Qazirgi qazaq qoǵamynda qyzý talqyǵa túsip otyrǵan máselelerdiń biri de biregeıi – Baıqońyr ǵarysh aılaǵy men onyń tóńiregindegi áńgimeler. Ásirese, shalt minezdi, keı kezderi ózgelermen bir ózi qarsy shyǵyp, keı sátterde ózine-ózi qaıshy kelip jatatyn Talǵat Musabaev. Ol – QR Halyq qaharmany, ol – RF Áskerı áýe kúshteriniń zapastaǵy general-maıory, ol – «Antıgeptıl» qozǵalysy jetekshilerin aýrý degen, ol – Bolashaq túlekteriniń bilimine shúbá keltirgen. Osy áreketteri úshin qoǵamdyq ortada talaı ret sybalǵan, synalǵan da.
Já, áńgime aýany múlde basqada edi ǵoı. Sol Talǵat Musabaev myrza basshylyq etetin komıtet (aeroǵarysh) jaqynda taǵy bir jerserigin áýege ushyratynyn málimdegen bolatyn.
Dálirek aıtsaq, búgin Almaty qalasynda ótken baspasóz-konferensıasy barysynda QR Investısıa jáne damý mınıstrligine qarasty aeroǵarysh komıteti basshysynyń orynbasary Erkin Shaımaǵambetov «Qazǵarysh agenttiginiń taǵy bir spýtnıgin ushyrý» jobasy daıyndalatynyn málimdegen. Shaımaǵambetovtyń aıtýynsha, jańa KazSat jobasynyń jalpy búdjettik somasy – 40 mıllıard teńgeni qurap otyr. Iańnı, bul 213 mıllıon AQSH dollaryna para-par degen sóz. Aıtpaqshy, atalmysh somaǵa – mamandardy ázirleý quny da qosylyp eseptelgen.
«Ázirge otandyq mobıldi baılanystyń operatorlary sheteldik spýtnıkterdi jaldaýǵa májbúr. Degenmen 2017 jylǵa qaraı KazSat spýtnıgi tolyǵymen iske túsip, otandyq aqparat berý resýrstaryn jelimen tolyqtaı qamtamasyz etetin bolady. Jobaǵa ázirge 40 mıllıard teńge jumsalǵan», - deıdi Erkin Shaımaǵambetov.
Sózine sensek, komıtetshiler bul joba ózin-ózi jeti jylda aqtap shyǵatyn bolady deıdi. Árıne, teorıalyq turǵydan solaı bolatyn da shyǵar.
Alaıda tájirbıe ne deıdi? Esterińizde bolsa, osyǵan deıin KazSat-tyń qanshasy ushty? Qanshasy ushpaı qaldy? Keıbireýleri tipti iz-tússiz joǵalyp ketti.
1. 2006 jyly tuńǵysh ret qazaqstandyq KazSat-1 ǵaryshtyq jerserigi ushyryldy. Baqandaı 10 jyl boıy eksplýatasıadan keıin ushyrylǵan jer serigi 2 jyl ǵaryshta turyp, isten shyqqan bolatyn. Aıtpaqshy onyń qurylysyna 65 mıllıon dollar jumsalǵan. «QazSat-1» spýtnıgin jasaý shartyna (kontraktisine) Qazaqstan tarapynan «Ulttyq ınovasıalyq qor» (UIQ AQ) qol qoıǵan, ıaǵnı ǵarysh qyzmetiniń kásibı mamandary emes, al Reseı tarapynan Hrýnıchev atyndaǵy FGÝH GKNPS (óte myqty zymyran-ǵaryshtyq fırma, alaıda onyń álgindeı spýtnıktik júıe jasaý tájirıbesi bolmaǵan).
2. 2011 jyly KazSat-2 jerserigi ushyryldy. Ókinishke oraı bul joly da sátsizdik Qazǵaryshtyń janynan tabyldy.
3. 2014 jyly KazSat-3 jerserigi ushyryldy. Barlyǵy Baıqońyrdan ushyrylǵanymen, Reseıde ázirlengen bolatyn.
Táýelsizdik alǵan shırek ǵasyrda mıllıard dollarlap qarjy quıyp otyrǵan Qazǵarysh ne tyndyrdy? Dalaǵa shashylǵan qarjydan qazaqqa qandaı paıda bar?
Álemdik tájirbıede Damyǵan elder ǵarysh salasyna jylyna mıllıardtaǵan qarjy bóledi. Máselen, sońǵy birer jylda AQSH – 16,8 mlrd, Japonıa – 5 mlrd, Qytaı – 1,5 mlrd, Reseı – 1 mlrd. dollar jumsaǵan. Qaıtarymy bolmasa, kapıtalıser sonsha qarajat jumsamas edi.
Al bizde she? Máskeý jyl saıyn Astanaǵa Baıqońyrdy jalǵa alǵany úshin 115 mıllıon dollar tóleıdi. Ǵarysh aılaǵy men Baıqońyr qalasynyń ınfraqurylymyn damytýǵa 170 mıllıon bóledi. Qaıteıik endi?! Qazaqstan ǵarysh salasyn damytýǵa tyrysyp-aq jatyr. Alaıda bizdiń alǵashqy ǵarysh salasyndaǵy qadamdarymyz sátti bolmady. Ózimizdiń jerserigimizdi ushyrǵymyz kelip, Reseıden kómek surap edik, olar bir zymyran jasap berdi. Ol da keıin joǵalyp ketti. Keıin taǵy, taǵy solaı.
Aıtpaqshy, el bolyp egemendik alǵanymyz ben, Baıqońyrdaı ǵarysh aılaǵymyz bolǵanymen, bir qazaqtyń ulany áýege kóterilmedi-aý, dep júrgenimizde Aıdyn ushatyn boldy. Degenmen, ol da muń eken. Ǵaryshker-synaqshy, avıasıa polkovnıgi Aıdyn Aıymbetov pen ushqysh-synaqshy Muhtar Aımahanovtardy reseılikter ózderimen birge tek týrıs retinde ushýyna ǵana qazaqtan 130 mıllıon dollar suraıdy. Eger ǵaryshker-jigitter ǵaryshta ǵylymı, elge paıdasy bar jumyspen aınalyspasa, qalaısha mıllıondardy dalaǵa shashýǵa bolady?!
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
