Aqsha aıyrbastaý núkteleri dollardy 300 teńgeden sata bastaǵanda, Ulttyq bank teńge baǵamyn turaqtandyrýǵa sheshim qabyldady. Árıne, bul sheshimdi qabyldaý ońaıǵa soqpady. Sebebi premer-mınıstrdi bylaı qoıǵanda, sol kezde Prezıdenttiń ózi valútany erkin aınalymǵa jiberýdiń sebebin túsindirýge kirisken edi. Tipti túsindiremin dep «Fýa-gra» týraly talqynyń astyna qalǵany taǵy bar. Teńgeniń quny qashyp, janar jaǵarmaı qymbattap, daǵdarystyń azýy azyq-túliktiń baǵasyna da tıe bastaǵanda ashýly áleýmet bıliktiń túsindirmesin kelemejge aınaldyrǵandy durys tapsa kerek. Ýaqyt óte berdi, teńgeniń qunsyzdanýyn quryqtamasa, qıyn jaǵdaı oryn alatyn boldy.. Osylaısha «ashyq dálizdi jarıalamasaq, qurdymǵa ketip baramyz, endi teńge erkin aınalymǵa enýi tıis»,- degen bılik, óz sózin qaıtaryp aldy. Qaıta shyǵyndansa da, memlekettiń shekten tys kedeılenip bara jatqandyǵyn jasyrýdyń jańa joldaryn oılap tabýǵa bel býdy. Biraq bul jańa jol qarjygerler men ekonomıserdi, bıznesmenderdi qolaısyz jaǵdaıǵa qaldyrdy. Naqtyraq aıtqanda, Qazaqstan qor bırjasynyń eks-prezıdenti Azamat Joldasbekov óziniń Faccebooktegi paraqshasynda «QR Ulttyq banki valúta naryǵyndaǵy KASE erejelerin buzdy»,- dep jazdy. Onyń aıtýynsha, bırja kelisimi – komersıalyq qupıa bolyp sanalady. Ulttyq bank komersıalyq qupıany nege buzdy? Bas banktiń bul áreketine Halyq banki de qarsylyǵyn bir bildirip aldy. Qazaqstan Halyq banki QR Ulttyq bankinen KASE kelisimderi jóninde esep-qısapty kásibı jáne tujyrymdy etýdi talap etti.Halyq bankiniń talabynyń azýy alty qarys bolmasa da el ekonomıseriniń kókeıine qonyp otyr. Tipti bilikti ekonomıs Oraz Jandosov ta; «teńge baǵamyna keler bolsaq, Ulttyq banktiń ótken jyldyń kúzinen beri istep kelgen «aqymaqtyqtary» aıdan anyq bolǵany sonshalyq, ony talyqlap jatýdyń da qajeti joq. Bizdiń qazaqstandyqtar men bıznes ókilderi kóbine qarjy-nesıelik saıasat júrgizetin organnyń aqylǵa qonymsyz áreketterine qynjylady. Eń bastysy mundaı “erkine” jiberilgen baǵam túsinikti bolýy qajet. Kem degende bıznesmender túsine bilýi tıis. Atalmysh eki fýnksıalardyń arasynda kelispeýshilikter baryna osy aılarda kózimiz jetti. Ulttyq bankti qarjylyq-nesıelik saıasat organy dep qarastyryp, bank júıesi men ózge qarjylyq ınstıtýttardy retteıtin organdardy bólek qoıý qajet »,- dep Kazakhstan growth forum jıynynda aıtyp ótti. Rasynda, dál qazirgi kezeńde bizdiń elde qazir ekononomıkalyq boljam jasaý tipti múmkin emes. Eger ol erkin aınalymda bolsa, valútanyń erteńgi áreketin aqyryndap bajaılaýǵa bolar edi. Alaıda Ulttyq banktiń tóraǵasy Qaırat Kelimbetov olaı dep eseptemeıdi. "Panorama" basylymyna bergen suhbatynda ol teńgeniń osylaısha sharyqtaýyna belgili bir toptardyń múddesi áser etkendigin málimdegen. Onyń aıtýynsha, naryqty eki-úsh iri oıynshy "aldap-arbap" otyr. Qazir teńge baǵamy 275,75-ke jetti. Mundaı baǵam Ulttyq bank aralasqannan keıin ǵana ornaǵan edi. Olaı etpegende dollar 300 teńgeden de joǵyrylaýǵa shaq turdy. Bank ókilderiniń málimdeýinshe, sheteldik valútaǵa qatysty alypsatarlyq kóbeıip barady.
