Áıelder arasynda eń jıi kezdesetin aýrýlardyń biri – jatyr moıny obyry. Talaı kelinshekti jarymjan etken, ajalyna sebep bolǵan da – osy dert. Almaty qalasynda jyl saıyn osy dıagnozben birneshe áıel tirkeledi eken. Almaty qalalyq Onkologıalyq ortalyqtyń onkolog-gınekology Gúlnar Stamqulova hanym obyrǵa sebep bolatyn jaıttar, aldyn alý sharalary men emdeý tásilderi týraly áńgimelep berdi.
– Gúlsim Ábilhanqyzy, sońǵy jyldary áıelder arasynda jatyr moıny qaterli isiginiń jıi kezdesetinin bilemiz. Qazirgi ahýal qalaı?
– Onkologıalyq aýrýlar arasynda jatyr moınynyń qaterli isigi sút bezderiniń obyrynan keıin eń jıi kezdesetin dertter qatarynda tur. Byltyr osy aýrý boıynsha 178 áıel esepke alyndy. Biraq sońǵy kezderi ábden asqynyp ketkender sany edáýir azaıdy. Bálkim munyń sebebi aldyn ala medısınalyq tekserýlerden ótkizý, skrınıng jasaýdyń arqasynda shyǵar. Ári buqaralyq aqparat quraldary arqyly nasıhat jumystaryn júrgizý, áıelderdi dertti asqyndyrmaýǵa jáne aldyn ala tekserýden ótýge shaqyrdyq. Kórsetkishterdiń jaqsarýyna BAQ-tyń da kómegi tıgeni anyq. Adam papılommasynyń vırýsy jatyr moıny qaterli isigine ushyraý qaýpin arttyrady. Obyrdyń bul túri negizinen jynystyq qatynasty 18 jasqa tolmaı bastaǵandarda, temeki shegetin áıelderde, 18 jasqa tolmaı turyp nemese 40 jastan asqannan keıin bala týǵandarda, jynystyq gıgıenany saqtamaıtyndarda, tósektesterdi jıi almastyratyn kelinshekterde jıi kezdesedi.
– Derttiń aldyn alý úshin ne isteý kerek?
– 2013 jyly 11-12 jastaǵy qyz balalarǵa Adam papıllomasy vırýsyna qarsy ekpe jasaýǵa qatysty joba qolǵa alyndy. Bul tájirıbe túrinde júzege asyrylatyndyqtan, tek Almaty men Astana qalalary, sondaı-aq, Pavlodar men Atyraý oblystary ǵana qamtyldy. Osy taqyrypqa oraı mektepterde leksıalar oqydyq, túsindirme jumystaryn júrgizdik. Kóńilge sál kirbiń salatyny, ata-analardyń kópshiligi atalǵan ekpe týraly habary joq bolǵandyqtan, qyz balalaryna saldyrýǵa múlde qarsy. Bul vaksınasıa 3 kezeń boıynsha iske asyrylady, eshqandaı zıany joq. Osydan birneshe jyl buryn biz Medısınalyq ýnıversıtette oqıtyn qyz balalarǵa osyndaı ekpe jasaǵan bolatynbyz. Kóz jetkizgenimiz, eshqandaı da keri áseri baıqalmady. Jatyr moıny obyrynan qorǵanýdyń birden bir tıimdi ári zalalsyz joly – osy ekpe. Eskeretin jaıt, Adam papılommasy vırýsyna qarsy ekpe tek jynystyq qatynasqa túspegen qyzdarǵa ǵana jasalady. Sonymen qatar skrınıng jasaý da – asa mańyzdy sharalardyń biri. Dertin asqyndyryp alatyndar kimder? Dárigerge qaralýǵa aılap, jyldap kelmeıtinder. Esh jeri aýyryp, mazalamasa da, áıelder jylyna bir ret gınekolog pen mammologqa tekserilýi tıis. Bir jeri aýyrsa, mindetti túrde emdelgeni jón.
