Araq qurty

Keıingi jyldary bolmaǵan aptap. Qaıda qarasań da shań basqan úılerdiń shatyrlary kúnniń qorǵasyndaı ótkir sáýlesine shaǵylysyp, uıadaǵy qarlyǵashtyń balapany men jumyrtqasyn pisirerdeı ystyq. Egistik bitken, qarasorasy da, tarysy da, bári túgel kókteı qýrap jatyr. Egistikke tóngen aspan da myna aptaptyń áseri me, kúńgirt tartyp, saz ydysta qýyrylǵan kúrish kúlshedeı bulttar júzip júr. «Araq qurtynyń» oqıǵasy osyndaı jaz mezgilinde ótken.

Kún kúıip turǵan shaq, saraı manynda úsh erkek kórinedi. Myna bireýiniń ústinde lypa joq, etpetinen jatyr. Aıaq-qoly arqanmen baılanǵan. Tyrp etpeıdi. Orta boıly, óńdi jáne shoshqadaı semiz. Álgi erkektiń bas jaǵynda shaǵyn qysh qumyra tur.

Endi biri saryǵa oranǵan, qulaǵynda tıtteı jez syrǵa taǵýly. Bálkim monah bolar. Terisi qaratory, buıra shashy men saqalynyń poshymyna qaraǵanda Pamır jaqtan kelgen-aý, sirá. Tutqasy qyzyl sý búrketin qutyny siltep, semizdiń ústindegi sona men shybyndardy qýyp otyr. Sharshaǵan syńaıly, qysh qumyraǵa qol sozǵanda kúrketaýyq sıaqty tizerleıdi. Endi biri bul ekeýinen bólekshe, saraı buryshynda tur. Erkektiń ıeginde tyshqannyń quıryǵyndaı ǵana saqaly bar, ókshesine tıetin uzyn qara shapannyń beli qońyr belbeýmen býylǵan. Aqqýdyń qaýyrsynynan jasalǵan jelpýishti mańǵazdana ustaǵanyna qarap, Konfýsıı jolyndaǵy adam dersiń.

Úsheýi kelisip alǵandaı únsiz. Birdeńeni kútkendeı demin ishine tartyp tym-tyrys otyr. Kúnniń mezgili shańqaı tús. Itter de uıqyǵa ketken-aý, úrgen dybysy da estilmeıdi. Saraıdy qorshaǵan qarasora men tary egistiginiń kók japyraǵyna Kún shýaǵyn tógip, tóńirek maýjyrap tur. Aptaptan kókjıek ot bop, ystyqtan bulttar da tunshyǵardaı. Kóz jeter jerde tirshilik belgisi tek úsheýinen ǵana kórinetin sıaqty. Biraq bul úsheýi de Kanteıbıoý kesenesinen damyl tapqan jansyz músindeı únsiz...

Iá, bul oqıǵa japon jerinde emes, Chın eliniń Chıoýdzan degen ólkesindegi Rú áýletiniń saraıynda, jazdyń kúni bolǵan.

Shyjyǵan kún astynda jalańash jatqan osy saraıdyń ıesi. Tegi — Rú, esimi — Taıseı, Chıoýdzannyń dáýletti adamdarynyń biri. Bul erkektiń súıikti isi araq-sharap ishý, tańerteńnen keshke deıin tostaǵany qolynan túspeıdi. Bir ishkende bir qumyrany túgel taýysady, teńdesi joq ishkish. Kólemi úsh júz mýǵa jetetin egistigi bar, onyń jartysy tary, sondyqtan Rúdiń ishkishtiginen otbasy japa shekken emes.

Bul nege shyjyǵan kún astynda jalańash jatyr desek, onyń mynandaı sebebi bar. Bul kúni Rú ishkish joldasy Son senseımen birge (bul aq jelpýishpen jelpinip otyrǵan Konfýsıı jolyn ustanýshy) bólmedegi jeldiń ótinde bambýk jastyqqa jastanyp, doıby oınap otyrǵanda qyzmetshi kirip, «Sizge Hoýdoýdzı ǵıbadathanasynan dárýish kelip tur» deıdi. «Ne, Hoýdoýdzı?» degen Rú kishkentaı kózin syǵyraıtty. Sodan soń semiz denesin qozǵaltyp, «Kelsin munda» dedi. Son senseıdiń júzine qarap: «Iá, álgi boýshú (din adamy) ǵoı!» degendi qosty.

