Din jáne dástúr máselesi qazir óte ózekti bolyp otyr. Sony eskere otyryp, QMDB tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly din men dástúrdiń sabaqtasty tujyrymdamasyn QMDB jumystarynyń negizgi baǵyt retinde aldy. Jáne bıylǵy 2014 jyldy «Din jáne dástúr» jyly dep jarıalady. Osy másele týraly kóptegen eńbekter jazylýda. Osy oraıda, «Din jáne dástúr» degen kitaptyń birinshi bólimin alyp keldim. Bul kitap serıaly túrde jalǵasyn tabatyn bolady. Bul jerde dástúr degen ne, dástúrdiń bizdiń mádenıetimizdegi orny, onyń dindegi orny, dindegi dástúrdiń termındik maǵynasy qandaı degen sekildi máselelerge toqtala ketken. Jáne bul kitaptyń utymdy bir tusy bizdiń mádenıetimizdegi, salt-dástúrimizdegi, ádet-ǵurpymyzdaǵy qundylyqtar ıslammen qalaı sabaqtasqan, nege negizdelgen degen sekildi suraqtarǵa jaýap beretindiginde. Osy máseleler jóninde kitaptan mysaldar tabýǵa bolady. Sonymen qatar «Qazaq mádenıeti jáne Islam qundylyqtary» atty monografıalyq eńbegimdi sızderge alyp keldim. Bul «Qazaq mádenıetindegi ıslam qundylyqtarynyń orny» dep atalatyn doktorlyq dısertasıamnyń izimenen jazylǵan ǵylymı eńbek.
Bizdiń salt-dástúrimiz, ádet-ǵurpymyz osy ıslam dinindegi qundylyqtarmen sınkrettelgen, bite qaınasyp, sabaqtasyp ketken. Mádenıetimizdegi qundylyqttardy, salt-dástúrdi alyp qarasaq basym kópshiligi dinnen negizin tabatynyn baıqaýǵa bolady. Qarapaıym halyq olardyń dindegi súnnet, mustahap, ýájip ekenin bilmeýi múmkin. Biraq, ol dindegi negizi qundylyqtardyń biri. Al, dástúrdiń anyqtamasyna toqtala ketsek, «salt-dástúr – ár ulttyń, halyqtyń dini men senimine, ulttyq qurylym ereksheligine sáıkes ǵasyrlar boıy jınaqtalyp, ómirdiń ózi turǵyzǵan minez-qulyqtyń úlgileri, kúndelikti qoldanysta bir mádenı topty ekinshisinen aıyratyn jáne beıresmı jolmen retteıtin qabyldanǵan minez-qulyq erejesine nemese áleýmettik áreketterdi jónge keltiretin termın». Bir toptyń nemese halyqtyń ekinshisinen erekshelikteri bar ǵoı. Osy erekshelikter Quranda da aıtylyp ketken. Adamzat birneshe ulttan turady, ár ulttyń óziniń mádenıeti bar. Alla taǵala o basta osylaı jaratqan. Bul Allanyń hıkmeti. Ál-Hýjarat súresiniń 13-aıatynda: «Ýa, adam balasy, shúbásiz senderdi bir er, bir áıel adamnan (Adam men Haýa anadan) jarattyq. Sondaı-aq, bir birlerińdi taný úshin senderdi ulttar, rýlar qyldyq. Shynynda, Allanyń aldynda eń ardaqtylaryń taqýalaryń» degen. Iaǵnı aq pen qara násildiń eshqandaı aıyrmashylyǵy joq. Artyqshylyǵy tek ımandylyǵynda, taqýalyǵynda dep nusqaıdy. Al, dástúr jáne ǵuryp degen sózder de arab tilinen alynǵan. Bizdiń leksıkologıamyzǵa engen termınderdi alyp qarasaq, 30-40% arab tilinen engen. Jalpy, bilim,ǵylymǵa arnalǵan, adamnyń ıntellektýaldylyǵyn baǵalaıtyn qazaqsha termınderdiń barlyǵy arab tilinen kirgen. Mysaly, ilim-bilim degen sózder arab tilinde «ilim», qalam, mektep, dápter, zıaaly t.b.