"Naryqty arbap otyrǵan eki-úsh oıynshy bar. Qazir talqylap jatyrmyz. Talqylaý aıaqtalǵansha biz birinshi ret ıntervensıamen shyqtyq. Kez kelgen ıntervensıa osy sátten jarıalanatyn bolady.. Biz basynan bastap aıtqan bolatynbyz, baǵamnyń erkin aýytqýǵa ótýi ortalyq bank joq degendi bildirmeıdi, biz barlyǵyn muqıat baqylap otyrmyz. Biz órt sóndirýshi de, qutqarýshy da bolǵandyqtan, mundaı qısynsyz áreketter bolyp jatsa, aralasýǵa quqylymyz jáne aldaǵy ýaqytta da solaı isteımiz. Bálkim, bizdiń qatysýymyz erteń de kerek bolyp qalar jáne naryq tynyshtalǵansha aralasamyz. Ókinishke qaraı, treıderlerde janýarlyq túısik bar jáne olardyń esin únemi jıyp otyrý kerek. Bizde alypsatarlyq oıyndardy qıratatyn múmkindik árdaıym bar, biraq qazir tarıh qalyptasyp jatyr jáne durys túsinikke qol jetkizý óte mańyzdy", - dep málimdedi Kelimbetov.
Demek, Kelimbetov teńgeniń qunsyzdanýyn paıdalanyp eki ortada ózgelerdiń baıyp ketýin qalamaıdy. Eki ortadaǵy alyp- satarlar halyq pen bıliktiń arasyna aıtarlyqtaı qaýip tóndirdi. Biraq sol alyp-satarlar kimder? Olar qarapaıym halyq emes? Múmkindigi bar, bıliktegi ahýaldy biletinder. Demek, bılikke jaqyn hám solardyń arasynda júrgender. Sondyqtan da, Kelimbetov aıtyp otyrǵan treıderler ulttyq banktiń tosyn sheshimine ashyq qarsy shyǵa almaıdy. Ázirge Halyq banki ǵana qatań bolmasa da, azyn-aýlaq qarsylyǵyn bildirdi. Eger shynynda bırja júıesinde halyqtan shyqqan adamdar oıynshy bolsa, ulttyq banktiń sheshimine úlken qarsylyq bildirilgen bolar edi. Al bas qarjyger bırjada kimderdiń oıynshy, bankterdiń kimderdiń qolynda ekenin, olardy sabasyna qalaı túsirýge bolatynyn óte jaqsy biledi. Sonymen qatar, bas banktiń tosyn áreketi halyqtyń ashýyn týǵyzǵan joq. Nege?
Kelimbetovtiń málimdeýinshe, qazaqstandyq valúta naryǵy 38 banktiń treıderinen turady. Olar halyq pen klıentterdiń múddesine qyzmet etedi.Teńgeniń tómen baǵamy bankter úshin de tıimsiz. Sonymen qatar , Kelimbetov : «Keıde keıbireýler qasaqana áreket etýi múmkin, biraq biz - sondaı áreketterdi túzeý úshin de Ortalyq bankpiz. Biz trendpen jáne túsinikpen kúrespeımiz. Eger munaıdyń baǵasy 20 nemese 30 dollarǵa deıin tússe, teńge oǵan jaýap bere alýy tıis»,-dep aıtyp ótti.
Sonymen teńge 188-den 257-ge deıin quldyrady.Ortalyq banktegi bas maman endi turaqtylyq oryn alady dep sendiripti. Biraq halyq turaqtylyq týraly áńgimeni bas bankırden birinshi ret estip otyrǵan joq. Ekonomıkalyq boljam jasaýdyń ózinen júrekteri shaılyǵyp qalǵan mamandar bul turaqtylyq jańa jylǵa deıin saqtalatynyna senim artyp otyr.
Aınur Tóleý
