Qara aspandy tóndirgendik emes, halimiz solaı. Men áńgimeni ózim kórgennen bastaıyn. Bir páterde tórt jigit turamyz. Keshki shaıdan keıin ádepki áńgime bastalady, sońy pikir-talasqa, tipti renishke ulasady. Sebebi bireý-aq. «Uly Rossıa» men onyń mártebeli prezıdenti, orys halqyna jaryq kún bop týǵan Vladımır Vladımırovıch Pýtın myrza jaman ba, jaqsy ma? Osy suraqtyń tóńiregindegi daý-damaı bir bitpeı-aq qoıdy. Tek bul ǵana emes, meniń qazaq etnografıasy, minezi, fılosofıasy týraly «sandyraqtarym» tipti ótpeı qalady. Sosyn oıǵa ketem, bir elde, bir aýamen demalyp, tipti bir úıde turyp jatqan osy tórteýimizdiń aramyzda osynsha alshaqtyqtyń bolýy neden dep?
Op-ońaı eken, jetpis jyl boıy «uly orystyq» ıdeıamen sýsyndaǵan eldiń táýelsiz jas urpaǵy qanyna bitken quldyqtan áli qutyla almapty. Qalaı qutylsyn? El kóleminde eshqandaı bir otarsyzdandyrýǵa arnalǵan sharalar júrmepti, Reseı telearnalary tańnan keshke deıin sarnap turady, kóshege shyqsań shetel gazet-jýrnaldaryn, kitaptaryn satatyn dúńgirshek eki attasań bir kezigedi. Jańaǵy orysshyl dostarym sony kóredi, oqıdy, sosyn ózinshe bilimi artyp, sanasy ósken adam bop, baqytty ǵana ómir súrip jatyr. Oǵan búkil qoǵamnyń resmı tilge muqtajdyǵyn qosyńyz. Sany az, sapasy tómen qazaq tildi basylymdar men estradashyl eserlerge tolyp ketken telearna tipti qaralmaıdy da. Esti adam ózine bilimdi molyraq beretin aqparattarǵa kóp qarasa kerek. Al bizdiń telearnalar ondaı deńgeıdi túsinde de kóre almaıdy. Taǵy bir qyzyǵy bizdiń eldiń Prezıdentiniń kitaby altynmen aptalyp, kúmispen qaptalyp, satyp alyp oqý turmaq, qaraǵyń kelmeıtin dárejede qymbat baǵamen turady. Páterlesim oqyp júrgen Pýtın týraly kitapqa qarasam, qarapaıym ǵana muqabaly, ózimiz qoldan tastaǵymyz kelmeıtin klasıkterdiń kitabyndaı etip súıkimdi etip shyǵarypty, baǵasy da qoljetimdi. Ony bylaı qoıǵanda, barlyq áleýmettik jelide, ártúrli aqparattyq saıttarda «uly orystyq ıdeıany» taratýǵa áli de múnkindik keń. Osydan keıin pikirimiz ala bolmaı qaıtedi?
Alash qaıratkeri, uly babamyz Mustafa Shoqaı «Otarshyldardyń mádenı qarýy» atty maqalasynda Pýshkınnyń ólýine júz jyl tolýyna oraı ótkizilip jatqan sharalardy synaı kelip, orys aqyn-jazýshylaryn úgitteýdiń ortarlaýdyń mádenı qarýy retinde júrip jatqanyn ashyp aıtady. Olaı bolsa sol rýhanı otarlaý áli tynystaǵan joq. Oǵan dálel kitaphanalarymyzda lyq tolyp turǵan, azaıyp qalsa taǵy aldyryp keletin Reseı kitaptary, Abaıdyń 170 jyldyǵyna oraı jazylyp jatqan «Pýshkın men Abaı» degen sekildi árbir jerde bir jalt etip júrgen materıaldar, jarnamalar. Telearnalar men gazet-jýrnaldar, árıne, báıge bermeıdi. Kózimizdi Reseı ashyp jatyr. Jańaǵy páterlesim sosyn otyryp alady da, adam bilimdirek bolýy, zaman aǵymyna ilese bilýi kerektigi týraly aqyl aıtady. Sál býynym bosap ketse, óz pikirine ılandyryp, orysqa basymdy biraq burýǵa tyrysady. Qazaqshasynyń qandaı deńgeıde ekenine mán bermesten, orys tili deńgeıimdi joǵarylatý kerek, oryssha oqý kerek dep onan arman arpalysady. Jón-aq, bárimiz-aq kóp bilgimiz, oqyǵymyz keledi. Biraq shynymen orys tiline táýeldi ekenbiz ol úshin.
Taǵy sol uly Mustafa «Orys mısıonerligi» degen maqalasynda Temirbek Júrgenulynyń quryltaıda aldymen orys tilinde baıandama jasap, keıin ony aýdaryp álek bolǵany jáne baıandamasynda qazaq ultshyldaryn, onyń ishinde Álıhan Bókeıhanǵa jala jaba sóılegenin keltirip, «Mısıoner, shoqynǵan Jangeldın búginde Qazaqstan Ortalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary. Asylynda, halyq arasynda tek din taratýshy ǵana emes, jat mádenıet taratýshylar da mısıonerler bolyp sanalady. Mine, bul turǵydan kelgende Júrgenuly Temirbek te jáne Máskeýdiń sol tektes basqa agentteri de – mısıonerler» dep kesip aıtady. Endi búginge oralaıyq, ózimizdiń ultshyl uly qaıratkerlerimizdi jurtqa áli tanyta almaı júrmiz, jastar Pýtın týraly kitapty jastanyp oqyp júr. Joǵarǵy mátinde atalǵan «mısıonerlerdiń» bir de birine kelistirip toıtarys berilgenin qoıyp, bildeı óner ordamyzdyń atyn berip, áli áspettep júrgenimiz – on ekinshi másele. Álıhandaı, Ahmetteı ulylarymyzǵa buıyrǵany – sholaq kóshe, aýyldaǵy eshkim bilmeıtin mektep, qaltarystaǵy eski saıabaq qana.
Búgingi kún shynymen de ataq-dárejemen, jarnamamen ólshenetin zaman. Endi kelip, Esentaevanyń «aqylyn» estip, Pýtındy put qyp ósken balaǵa, sen ultyńdy súımediń, babalaryńdy tanymadyń dep qaı betimizben aıtamyz? Uly orystyq ıdeıany ashyq, jasyryn túrde taratatyn aqparat kózderi elimizdi emin-erkin kezip júr. Orys mısıonerleri bul kúnde árbir úıden, árbir mekemeden tabylady. Mine, bizdiń shynaıy halimiz! Erteń kúni, Qudaı betin ary qylsyn, Reseı tarapynan qaýip tónse, osynsha mol aqparattyq quraldary jaqsy jumys istep turǵan orys aǵasynyń qushaǵyna qaıta ene salý – bizdiń halyq úshin bir uıyqtap turǵandaı ǵana bop qalmaq.
Esbol NURAHMET
