Bıyl ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵyn postkeńestik keńistikte, orys tildiler arasynda alǵashqy bolyp Belorýs jazýshysy Svetlana Alekssevıch aldy. Jazýshynyń joǵary marapaty 20 jyldan beri kitaptary shyǵarylmaı kele jatqan Belarýsıada da, bılik basyndaǵylarǵa aıtylǵan syny jaqpaıtyn Reseıde de eshkimniń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzbady.
Jaqynda jazýshy Euronews arnasynyń tilshisi Natalıa Rıchardson-Vıkýlınaǵa suhbat berdi. Nazarlaryńyzǵa Nobel syılyǵy, ushqysh Nadejda Savchenko jáne soǵys pen týraly sóz etken sol suhbatty usynamyz.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Svetlana Aleksandrovna, eń aldymen arnamyzǵa suhbat berýge keliskenińizge rahmet aıtamyz. Jalpy, qanshama jazýshy Nobel syılyǵy týraly tek armandap ótti. Atalǵan nagradaǵa ıe bolǵan soń Sizdiń ishki álemińiz qalaı ózgerdi?
Svetlana Aleksıevıch: Sondaı uzaq ýaqyt ótpedi, sol sebepti de men ol kúıdi tolyq keship jatqam joq. Qazir maǵan jat rıtmder, saparlar kóp bolyp tur. Sondyqtan bul týraly aıtýǵa áli erte bolar.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Biraq Siz óz yqpalyńyz, qoǵamdaǵy salmaǵyńyz ózgergenin baıqaǵan bolarsyz?
Svetlana Aleksıevıch: Meniń ustanymdarym esh ózgermedi, bári burynǵysha. Buryn aıtqandarymdy áli aıtyp júrmin. Alǵashqy baspasóz máslıhatynda menen Ýkraına týraly surady. Men ol eldegi jaǵdaıdyń okýpasıa ekenin, Pýtın azamattyq soǵys bastaǵanyn aıttym. Azamattyq soǵysty kez kelgen elde bastaýǵa bolady. Belarýsıada poláktar men belorýstardy qarsy qoıýǵa bolady degendeı. Osy pikirlerim úshin maǵan Pýtınniń baspasóz hatshysy Peskovtiń ózi jaýap berdi. Men oǵan Ýkraın halqyna qoldaý retinde kitaptarym men hat jiberdim. Biraq, qazirgi jaǵdaıda sen meıli úsh dúrkin Nobel syılyǵynyń ıesi bolsań da bılik ıeleri saǵan jaýap qatpaıdy.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Siz bılik ıeleri degende Lýkashenko men Pýtındi aıtyp otyrsyz ba?
Svetlana Aleksıevıch: Iá.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Al, Lýkashenko Sizdiń syılyq alǵanyńyzdy qalaı qabyldady?
Svetlana Aleksıevıch: Gorbaechevten, Germanıa, Fransıa prezıdentterinen keıin kesh bata quttyqtady. Biraq, elde saılaý bolyp jatqan, sheteldik baqylaýshylar kóp júrdi. Qalaı saılaý aıaqtaldy, ol meni eldi qaralap júrsiń dep aıyptady.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Iaǵnı, Sizdiń Lýkashenkomen ara qatynasyńyz jaqsarmaǵan boldy ǵoı?
Svetlana Aleksıevıch: Joq-joq.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Sizdiń Nobel syılyǵyn alýyńyz Reseı qoǵamyn dúr silkindirdi. Reseılikterdiń kóbi Siz syılyqty Pýtınge qarsy ustanymdaryńyz úshin aldyńyz dep sanaıdy. Buny Siz qalaı qabyldadyńyz? Álde osyndaı pikir bolatynyn bildińiz be?
Svetlana Aleksıevıch: Joq, mundaı eshteńe kútpedim. Ásirese, jazýshylardan mundaıdy kútpedim. Men Reseı qoǵamy osynsha deńgeıde syrqat dep oılamadym. Biraq, eń aıaǵy Nobel syılyǵyn alǵan jazýshylarǵa deıin óz elderinde sol aýrýǵa shaldyqqan. Býnın de, Soljenısyn da, Brodskıı de, tipti Pasternak ta. Qandaı el ekenin túsine almaı qoıdym.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Másele Pýtınde emes shyǵar bálkim. Múmkin Siz reseılik qoǵamnyń jáne reseılikterdiń jandy jerlerin taýyp basqan bolarsyz? Olarǵa sonyńyz unamaǵan bolar?