Hoýdoýdzıdegi boýshú Orta Azıadan kelgen dárýish edi. Ǵajaıyp shıpagerligimen ataǵy shyqqan ol bul aımaqta da dańqty. Máselen, Chán degen kisini sýqarańǵylyqtan qutqarsa, onyń emin qabyldaǵan Sýeshı degen bireý isikten qulan taza aıyǵypty degen áńgimeler búkil elge jaıylǵan. Bul sóz Rú men onyń joldasyna da jetken. Jat jurttyq dárýish Rúge ne úshin keldi eken? Rú ony shaqyrý týraly oılamaǵan-dy. Teginde Rú qonaqjaı adam emes. Biraq úıinde kisi otyrǵanda bireý qonaqqa kele qalsa jyly shyraımen qarsy alatyn. Qonaqjaı bop kóringisi keledi de. Onyń ústine bul dárýish ataqty ǵoı. Rú sodan bolar, ony qabyldaýǵa bel býdy.

— Nege keldi eken?

— Sadaqa suraıtyn shyǵar.

Ekeýi osylaı desip turǵanda ishke uzyn boıly, kókshil kózdi, kelbetti bir dárýish kirdi. Sary jamylǵy oranǵan, buıra shashy ıyǵyna túsken. Qyp-qyzyl shúbı ustap baıaý ǵana bólmeniń ortasyna bardy. Amandasqan joq, esh til qatpady. Rú ózin qolaısyz sezinip, sasqalaqtap:

— Sizge ne qajet? — dedi. Dárýshi aıtty:

— Sen ekensiń ǵoı, ishimdikke áýes?

— Solaı bolar.

Rú jaltarǵandaı bop dúdamal jaýap berip, shyǵar jol izdegendeı Son senseıge qarady. Son senseı doıby taqtaıyndaǵy tastardy syrǵytyp jatqan. Beınebir joldasynyń qaraǵanyn sezbegen syńaıly.

— Sen sırek aýrýǵa shaldyǵypsyń. Sony bilesiń be? — dedi dárýish.

Rú «aýrý» degen sózdi estigende tańdanyp, jastyǵyn sıpalap:

— Aýrý deısiz be? — dedi.

— Iá.

— Qalaısha? Men bala kezimnen...

Dárýish onyń sózin bólip jiberip:

— Araqty qansha ishseń de mas bolmaısyń ǵoı, — dedi.

Rú dárýishtiń júzine tesile qarap, únsiz qaldy. Ol rasynda qansha ishse de eshqashan mas bolmaýshy edi.

— Bul aýrýdyń belgisi, — dedi dárýish sál jymıyp. — Seniń ishińde araqtyń qurty bar. Ony alyp tastamasa bul aýrý jazylmaıdy. Men seni osy dertten emdeýge keldim.

— Emdelýge bola ma sonda?

Rúdyń daýsy kúmándana shyqty, bunysy úshin uıalyp ta qaldy.

— Árıne, sol úshin keldim ǵoı.

Sol sátte úndemeı, ekeýin tyńdap turǵan Son senseı dereý áńgimege aralasty.

— Dári beresiz be?

— Joq, eshqandaı dáriniń keregi joq, — dedi dárýish jaıbaraqat.

Son senseı Býddızmniń eki tarmaǵyn da jaqtyrmaýshy edi. Sondyqtan doýshı, dzoýrıo sıaqty monahtarmen birge bolsa, sózderine aralaspaıtyn, İshimdiksiz tura almaıtyn ol «araq qurty» degen sózdi estigende óziniń qarnynda da qurt bar shyǵar dep oılady. Biraq dárýishtiń baıyppen aıtqan mysqyldy jaýabyn estigende ózin aqymaq sezinip, qabaǵyn túıgen kúıi úndemesten tastardy jyljyta bastady. Ol dárýish Rúdi aqymaq etip tur dep oılady. Rú bolsa joldasynyń ne oılaǵanynda sharýasy joq.

