Almatyda «Tán-SHan» qonaqúıinde ıod tapshylyǵymen baılanysty aýrýlardyń aldyn alýǵa arnalǵan halyqaralyq jıyn ótti. Bul týraly «Qamshy» portaly habarlaıdy. IýNISEF Balalar qory uıymdastyrǵan konferensıaǵa Iod jónindegi jahandyq jeliniń (IGN) ulttyq úılestirýshileri, tuz óndirýshi kompanıalar men Armenıa, Ázirbaıjan, Belarýs, Grýzıa, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı Federasıasy, Tájikstan, Túrkimenstan jáne Ózbekstannyń halyqaralyq uıymdarynan ókilder qatysty.
Konferensıaǵa qatysýshylar ıod jetispeýshiliginiń aldyn alý salasyndaǵy eń sońǵy jetistikterdi, tuzdy jan-jaqty ıodtaý jónindegi ulttyq baǵdarlamalardyń júzege asýyn, sondaı-aq ıodtalǵan tuzdy óndirýdiń, ony jetkizýdiń jáne tutynýdyń sapasyn baqylaý men qamtamasyz etý tárizdi máselelerdi talqylady.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń zertteýi boıynsha ıod tapshylyǵy — aqyl-oı mesheýligine sebep bolatyn basty sebepterdiń biri. Qazaqstan halqynyń tórtten bir bóligi 15 jasqa deıingi balalar bolsa, elimizde jylyna 350 000 sábı dúnıe esigin ashady eken. Biraq iri qalalar bolmasa, shalǵaı aýyldardaǵy ár otbasynyń balalary kún saıyn dárýmenge baı taǵamdardy tutynady deýge bolmas. Ásirese, ekologıalyq ahýaly nashar óńirlerdegi sábılerdiń densaýlyǵy arnaıy kóńil bólýdi qajet etetini belgili.
Balanyń bes jasqa deıingi tamaqtaný normasy óz deńgeıinde bolmasa, boıynyń ósýi men aqyl-oıynyń jetilýi kesheýildep, densaýlyǵynda aqaýlyqtar paıda bolady. Bir ǵana ıodtyń jetispeýiniń ózi balanyń ıntellektýaldy turǵydan damýyn shekteıdi. IýNISEF mamandarynyń zertteýi boıynsha ıod tapshylyǵy sezilgen aımaqtardy mekendeıtin balalardyń ıntellektýaldyq deńgeıi basqa óńirdiń jetkinshekterimen salystyrǵanda kóp esege kem kórinedi. Ǵalymdardyń aıtýynsha, ıod tapshylyǵy aıqyn baıqalǵan óńirlerdegi turǵyndardyń 1-10 paıyzy kretınızm (meńireýlik) aýrýyna shaldyqsa, 5-30 paıyzynda psıhıkalyq aýrýlar bilinedi. Bundaı aýrýy bar balalardyń oqýy nashar, tipti oılaý qabileti kem bolýy múmkin. Kóp jaǵdaıda ortaǵa beıimdele almaıdy. Iod jetispeýshiligi anyq baıqalǵan aımaqtar turǵyndarynyń 30-70 paıyzy aqyl-esi kem bolady eken. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimeti boıynsha, jer betindegi turǵyndardyń 1,5 mıllıardy ıod tapshylyǵyn kórýde. 650 mıllıon adam endemıkalyq zob dertinen zardap shegip otyr.
Jalpy adamǵa búkil ómirinde bar bolǵany 4,5 – 5 gram ıod qajet eken. Biraq kúndelikti azyq-túlikte ıod múldem bolmasa balanyń boıy óspeı, alqym bez aýrýy órship, meńireýlik sıaqty dertterdiń paıda bolýyna ákelip soǵady. Iod asa aýyr jumys jaǵdaıyndaǵy adamdarǵa, ekiqabat áıelderge óte qajet element. Iod tapshylyǵynyń kesirinen ekiqabat áıelderdiń túsik tastaýy nemese balany óli týýy sıaqty jaǵdaılar jıi oryn alady. Ana qursaǵyndaǵy sábıge ıodtyń qajetti mólsheri túspegen jaǵdaıda aqyl-esi kem bolyp týylatynyn zertteýler dáleldegen. Ekiqabat áıelderdiń aǵzasyna kúnine ıod 180-250 mkg mólsherde qabyldanýy kerek.