Svetlana Aleksıevıch: Munyń sebepteri kóp. Birinshiden, men reseılikter laıyqty deńgeıde qabyldamaıtyn kishkentaı ǵana el Belarýsıadanmyn. Belorýs tili degen olar úshin bylǵanǵan orys tili emes pe? Al, sol eldiń jazýshysy syılyq alýy olar kútpegen jaǵdaı boldy. Odan keıin men aınalysyp júrgen janr máselesin de aıta ketý kerek. Reseılikter jalpy jańalyqtan tys qalǵan. Olar álemge ashylmady. Ol jaqta lıberal sózi jaǵymsyz maǵynaǵa ıe. Olarǵa Pýtın aıtyp júrgen «Reseı – uly, aınalasy tolǵan jaý» degen sóz jaqyn. Bul eski túsinistik halyq sanasynjda qalyp qoıǵan. Bir-birine baýyr eki halyqty birneshe aı ishinde bir-birimen soǵystyryp qoıýdy elestetýdiń ózi qıyn. Meniń anam ýkraın qyzy, ákem – belorýs. Kóbinde solaı. Biraq, soǵan qaramastan soǵys boldy. Qazirgi tehnologıalar zamanynda adamǵa kez-kelgen nrse isteýge bolady eken.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Siz qazir Reseı túrmesinde otyrǵan ýkraın ushqyshy Nadejda Savchenkony bosatý kerektigin aıttyńyz. Siz úshin ushqysh qyz Ýkraına azattyǵy men úmitiniń sımvoly bolyp sanala ma?
Svetlana Aleksıevıch: Iá, meni ol áıel bir silkip tastady. Alǵashqy tergeý kezindegi onyń áreketteri meniń kóz aldymda. Qanshama dóreki erkekter oǵan tap bergende ózin sabyrly ustady. Bylaı qarasaq, jaı ǵana áıel. Biraq, biz Janna d Arkty kórip otyrmyz. Onyń kórgenin kez-kelshgen erkek kótere almas edi.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Siz óz shyǵarmashylyǵyńyzda keńestik jáne postkeńestik keńistiktegi adamdardyń taǵdyryn jazyp júrsiz. Sizdiń oıyńyzsha keńestik adamdardyń shirkeýge oralýy qanshalyqty zańdy qubylys? Qazir Reseıde senim men nasıhat arasyna shekara qoıý múmkin be?
Svetlana Aleksıevıch: Meniń oıymsha, Reseıde markstik ıdeologıa basymdyq alyp ketti. Ol ıdeıa bılikten aırylǵanda adamdar tireýsiz qaldy. Sol kezde olar shirkeýdi izdedi. Shirkeýge keldi. Shirkeý olar úshin barýǵa bolatyn jalǵyz oryn edi. Biraq, sońǵy on jylda burynǵy shirkeý qalmady. Shirkeý nasıhat júrgizý quralyna aınalyp ketti.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Biraq, Siz Reseıge degen senimdi joǵaltpaǵan bolarsyz?
Svetlana Aleksıevıch: Joq, joǵaltpadym. Biraq, orys shovınızmi bas kóterip bara jatqan sıaqty. Bul qorqynyshty qubylys. Reseıde Pýtınniń tý syrtynan kim qarap turǵany belgisiz. Eshbir fılosof, fýtýrologtyń bul elge qatysty boljamdary aqtalmady. Orys qazanynda ne qaınap jatqany beımálim.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Al, Ýkraınanyń Eýropada bolashaǵy bar ma?
Svetlana Aleksıevıch: Bar dep oılaımyn. Jaqynda Ýkraınada da boldym. Kıev-Mogılán akademıasynda, Maıdanda boldym. Adamdarymen, ásirese, jastarmen áńgimelestim. Men Ýkraına Reseı shekpeninen shyǵyp, Eýropaǵa, basqa álemge umtylǵan alǵashqy el dep bilemin. Biraq, barlyǵy qan tógiske ulasqany ókinishti. Reseı Ýkraınadan ońaılyqpen ajyraǵysy kelmedi. Ýkraına endi erkin el bolady.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Barlyq shyǵarmańyz qymbat ekeni túsinikti. Biraq, ózińizge qaı eńbegińiz bárinen de jaqyn?
Svetlana Aleksıevıch: Maǵan olardyń barlyǵy qymbat. Men barlyǵyn súıem. Tek olar ártúrli jaǵdaıda jazyldy. Eger, «Chernobyl duǵasyn» alsaq, onda ıntellektýaldyq izdenister kóp boldy degendeı... Biraq, eshbir kitabym qıyndyqpen jazyldy dep aıtpas edim.
Natalıa Rıchardson-Vıkýlına, Eýronús: Sóz sońynda shyǵarmashylyq josparyńyzdy aıta ketseńiz...
Svetlana Aleksıevıch: Men «Qyzyl adam» sıklyndaǵy kitabymdy aıaqtadym. Endi áıel men er arasyndaǵy mahabbat týraly jazatyn shyǵarmyn.
Derekkóz: ru.euronews.com
