsha kedeılik kórsetkishin tómendetý boıynsha postkeńestik respýblıkalardyń arasynda eýropalyq memleketter ilgerileýshilik tanytqan. «Al azıalyq elder kedeılerdiń sanyn azaıtý jóninen biraz kesheýildep jatyr» degen bolatyn Pan Gı Mýn.
Halyqaralyq eńbek uıymy Orta Azıadaǵy jumys isteıtin kedeıler sany 1997-2007 jyldar aralyǵynda 21 paıyzǵa deıin azaıǵanmen, qaıtadan kóbeıý kezeńi bastalǵanyn aıtady. Alaıda TMD elderiniń arasynda Qazaqstandaǵy jaǵdaı birshama turaqty. Amerıkanyń beıbitshilik qory bosqyndar, májbúrli túrde kóshirý, ekonomıkalyq jaǵdaı, zańsyzdyq áreketter men qylmys sanynyń ósýi, adam quqynyń buzylýy tárizdi barlyǵy on eki kórsetkish boıynsha zertteý júrgizgen. Nátıjesinde Orta Azıanyń 2 eli — Ózbekstan men Tájikstandaǵy ahýaldyń shekti jaǵdaıda ekeni málim bolǵan. Al Qyrǵyzstan, Túrkmenstan men Qazaqstandaǵy bul kórsetkishter «qaýipti jaǵdaıda». Degenmen, amerıkandyq mamandar Orta Azıa elderiniń arasynda Qazaqstanda ekonomıkalyq ahýal basqa eldermen salystyrǵanda anaǵurlym jaqsy ekendigin aıtady. Qazaqstan kedeılik pen ashtyqtyń kózin joıýǵa arnalǵan «Myńjyldyqtyń damý maqsattarynyń» birinshisine 2004 jyly qol jetkizdi. Eldegi kúndelikti tabysy 4,30 dollardan tómen turǵyndar sany eki esege azaıdy desek te, halyqaralyq sarapshylar aýyl-aımaqtar áli de qamqorlyqty qajet etetindigin aıtýda.
BUU sarapshylary el ekonomıkasy qarqyndy damyǵanmen, Qazaqstanda jumyssyz jastar sany azaımaı otyrǵanyn basa kórsetýde. 2014 jyldyń aıaǵynda Almaty qalasyndaǵy ESKATO-nyń Soltústik jáne Ortalyq Azıa memleketterine arnalǵan sýbregıonaldy bólimshesiniń uıymdastyrýmen Azıa-Tynyq muhıt aımaǵynyń ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵdaıyna arnalǵan qorytyndy jıynda osy másele talqylanǵan edi. BUU-nyń ókilderi, Qazaqstannyń dıplomatıalyq korpýsynyń jetekshi mamandary, qarjygerler, ekonomıser qatysqan jıynda BUU-nyń Bas hatshysynyń orynbasary Shamshad Ahtardyń joldaýy beınetaspadan kórsetildi. Shamshad Ahtar óz baıandamasynda aımaqtaǵy memleketter damýynyń 2014 jyldaǵy negizgi kórsetkishterine toqtaldy. ESKATO júrgizgen zertteý boıynsha Qazaqstannyń 2012 jylǵy ekonomıkalyq damýy 5 paıyz bolsa, 2013 jyly 6 paıyzǵa jetken. Mamandardyń aıtýynsha eldegi tutynýshylyq deńgeıiniń turaqtylyǵyna tıimdi nesıeleýdiń septigi tıgen. Komersıalyq bankterdiń tutynýshylyq kredıt mólsheri shaǵyn bıznesti nesıelendirý esebinen ósken. Respýblıkadaǵy birneshe ken oryndarynyń jabylýy sebepti eldegi munaı óndirý isiniń qarqyny biraz báseńdegen. Oǵan qosa metalǵa suranys azaıǵandyqtan eksporttan túsetin tabys ta kemigen. Qazaqstandaǵy turaqty ekonomıkalyq damýdyń arqasynda jańa jumys oryndary kóptep ashylsa da, jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq burynǵydaı joǵary deńgeıde qalyp otyr.
Sonymen qatar jańadan engizilgen tutynýshylyq nesıelerdi shekteý tutynýshylyq shyǵyndardy azaıtýǵa ákeledi dep boljanýda. Aqpan aıyndaǵy ulttyq valútanyń devalvasıasy eksporttan túsetin tabysty kóbeıtedi dep kútilgen edi. ESKATO respýblıkaǵa salyqtyq bazany keńeıtýdi, salyq tólemderin retke keltirýdi, salyq tóleý júıesindegi alaıaqtyqpen kúresýdi, salyqtardy basqarý prosesiniń tıimdiligin arttyrýdy usynyp otyr. BUU mamandary respýblıkada salyqtyq reformalardy tıanaqty josparlaý jáne aımaqtyq yntymaqtastyqty damytýdy durys dep esepteıdi.
Sharafat Jylqybaeva