– Kelinshekterdiń óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraýy qalaı?
– Ókinishke qaraı, óte tómen. Byltyr jatyr moıny qaterli isigine shaldyqqandar sany 100 myń áıelge shaqqanda 18-20 boldy. Syrt qaraǵanda, óte az kórsetkish. Biraq árbir sannyń artynda bireýdiń anasy, bireýdiń qyzy nemese bireýdiń jary, ıaǵnı, adam taǵdyry tur ǵoı. Eń mańyzdysy, obyr bolǵan áıelderdiń basym bóligi bala týýǵa qabilettiler – 17-44 jas aralyǵyndaǵylar. Alysqa barmaı-aq, ózimdi aıtar bolsam, maǵan kún saıyn 30-ǵa deıingi jas kelinshekter keledi. Olardyń barlyǵynda da qaterli isikke shaldyǵýy múmkin degen qater bar. Ókinishke qaraı, emhanalar men aýrýhanalardaǵy keıbir dárigerlerdiń «Siz bala týmaǵansyz, siz jassyz, sizdiń jatyr moınyńyzdaǵy erozıany emdeýdiń qajeti joq» dep eldi adastyratyny jáne adam ómirine qaýip tóndiretini bar. Ondaı áriptestermen aıtysýdan, túsindirýden jalyqpaımyz. Tipti, jatyr moıny sýyqtaǵan qyz balalardyń ózine (jynystyq qatynasqa túspegen) radıotolqyndy, hımıalyq koagýlásıa lazerlik jolmen emdeý tásilderi usynylady. Der kezinde emdelmegenniń sońy ókinishti jaıttarǵa ákep soǵady. Sońǵy kezderi jatyr moınynyń obyry jasaryp keledi. Buryn bul aýrýǵa 35-40 jastaǵylar shaldyǵatyn. Qazir 25-ke jetpegenderde jıi kezdesetin boldy.
– Onyń sebebi nede?
– Bálkim, sońǵy jyldary qyz balalar jynystyq qatynasqa erte túsetindikten shyǵar? Sondaı-aq, tósektesterdi jıi almastyrý, erte jasta bala týý (18 jasqa deıin), qaıta-qaıta jasandy túsik jasatý, kóp bala týý, araq ishý, temeki tartý t.b. barlyǵy da dertke ushyraý qaýpin týdyratyndar sanatynda ǵoı. Ekologıa men qorshaǵan ortanyń lastanǵany bar. Múmkin bizdiń ómir súrý qarqynymyz ózgerip, aǵzaǵa keri áser etip jatyr ma?.. Naqty sebebi belgisiz.
– Eger jatyr moıny obyry erte kezeńde anyqtalsa, ony emdeýdiń qandaı paıdasy bar?
– Eger qaterli isik aldy jáne erte kezeńde anyqtalsa, aǵzaǵa aıtarlyqtaı qaýip tónbeıdi, negizinen jatyrdy jergilikti emdeý tásilderi qoldanylady. Mundaıda tipti, áıeldiń bala týý qabiletin de saqtap qalýǵa bolady. Iaǵnı, dertke shaldyqqan kelinshekke 3 jyldan keıin bala kóterýge ruqsat beriledi. Eskeretin jaıt, onkolog-gınekologtyń jiti qadaǵalaýynda bolýy shart. Al ekinshi-úshinshi kezeńinde adam ómirin saqtap qalýdaǵy arpalys bastalady. Byltyr aýrýy asqynyp ketken, obyr úshinshi, tipti, tórtinshi kezeńge ótip ketken áıelder keldi. Bul degenińiz – olar birneshe aıdan keıin ómirimen qoshtasady degen sóz. Ókinishke qaraı, jatyr moıny qaterli isigi ajalǵa ákep soǵady. Menińshe, elý-alpys jas degenińiz kárilik emes, kárilik 70-ten keıin bastalady. Sol úshin áıelder óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qarap, laıyqty baǵalaýy tıis.
