«Tazalyq – jan saýlyǵy» ekenin jurttyń bári biledi. Biraq jeke bas tazalyǵyn eki aıaqtynyń barlyǵy saqtaı bermeıdi. Búgingi qyz-kelinshekter jeke bas gıgıenasyn saqtaı ma? degen saýal tóńireginde «Qamshy» portaly zertteý júrgizip kórgen edi.

Keıde aıtpaıyn deseń de aıtýǵa, jazbaıyn deseń de jazýǵa týra keletin máseleler bolady. Bizdi de sońǵy kezde mazalap júrgen bir másele bar. «Basqa iri taqyryptardy bitirip, eldiń tazalyǵyna kóshtińder me?» dep jaqtyrmaýyńyz da múmkin. Biraq bári tazalyqtan bastalatynyn, árkimniń jeke basynyń máselesi bolsa da tazalyq saqtaý óte mańyzdy ekenin jazýǵa týra kelip otyr.

Keıingi kezde jas qyz-kelinshekterdiń talaıy salaqtyǵy bylaı tursyn, dárethanadan shyqqan soń qolyn jýmaıtyn bylapyt bop bara jatqandaı. Iá, dál solaı.  Qoǵamdyq mekemelerdiń dárethanalaryna kirgen elý qyz-kelinshektiń (namysyńyzǵa tımesin, bári de qazaq) tek eki-úsheýi ǵana qolyn sabyndap jýsa, qyryq paıyzy krandaǵy sýǵa saýsaǵynyń ushyn tıgize sala shyǵyp ketedi eken. Al elý paıyzǵa jýyq áıel tipti «otyryp» shyqqan soń kranǵa múldem burylmastan dárethanadan shyǵyp, jumys kabınetine bet alǵanyna kýá boldyq. Qyryq jyl burynǵy «Sabyn jetispeıdi, bala-shaǵa kóp, sý tapshy» dep syltaý aıtatyn zaman emes. Kez-kelgen dúkende tazalyqqa qajet sanıtarlyq zattar tolyp tur. Bir sumdyǵy, álgi bylǵanysh, salaq áıelderdiń barlyǵy da eki-úsh dıplom alǵan, kórnekti mekemelerde qyzmet atqaratyn, shet eldiń birazyn aralaǵan kelinshekter. Úsh-tórt qazaq gazet-jýrnalynyń basyn qosyp otyrǵan mekeme basshysynyń qabyldaý bólmesinde otyratyn hatshy qyzdyń da dárethanadan qol jýmaı shyǵyp, bastyǵyna shaı quıyp bergenin kórdik.

Búginde elimizde ishek-qaryn aýrýlary órship tur. Búkil dertterdiń tiziminiń basynda ishek aýrýlary turǵanyn Densaýlyq saqtaý mekemeleriniń ókilderi aqparat quraldary arqyly jıi aıtyp ta júr. Derttiń bul túrleri tek jemis-jıdekterdi durys jýmaı tutynýdan shyqqan joq. Bastyǵy ishetin ydys –aıaqty dárethanaǵa qoıyp qoıyp, dáret syndyrǵan sulý boıjetkenge ne deýge bolady? Jıyrmaǵa kelgenshe tazalyqty bilmeı ósken ondaı arýlar «Qolyńdy nege jýmaısyń?» degen sózińe qulaq asa ma? Tipti, «Sizdiń sharýańyz qansha?» dep julysa ketýden de taıynbaıdy. Biz qyzmet jasyndaǵy qazirgi qyz-kelinshekterdiń barlyǵy  bylapyt dep otyrǵan joqpyz. Árıne, óte taza, uqypty qyz-kelinshekter bar aramyzda.

Degenmen, sonaý Keńes Odaǵy kezinde de, qazirgi tańda da mekteptegi muǵalimder kún saıyn aıtqan «Dárethanadan soń qoldaryńdy sabyndap jýyńdar» degen qaǵıdany qazirgi jas qyz-kelinshekterdiń talaıy esinen shyǵarǵan syńaıly. Álde anasynyń tárbıesi jetispeı me degen oı da keledi. Osy oraıda taǵy ózimiz kýá bolǵan jaıdy aıta keteıik. Jazda aýylǵa qydyryp bardyq. Sol úıdegi ájemizdiń Astana qalasynda bedeldi bastyq laýazymyn ıelengen uly áıelimen birge kelip demalyp jatyr eken. Jasy qyryqqa kelgen bastyq kókemizdiń kelinshegi sonshalyqty las bolady degendi bireý aıtsa senbes edik. Kúıeýiniń appaq jeıdelerimen birge óziniń ish kıimderin qosyp jýǵanyn kórip ne derimizdi bilmedik.  «Mynanyń bárin kir jýǵysh máshınege biraq toǵyttyńyz ba?» dep edik, «da» dep oryssha jaýap berdi. Baıqap qarasaq, ózimiz kórgen tazalyǵy joq áıeldiń barlyǵy kúıeýi jaqsy qyzmet isteıtin kelinshekter eken. Olar baıaǵynyń áıelderi sıaqty aýyr jumys istemeıdi, tipti dúkennen zat tasý da olardyń moınynda emes. Turmysy óte jaqsy bolǵan soń, shet el shıpajaılaryna jıi-jıi demalýǵa barady. Iaǵnı, qazirgi áıelderdiń jaǵdaıy baıaǵynyń áıelderine qaraǵanda tamasha ekeni barsha jurtqa aıan. Al tazalyǵy she?