— Ine pisesiz be?

— Nege? Odan da jaqsy amal bar ǵoı.

— Duǵa oqý ma?

— Joq, duǵa emes. Dárýish emdeýdiń tásilin aıtty. Rú bar bolǵany tyrjalańash sheshinip, kún qyzýy mol túsetin jerge jatýy kerek eken. Rú buny ońaı kórip emdelýge bel baılady. Onyń ústine ataqty dárýishten em qabyldaý qyzyq bop kórindi.

Rú kelisimin bildirgendeı basyn ıip, «Al, emdi bastańyz» dedi. Túgel sheshinip, kún sáýlesi ótkir túsetin jerge jatty. Dárýish tapjylmaý kerektigin eskertip, Rúdiń denesin arqanmen baılap tastady. Odan soń qyzmetshiniń birine araq quıatyn qysh qumyrany Rúdiń bas jaǵyna qoıýdy buıyrdy. Emdeý rásimin Son senseı de óz kózimen kórýge yntaly edi. Araq qurty degen ne bále, bas jaqtaǵy qysh qumyra nege kerek, ony tek dárýish qana biledi.

Aptap. Mańdaıdan shyp-shyp shyqqan monshaqtaı ter samaıdan sorǵalaýda. Onyń búkil denesi arqanmen shyrmalǵan, qolymen terin de súrte almaıdy. Terdi silikpek bop basyn shaıqaǵysy keldi, biraq kózi qaraýytyp, eshqandaı qımylǵa bara almady. Ter de uıalmastan qabaqtan sorǵalap, muryn tusynan aýyzǵa aǵyp, ıekten tómen quıyldy. Jırenishti jaǵdaı. Kózin ashyp, aǵaryp kúıgen aspanǵa, qarasoranyń salbyraǵan japyraqtaryna qarap jatqan Rú ter aǵa bastaǵanda kózin asha almaı qaldy. Rú ómirinde alǵash ret ter kózge quıylǵanda ashytyp órteıtinin bildi. Qasapqa bara jatqan qoıdaı momaqan túrde kózin jumyp, kún shyjǵyrǵanda beti ǵana emes, denesi túgel ýdaı ashydy. Terisi ashysa da, qozǵalý múmkin emes. Rú emdelýge kelisim bergenine ókindi. Biraq naǵyz azap alda eken. Endi ol ólerdeı shóldedi. Rú joryqqa shyqqan Soýsoýdyń (ejelgi dáýirdegi qolbasshy) alda qaraórik toǵaıy bar dep, sarbazdarynyń shólin sózben basqany týraly áńgimeni estigen. Biraq ol qyshqyltym nárli qaraórikti kózine qansha elestetse de shóldegeni basylmady. Iegin qozǵaltyp, tilin shaınap kórdi, aýzynyń ishi órt bop tur. Eger bas jaǵynda qysh qumyra turmaǵanda bul shóldi ońaı ótkerer edi. Qumyranyń aýzynan burqyraǵan araq ıisi murnyn jybyrlatyp barady. Tanaýyn qytyqtaǵan ıis kúsheıip ketti. Rú qumyraǵa qaramaq bop kózin ashty. Joǵary jaqtan qumyranyń aýzy men tompaq búıiri ǵana kórindi. Kórgeni sol ǵana bolǵanmen Rú ydystyń ishi altyndaı jyltyraǵan ishimdikke toly ekenin sezdi. Ol kebersigen ernin qurǵaq tilimen jalady, biraq silekeı shyqpady. Aptaptan ter de keýip, aqpaı qaldy. Birneshe ret basy aınalyp, kózi qaraýytty. Rú ishinen dárýishti qarǵady. Sózine ılanyp, ózin nege jan tózbes azapqa saldy eken? Bárinen shól azabyna shydaý múmkin emes. Júregi aınydy. Ary qaraı tóze almas. Aýyr tynystaǵan Rú bas jaǵynda otyrǵan dárýishke emdeýdi toqtatýdy ótinbek bop aýzyn asha bergende...