– Siz ata-analar qyz balalaryna Adam papılloma vırýsyna qarsy ekpe jasatýǵa narazy dedińiz. BAQ-ta da bul ekpeniń jaǵymsyz tustary kóbirek aıtyldy. Obyrǵa ushyraýdan qorǵaıtyn ekpeni jurt durys qabyldaýy úshin ne isteý kerek?
– Bizdiń memleketimiz ben QR Densaýlyq saqtaý mınıstrligi atalǵan ekpeni esh tekserýsiz ala salyp, bizdiń júıege engize salýy múmkin emes qoı. Birinshiden, bul óte qymbat turatyn nárse. Ekinshiden, óte kóp jumys isteýdi qajet etedi. Vaksınany qoldanysqa shyǵarmas buryn kez kelgen farmasevtıkalyq fırma qaýipsizdik erejeleri boıynsha kóp kezeńdik tekserý, zertteý jumystaryn jasaıdy. Ekpeden keıin qyzdardyń boıynda Adam papıllomasy vırýsyna qarsy ımýnıtet paıda bolady. Al jaǵymsyz aqparattardyń taralýy, ata-analardyń qarsylyq tanytýy – qalypty jaǵdaı. Árdaıym jańa bir nárse usynylǵanda paıda bolatyn reaksıa. Osydan birneshe jyl buryn gepatıt vırýsyna qarsy ekpe shyqqanda da ata-analar quptaǵan joq. Alaıda, qazir ekpeni engizgennen keıin elimizde gepatıt dertine shaldyǵatyndar azaıdy.
– Ekpe úsh kezeńnen turatynyn aıttyńyz. Tolyǵyraq toqtalsańyz...
– Iá, úsh kezeńnen turady. Máselen, aldymen birinshi ekpe egiledi. Ekinshisin arada bir aı ótkennen keıin, al úshinshisin birinshi ekpe egilgennen keıin 6 aı ótkende jasaıdy. Bul mindetti. Sheteldik tájirıbeni alsaq, Adam papıllomasy vırýsyna qarsy ekpe men skrınıngterdiń arqasynda jatyr moıny obyrynyń ádeýir azaıǵany baıqalady. Osy sebepti, damyǵan elderde bul aýrý 7-8-orynda tursa, bizde sút bezderi qaterli isiginen keıingi ekinshi orynda tur. Sońǵy jyldary kezdesýler ótkizip, ata-analardyń barlyǵyna túsindirý jumystaryn júrgizip kelemiz. Buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderine aıtar ótinishimiz, aqparatty Internetten almaı, kásibı mamandardan, ıaǵnı, onkolog-gınekologtardan alsańyzdar. Internetke kim kóringen aqparat tyqpalaıdy, olardyń arasynda shyndyqqa janaspaıtyndary kóp. Osynyń saldarynan, qoǵamdy adastyratyn, kóńilderine kúdik uıalatatyn nárseler paıda bolady. Bizdegi kóptegen onkolog dárigerler ózderiniń qyzdaryna qymbat turatyn osy ekpeni birneshe jyl buryn aqyly túrde ektirdi. Kezinde bir ekpe 30-35 myń teńge turatyn, qazir 10 myńǵa tómendedi. Almatydaǵy Vaksınasıa ortalyǵynda jasaıdy. Men jaqynda ózimniń boıjetken qyzyma da saldyrmaqpyn. Al tájirıbelik jobany 11-12 jastaǵy qyzdarǵa tegin egedi. Bir qyzyǵy, jatyr moıny obyrymen aýyrǵandar dertinen qulan-taza aıyqqannan keıin, óz qyzdaryna osy ekpeni ektirip jatyr. Bul qaýiptiń aldyn alýǵa sep.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Názıa Joıamergenqyzy
Derekkóz: Túrkistan gazeti