Iod tapshylyǵyn joıýdyń eń bir tıimdi joly ıodtalǵan tuzdy óz mólsherinde tutyný bolyp otyr. Qazaqstanda 1999 jyly halyqtyń tek úshten biri ǵana ıodtalǵan tuzdy tutynsa, 2006 jylǵy zertteý boıynsha bul kórsetkish 92 paıyzǵa jetken. Iod bala týý jasyndaǵy áıel aǵzasyna óte qajet element. 2006 jylǵy zertteý nátıjesinde qazaqstandyq áıelderdiń azǵasynda shamamen 250mkg/l ıod bolsa, 1999 jyly bul kórsetkish 95mkg/l deńgeıinde ǵana bolǵan. Búgingi tańda respýblıkada halyq tutynatyn tuzdyń barlyq túri «Iod tapshylyǵy aýrýlarynyń aldyn alý» jónindegi 2003 jylǵy zańǵa sáıkes ıodtalady.
1996 jyly IýNISEF qory respýblıkadaǵy tuzdyń 80 paıyzyn óndiretin «Araltuz» kásipornyna qarjylaı, tehnıkalyq qoldaý kórsetýi nátıjesinde kásiporyndaǵy tuzdy ıodtaý sapasy joǵary deńgeıge kóterildi. Qazaqstanda tuz óndirisiniń 10 paıyzy «Sozaqtuz» kásipornyna tıesili. Qalǵan 10 paıyzdaı óndiris kólemin «Pavlodartuz» beredi. 2002 jydy Azıa damý banki de «Araltuz» ben «Pavlodartuzǵa» tuzdy ıodtaýǵa arnalǵan qural-jabdyqtardy tartý etti.
IýNISEF–tiń aqparattyq bóliminiń úılestirýshisi Sultan Qudaıbergenovtiń aıtýynsha, IýNISEF tárizdi halyqaralyq uıymdardyń birlesken baǵdarlamalar qabyldap, júzege asyrýy nátıjesinde ıod tapshylyǵy baıqalǵan elderdiń sany 41 paıyzǵa azaıǵan. Al ıodty tutyný mólsherin arttyrǵan memleketter sany 36 paıyzǵa kóbeıgen. Búginde álem halqynyń 71 paıyzy ıodtalǵan sapaly tuzǵa qoly jetimdi sanalady. Al 1990 jyly jahan turǵyndarynyń tek 20 paıyzy ǵana osyndaı tuzdy tutynǵan. Búginde BUU-nyń IýNISEF Balalar qory ıod tapshylyǵyn joıýǵa baǵyttalǵan álemniń ár túkpirindegi memleketterdiń atqaryp jatqan jumystaryna jan-jaqty qoldaý kórsetýde.
Sonymen Almatydaǵy jıynda qandaı máseleler talqylandy?