Sol kezde Rú jumyrlanǵan birdeńe baıaý ǵana óńeshinen jyljyp, keńirdeginen shyqqanyn sezdi. Kesirtke sıaqty jumsaq nárselerdiń jutqynshaǵyndaǵy qozǵalysyn sezdi. Sol sátte shaıanbalyq tárizdi jup-jumsaq qurttar jutqynshaǵynan ytqyp shyǵyp, qysh qumyranyń ishine tústi. Tapjylmaı otyrǵan dárýish ornynan turyp, Rúdi arqannan bosatty.

— Araq qurty shyqty, qam jeme, — dedi.

— Shynymen shyqty ma? — dedi Rú yńyrana, basyn kóterip. Bolǵan jaıǵa qatty tańdanǵan ol shóldegenin umytyp, jalańash kúıi qumyraǵa jaqyndady. Sol sátte Son senseı de aq jelpýishin jelpip, jetip keldi. Úsheýi qumyranyń ishine tóndi, kesirtke balyq tárizdi kúreń qurttar araqtyń ishinde júzip júr. Uzyndyǵy úsh sýn (1 sýn – 3,03 sm) bolatyn qurttyń aýzy, murny kórinedi. İshimdikti erkin jutyp, qumyra ishinde júzip júr. Rúdiń bul kórinisten júregi aınydy.

Dárýishtiń eminiń nátıjesi birden kórindi. Rú Taıseı sol kúnnen bastap ishimdikke jolamaıtyn boldy. Araqtyń ıisiniń ózinen jıirkenetin boldy. Bir ǵajaby sodan keıin Rúdiń densaýlyǵy syr bere bastady. Araq qurtynan arylǵanyna úsh jyl ótkende appaq qýda ı bop aryqtady. Júzi qýaryp, shashy sırep, aǵaryp ketti. Bir jyl ishinde birneshe ret tósekke tańylyp jatty. Rúdiń densaýlyǵy ǵana emes, mal-múlki da kemidi. Kólemi úsh júz mýǵa jetetin egistik dalasy basqalardyń qolyna ótti. Rúdiń ózi qolyna soqa ustap beıshara kúıge tústi.

Araq qurtyn qusqan soń Rúdiń densaýlyǵy nege tómendep ketti? Nelikten baılyǵy azaıdy? Bul eki jaǵdaıdyń sebebin izdesek, negizi bir emes pe eken? Osy suraqqa Chıoýdzan ólkesiniń turǵyndary, túrli kásip ıeleri jaýap berýge tyrysty. Olardyń pikiri de ártúrli. Myna úsh tujyrymdy sol jaýaptardyń ishinen iriktep aldyq.

Birinshi jaýap: Araq qurty — Rúdiń baq-berekesi edi. Biraq ol aýrýdyń sebebi emes. Nadan dárýishpen kezdesý arqyly Rú Táńiri bergen baqtan aıyrylyp qaldy.

Ekinshi jaýap: Araq qurty — Rúdiń derti, baılyǵyna eshqandaı qatysy joq. Nege deseńiz, bir ishkende qumyra toly araqty túgel taýysý aqylǵa sımaıdy. Sondyqtan araq qurtynan arylmaǵanda Rú báribir uzaq turmaı, óler edi. Iaǵnı kedeılik pen aýrý — Rúdiń baǵy.

Úshinshi jaýap: Araq qurty Rúdiń baǵy da, sory da emes. Rú burynnan ishkish. Onyń ómiriniń máni — araq. Odan aıyrylǵan soń túgi qalmady. Demek, Rú — araq qurty, al araq qurty degenimiz Rú. Sondyqtan Rúdiń araqtan qashýy ózin-ózi joıýmen teń. Iaǵnı, araqty tastaǵan kúnnen bastap Rú Rú bolýdan qaldy. Rú ózin ózi joǵaltqannan keıin densaýlyǵynan da, baq-berekesinen de aıyryldy.

Bul jaýaptardyń qaısysy durys, ony men de bilmeımin. Men tek Chın oıshylynyń dıdaktıkalyq ulaǵatty áńgimesin mysal ettim.

Akýtagava Rúnoske

Japon tilinen aýdarǵan Sharafat Jylqybaeva

"Qamshy" silteıdi