Elimizde ana baqytyn sezine almaǵan, sezinse de artynan qaıǵy jamylǵan, shyn qýanyp kúle almaǵan, januıalar qanshama. Bul ózekke ókinish uıalatar orny tolmas, búgingi kúnniń ashshy da bolsa shyndyǵy. Qoǵamnyń basty baılyǵy – ana men bala ekeni daýsyz. Alaıda ana men bala ómirine, olardyń deniniń saýlyǵyna, kóńil bólmeı nemquraılylyq tanytyp otyrǵan aq qalatty abzal jandardyń isine qaıran qalasyń. Olaı deıtinim, dúnıe esigin ashyp úlgermesten shetinep ketetin sharanalardy eseptemegende, shyr etip ómirge kelip, artynsha túrli jaǵdaılarmen shetinep ketetin sábılerdiń sany jóninen Qazaqstan aldyńǵy bestikten oryn alyp otyr.
Damyǵan memlekettermen salystyrǵanda tórtinshi oryndy ıemdengen bizdiń elde tiri týylǵan árbir 1000 sábıdiń 18-i shetinep ketedi eken. Statısıkalyq málimetterge súıensek, bes jasqa deıingi balalardyń ólim-jitimi kóbeıip ketken. Osyǵan baılanysty esep júrgizgen dárigerler qylyǵy shyqqan balalar óliminiń úles salmaǵy birneshe esege artqan. Árıne, bul turǵydan alyp qaraıtyn bolsaq, shalǵaı aýyldarda sábı óliminiń basym ekendigi aıtpasa da belgili. Óıtkeni, kóptegen aýyldarda eki-úsh bólmeli aýrýhana salyp, bir nemese eki dárigerdi jumysqa ornalastyrǵan. Olardyń ózi jáı ǵana medbıke. Al, medbıkelerdiń qolynan ólim aýzynda jatqan adamdy alyp qalýǵa qaıdan shamasy kelsin? Tipti, jáı ǵana bir jerińdi jaraqattap alsań, dári-dármekterin aqtaryp otyryp, ýaqytsha aýyrǵandy basatyn bir dárini berip, qalaǵa jiberedi. Osynadan-aq baıqaýǵa bolady emes pe, bizdiń elimizdiń jaǵdaıynyń qandaı ekenin.
Búgingi tańda «ana men sábı ómiri» — kezek kúttirmeıtin kúrdeli máseleniń biri. Medısına salasynda ana men bala ólimin azaıtý basty maqsat bolyp otyrsa da, ázirge bul túıinniń sheshiler túri joq. Óıtkeni, ana men bala ózderiniń quqyǵyn qorǵaı almaıtyn, áljýaz toptyń qatarynda. Aıaǵy aýyrlap, baqyttyń bal dámin sezinip júrip, endi ǵana sábıin qushyrlana ıisker shaǵynda, baýyr eti balasynan aıyrylyp qaıǵynyń qamytyn jamylady. Osy turǵyda, bolashaq ana óziniń jáne ómirge keletin náresteniń densaýlyǵyna nazar aýdaryp, qandaı aýrýlardyń balaǵa zıandy ekenin bilýge tıis. Óıtkeni, árbir ana óz densaýlyǵyna, balasynyń bolashaǵyna alańdap, kútinbese, aq qalatty abzal jandardan kóp jaǵdaıda zıan bolmasa, paıdasy tımeı otyrǵany mynaý. Aıtalyq, byltyrǵy jyly Almaty qalasynda on bir ana bosaný ústelinde jan tapsyrsa, jaryq dúnıe esigin endi ashqan 403 sábı shetinep ketken. Al bıylǵy jyldyń alǵashqy bes aıy ishinde Almaty qalasyndaǵy perzenthanalarda tórt kelinshek bosaný kezinde kóz jumǵan. Prokýratýra qyzmetkerleri olardyń teń jartysynyń ómirin saqtap qalýǵa dárigerlerdiń múmkindigi jetetinin dáleldegen, osynyń ózinen-aq dárigerlerdiń jumysynyń mandyrymsyz ekenin kórýge bolady. Árıne, bul tek Almaty qalasyndaǵy jaǵdaı, basqa óńirlerde budan kóp bolmasa, az emes ekeni aıdan anyq. Máselen, resmı derekterge súıensek, Ońtústik Qazaqstan oblysynda 2009 jyly ómirge sábı ákelgeli otyrǵan 27 ana kóz jumǵan. Analar ólimin jiti teksergen mamandar «olardyń 26-syn aman alyp qalýǵa bolatyn edi» degen sheshimge kelgen. Bıylǵy jyly da Ońtústik óńirde analar ólimi jóninen aldyńǵy oryndy bermeıtin syńaıly. Oǵan dálel jyl basynan beri atalmysh aımaqta 13 áıel perzenthanada bosaný kezinde kóz jumǵan. Ókinishtisi, mamandar taǵy da olardyń jartysynan astamynyń ómirin saqtap qalýǵa dárigerlerdiń múmkindigi bolǵandyǵyn aıtýda. Osy oraıda aıta keter jaıt, dárigerler kóp jaǵdaıda «analardyń ýaqytysynda kelip, dárigerge tekserilmeýinen, óz densaýlyqtaryna nemquraıly qaraýynan analar óliminiń artyp otyrǵandyǵyn» aıtyp, bar kináni ózderine jaýyp, dárigerler sútten-aq, sýdan-taza bolyp otyr.