Oktavıan Bıvol, IýNISEF-tiń Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa, TMD elderindegi densaýlyq saqtaý jónindegi ókili:
— Búginde ıod jetispeýshiligi túsik tastaý, balanyń aqyl-oıynyń kesh damýyna ákep soǵatyn negizgi faktor bolyp otyr. Bul turǵyda IýNISEF halyqaralyq uıymdarmen, Qazaq taǵamtaný akademıasymen birlesip baǵdarlamalar qabyldaýda. Bul jıynnyń maqsaty aldaǵy atqarylatyn isterdiń josparyn jasaý, jańa jobalardy júzege asyrý máselelerin talqylaý. Qazaqstan tuzdy ıodtaý jóninen aldyńǵy qatarda turǵan eldiń biri ekenin 2009 jyly tórt halyqaralyq uıym ( IDDICC, WHO, UNICEF, GAIN) qujatnamalyq negizde tirkegen. «Araltuz» sıaqty sapaly ıodtalǵan tuzdy óndiretin kásiporyndardyń bul jetistikke jetýdegi úlesi qomaqty. Alaıda sońǵy kezde shet elden keletin 10 paıyz mólsherdegi sapasyz tuz ónimderi bul jetistikke biraz kóleńkesin túsirýde. Osyǵan baılanysty búgingi jıynda tuzdy ıodtaý barysyn jiti baqylaýdy qolǵa alý máseleleri de kóterildi.
Grıgorıı Gerasımov, Iod jónindegi halyqaralyq uıymnyń aımaqtyń koordınatory, IýNISEF keńesshisi:
— 1990 jyly balalar máseleleri talqylanǵan jahandyq samıtte ıod tapshylyǵy týraly sóz qozǵaldy. Osy jıynda álemdegi 110 memlekette ıod jetispeýshiligi bar ekeni aıtylǵan. Búginde ıod mólsheriniń qajetti deńgeıde bolýyna álemniń damyǵan elderi qatty mán berýde. Máselen, AQSH úshin ıod tapshylyǵyn joıý damý saıasatynyń ekonomıkalyq tıimdi maqsattarynyń biri bolyp tabylady. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy 2014 jyly ǵylymı zertteý jumystary aıasynda ıodtalǵan tuzdy úı jaǵdaıynda tıimdi mólsherde paıdalaný jóninde nusqaýlyq shyǵardy.
Búginde ıodtyń jetispeýshiligi balalardyń ıntelelektýaldy qabiletiniń tómendeýimen qosa eresekterdiń eńbek ónimdiliginiń azaıýy jaǵdaılaryna ákelip soǵýda. Mektepte balanyń oqý úlgerimi durys bolmasa eń aldymen ıod jetispeýshiliginen dep bilgen jón. Aǵzaǵa qajetti elementterdiń tolyq mólsherde bolýy ana jatyryndaǵy náresteniń mıynyń jetilýi men mektep jasyndaǵy balalardyń ıntellektýaldyq damýyna qatty áser etedi.
Iod jetispeýshiligi medısınalyq másele bolǵanmen ony medısınalyq turǵydan sheshý múmkin emes. Iaǵnı ıodtyń azdyǵynan aýrýǵa shaldyqqandardy medısınalyq jolmen emdeımiz degen bos sóz. Teledıdardan kúndelikti jarnamalanyp jatqan dári-dármekter de kómektespeıdi. Bir ǵana jol bar, ol — kún saıyn durys tamaqtaný, ıodtalǵan tuzdy mólsherimen tutyný.
P.S. Árıne, tek ıodtalǵan tuzdy tutyný arqyly aǵzaǵa qajetti element tolyq mólsherde qabyldanady deýge bolmaıdy. Tuzdy kóp mólsherde paıdalanýdyń zıandy ekeni belgili. Sondyqtan jalǵyz ıodtalǵan tuzben ıod tapshylyǵy joıylady deýge bolmas. Iod qandaı ónimderde kóbirek bolady desek, ıodtyń mol mólsherin qamtıtyn ónimderdiń basynda balyq, balyq ýyldyryǵy, qaraqumyq (grechka), qurma, teńiz qyryqqabaty, suly, sút jáne sút ónimderi, nan, qyzylsha, sábiz, jemis-jıdekter tur. Sondaı-aq, «Jyldam qorytylatyn jylqy etiniń quramynda A, V dárýmenderi, nıkotınamıd, temir, kobált, fosfor, kálsımen qatar ıod ta bar» deıdi ǵalymdar.
Sharafat Jylqybaeva