Jýyrda AQSH-tyń arnaıy ortalyǵy júrgizgen zertteý nátıjesin jarıa etti: memlekettegi barlyq mekemeler esikteriniń tutqasynan zár bakterıalary tabylypty. Odan ary AQSH ǵalymdary zertteý júrgize kele, dárethanadan shyqqan soń qol jýmaıtyn azamattardyń sany óte kóp ekenin anyqtaǵan. Bul málimet ǵalamtorda da jarıalandy. Ar men tán tazalyǵyn erte zamannan bıik orynǵa qoıyp, «Tazalyq — densaýlyq kepili» degen qazaqtyń búgingi órkenıetti zamanda jetilgen qyzdarynyń Batys mádenıetine eliktegeni me? Búginde elimizde ehınokokkoz, trıhınellez, salmonellez, dızenterıa, botýlızm sıaqty aýrýlar órship tur. Qazaqstan Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń bıylǵy sáýir aıyndaǵy  málimeti boıynsha ehınokokkoz 3,4 paıyzǵa,  tamaqtan ýlaný 4,9 paıyzǵa kóbeıgen. Bunyń basty negizi tazalyqtan ekeni aıtpasa da túsinikti.

Bir jazýshynyń jary mynandaı áńgime aıtyp edi. Kúıeýi ekeýi bir aýylǵa qonaqqa barypty. Qazandaǵy et pisýge taıaǵanda úı ıesiniń áıeli qamyr ıleı bastaıdy. Kenet úsh jasar balasy qyńqyldap jylaıdy. Sóıtse quıryǵyndaǵy qurty (glıst) mazalaǵan eken. Áıel oqtaýyn tastaı sala qonaqtardyń kózinshe balanyń quıryǵyn shuqyp qurtty alady. Sodan soń ne boldy deısiz ǵoı? Áıel qolyn jýmaǵan kúıi qamyr ıleýdi jalǵastyra beredi. «Jıirkengen men et piskende eki qolymdy ótirikten tárelkege salyp, qarap otyrdym. Aýzyma eshqandaı taǵam almadym» dedi jazýshynyń áıeli. Aıtpaqshy, álgi bastyqtyń áıeli eki jasar balasynyń quıryǵyn jýyp, qolyn sabyndamastan, ary qaraı sábıdiń betin, kózin shaıǵanyn kórdik. Shydaı almaı, «Aldymen betin jýmadyńyz ba?» dep edik, «Ia na takıe sanıtarnye veshı vnımanıe ne obrashaıý» demesi bar ma?

Ras, elimizdegi kóptegen mekemelerde ydys-aıaq jýý turmaq túski demalys kezinde shaı ishetin bólme de joq. Jumys kabınetinde tamaǵyn iship, ydysyn kópshilik dárethanaǵa aparyp jýady. Tipti keıbir mekemelerdiń búkil dálizine dárethana ıisi jaıylyp ketetini de shyndyq. Al shet eldikterdiń, mysaly túrik kásiporyndarynyń qaısysyna kirseń de muntazdaı tazalyq kózge birden kórinedi. Qandaı túrik mekemesi bolsa da, jumysshylarǵa jaıly bolý úshin ydys-aıaq jýatyn bólek bólme men shaı ishetin oryndy aldymen daıyndap qoıady. Birde bir shet eldik mekemeden ydys-aıaǵyn dárethanadaǵy sýǵa jýyp jatqanyn kórmeppiz. Al Japonıada kez-kelgen mekemeniń kireberisinde arnaıy suıyqtyq quıylǵan ústel turady. Dezınfeksıalyq suıyqtyqpen qoldy súrtken soń ǵana ary qaraı ótesiz. Al japon mektepterinde dálizdi jaǵalaı qoljýǵyshtar ornatylǵan. Oqýshylar beti-qolyn, aýzyn shaıǵannan keıin ǵana sabaqqa kiredi eken.

 Bárin qoıshy, zamandas qurby, qyz-kelinshekter eń bolmasa «Dárethanadan shyqqan soń qoldy sabyndap jýý kerek» degen qarapaıym ári ońaı oryndalatyn tazalyq normasyn oryndap júrse eken.

Sharafat Jylqybaeva