Bir jaǵynan bala óliminiń joǵary bolýy elimizdiń keıbir ekologıalyq aımaqtarynda, óndiris kóp óńirlerde bul másele kúrdeli. Aıtalyq, ekologıanyń áserinen bala shala týylyp nemese ishten múgedek, sal bolyp dúnıe esigin ashyp jatyr. Onyń ústine áleýmettik turmystyń áserin de bolary sózsiz. Ol úshin densaýlyq saqtaý salasyn batystyń ozyq jabdyqtarymen tolyqtaı qamtamasyz etý qajet. Óıtkeni, batys elderinde 500-600 gram bolyp týylǵan balany sylap-sıpap adam qataryna qosyp jatyr. Al, bizde mundaı jaǵdaıda týylǵan balalar birden shetinep ketip jatady. Tipti, alty-jeti aılyq balanyń ózi áreń aman qalyp, jiti baqylaýdyń arqasynda adam bolyp jatady.
Dárigerlerdiń naýqas ómirine selqos, nemquraıly qaraıtyny qazir kóp aıtylyp ta, basylym betterinde toqtaýsyz jazylyp ta júr. «Jel turmasa shóptiń basy qımyldamaıdy». Dárigerlerdiń jumysyn eshkimde joqqa shyǵaryp otyrǵan joq. Ia, dárigerlerdiń jumysy aýyr. Onyń qolynda naýqastyń densaýlyǵy ǵana emes, adamnyń ómiri turady. Sondyqtanda o basta sol mamandyqty qalap, ystyq-sýyǵyna tózemin degen nıetpen oqýǵa túsip, maman bolǵannan keıin, abyroımen atqara bilýi kerek emes pe? Mamandardyń pikirinshe, bizdiń elimizde ǵana emes, jalpy álemde jylyna mıllıondaǵan adam dárigerdiń qateliginen ómirlerimen qosh aıtysady eken. Sondaı-aq jyl saıyn elimizdegi analar óliminiń sebepterin teksergen quqyq qorǵaý oryndarynyń qyzmetkerleri de «jyl saıyn qaıtys bolatyn analardyń basym bóligin qutqaryp qalýǵa dárigerlerdiń múmkindigi bolǵanyn» aıtýmen keledi. Sonda múmkindikteri bola tura, olardyń jaıbaraqat qarap júrgenin qalaı túsinýge bolady. Bilimderi jetpeı me, alde erine me?
Sondyqtan endigi jerde dárigerlerdiń osyndaı qatelik jibermeýin baqylap, olardyń ne úshin selsoq qaraıtynyn zerttep, onyń aldyn alýmen aınalysý kerek. Mundaı jaǵdaıdyń oryn alyp jatqanynyń birden bir sebebi, oqý oryndarynyń durys bilim bermeýinen desem qatelespeımin. Máselen, Ońtústik óńirdi alyp qarasaq, Túrkistan qalasynda «Medkolledjdi» bitirip, sol qalada nemese jaqyn mańdaǵy aýdandarda dáriger, medbıke bolyp jumys istep júrgender qanshama. Tórt jyldyq bilimmen, medesına salasyn meńgerip alý degen qulaqqa kirmeıtin áńgime ǵoı. Aýylǵa bara qalsań, qudy dárigerler qudaı sekildi. Aldyna kelgen adamǵa shirenip otyrǵany anaý. Jaraıdy shirensin-aq, biraq bir nárseni bilip baryp shirense jón-aq. Osyndaı jaǵdaıda, oryn alyp jatqan keleńsizdikterdi boldyrmas úshin eń aldymen, dárigerdiń biliktiligin arttyrýǵa kúsh salý qajet. Dárigerlerimizdiń biliktiligi halyqaralyq standarttarǵa sáıkes kelýi úshin shetelmen tájirıbe almasý jumystaryn kóbeıtýge tıispiz. Sonda ǵana ólim-jitim azaıyp, halyqtyń densaýlyǵy jaqsaryp jáne shetelden kómek surap, sharadaı basy shapshadaı bolyp júrgen naýqastarymyzdyń da sany azaıar edi. Bul jerde bassalyp, dárigerlerdi jamandap nemese jala jaýyp otyrǵanymyz joq. Tek kózimizben kórip otyrǵan, qoǵamdaǵy jaǵdaı. Onymen qosa, búgingi kúni dárigerlerimizdiń aılyǵy da máz emes. Alyp otyrǵan eńbekaqysyna kóńili tolmaıtyn maman óz jumysyn jan-tánimen berilip istemeıdi. Sonyń saldarynan dáriger para alýdyń qamymen, naýqastarǵa tegin kórsetiletin medısınalyq kómektiń ózin qıyndatqysy kelip turady. Máselen, eki qabat áıel tolǵaǵy kelip aýrýhanaǵa túskennen bastap, aqsha suraý bastalady. Egerde, esh nárse bermeıtin bolsańyz, sizdi adam dep eseptemeıdi eken. Keıbir aýyldarda aqsha bermese birneshe aptaǵa deıin, aýrýhanadan shyǵarmaıtyn kórinedi. Bul degenińiz baryp turǵan soraqylyqtyń kókesi emes pe? Degenmen, bılik basyndaǵylar dárigerlerdiń jalaqysyn kóbeıtip, qolyna jetkilikti jalaqy alyp tursa, mundaı is-áreketke barar ma edi?! Kim bilsin?
Ókinishke oraı, elimizde bala týý kórsetkishi óskenimen ana men bala ólimi de soǵurlym kóbeıip otyr. Buǵan elimizdegi dárigerlerdiń ǵana emes áıelderimizdiń jáne bolashaq analarymyzdyń, ósip kele jatqan qyzdarymyzdyń da densaýlyǵynyń nashar ekeni sebep bolýda. Mysaly, sońǵy málimetterge súıensek jas qyzdardyń 30 paıyzynyń ǵana densaýlyǵy qanaǵattanarlyq dep kórsetken. Demek, qalǵan 70 paıyzynyń densaýlyǵy tómen degen sóz. Onyń ishinde 47,4 paıyzy asqazan-ishek joldarynyń dertterine shaldyqsa, 30,8 paıyzyn nesep, zár júıesi aýrýlary mazalaıdy. Sondaı-aq, 12,5 paıyzy endokrındik júıe aýrýymen aýyrady. Bundaı syrqattar áıel adamnyń bala kóterýine keri áserin tıgizetini aıtpasa da túsinikti. Iaǵnı, ananyń boıyndaǵy dert ishte jatqan balaǵa da tikeleı zıan keltiredi.
Sonymen qatar, ana men bala ólimi kóp tirkeletin aımaqtarǵa Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Mańǵystaý, Atyraý oblystary jatady. Atalǵan óńirlerde jaǵymsyz jaıttardyń kóp oryn alýyna halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń tómendigi, bolashaq analardyń ózin-ózi kútpeýi jáne qorshaǵan ortanyń lastanýy qatty áser etýde. Máselen búginde qazaqtar tyǵyz qonystanǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynda bala týý da, sábılerdiń shetineýi de kóp tirkeledi. Ońtústiktegi ólim-jitimniń kóp bolýyna áleýmettik jaǵdaı men durys kútinbeý sebepshi bolyp otyrǵany jasyryn emes. Al Atyraý men Mańǵystaýda qorshaǵan ortanyń lastanýy adam densaýlyǵyn úlken zalalyn tıgizip otyr. Bir jaǵynan ekologıa qyspaqqa alyp, ekinshi jaǵynan dárigerler qaýqarsyzdyq tanytyp otyrǵanda, qaıdan deni saý bala dúnıege kelsin? Elý eldiń qatyryna qosylamyz dep shabylyp júrmiz aldymyzǵa des bermeı. Qaıdaǵy elý eldiń qatary, aldymen halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartyp, ólim-jitimdi azaıtýǵa kúsh salý kerek emes pe? Osy máselelerdi basshylyqtaǵylar qolǵa alyp, zańsyz áreketterdi baqylap, jiti qadaǵalaý kerek. Sonda ǵana táýelsizdigim tuǵyrly bolyp, elimiz órkendeı túsedi.
Derekkóz: Qazaq úni