Adamzattyń ekinshi atasy Nuh (ǵalaıhı sallam). Odan Sam, Ham, Iafıs degen úsh qana bala qalǵan. Samnan arabtar, Hamnan qara tústiler tarqasa, ıafıstan túrikter tarqaǵan. Árıne, samıdtar men ıafıstyqtardyń tili, eki túrli bolýy zańdylyq. Ádet-ǵuryp sózi de Qurannan alynǵan. Mysaly úshin, Alla Taǵala «Aǵraf» súresiniń 199-aıatynda: «Ǵafý jolyn usta, ǵuryppen ámir et, nadandardan teris aınal»,-deıdi. Bul jerdegi «ýrf» sózi adamzatty osy belgili bir mádenıettiń, halyqtyń ereksheligin, zamandar boıy qalyptasqan daǵdylaryn aıtady. Ǵurf sharıǵattyń úkimin shyǵarý úshin qoldanylatyn negizgi kategorıalardyń biri. Iaǵnı, ýrf «ǵuryp» - faryz, ýádjip, súnnet, mustahaf, mýbah, haram, makrýh sıaqty normatıvtik sharıǵı aktilerdi belgileıdi. Ǵuryptyń ózi aqylǵa súıený arqyly belgili bir halyqta qalyptasqan jazylmaǵan qaǵıdalardy kórsetedi. Mysaly, Alla Taǵala Quran kárimde birneshe nárseni haram dep belgiledi. Olar ólekse, baýyzdaǵanda aǵatyn qara qan, dońyzdyń eti, súzilip ólgen, býynyp, qulap ólgen maldyń etteri. Al, qalǵan jyrtqyshtardy paıǵambar qosymsha Allanyń ámirimen qosty. Paıǵambar (s.ǵ.s) jyrtqysh ańdardyń etin jeýdi haram dep sanady. Soıdaq tisteri bar, tyrnaqtary bar, qustardan murny ımek bolyp kelgenderiniń eti haram dedi. Biraq, pil sekildi aıtylmaǵan jáne jyrtqyshqa jatpaıtyn ańdar bar ǵoı. Pil ne Quranda, ne hadıste aıtylmady. Sondyqtan, arab elderinde pildiń etin jeýge ruqsat berilmedi, sebebi arab halqy pildiń etin jeýdi jaqtyrmady. Sol sekildi, arab halqynyń keıbir ǵuryptary sharıǵattyń da anyqtaǵysh normasyna aınaldy. Islam dininiń tórt masqabynda da ádet-ǵuryp sharıǵatty retteýshi normasy retinde sanalady. Mysaly, qalyńmal berýde ár qoǵamdyq taptyń óziniń belgilegen qundary bar. Máselen, áke-sheshesi joq, nemese úılenip jatqan kezde qalyńmalyn atap aıtpaǵan qyzǵa sol qoǵamdaǵy ádet-ǵurypqa saı beriledi. Bul bizdiń dinimizdegi salt-dástúrdiń ornyn kórsetse kerek. Mysaly úshin, qazaqtyń salt-dástúrinde, ulttyq pedagogıkasynda jazylmaǵan zańdar bar. Munyń barlyǵy ıslam dinindegi belgili bir qundylyqtarǵa saı bolyp tabylady. Aýyz ádebıetinde de mysaldar jetip artylady. Hadıste: «Bereke senderdiń úlkenderińmen birge keledi» delinse, qazaqta: «Qarıasy bar úıdiń qazynasy bar» deıdi. Jasy úlken adamdardy tórge shyǵaramyz, syılaımyz, bas tartamyz. Islam dinindegi qundylyqtar bizdiń salt-dástúrimizde burynnan bar bolǵandyqtan, ol tez sińip, halyq tez qabyldap aldy. Sondyqtan, meniń oıymsha, biz salt-dástúrimizdi jandandyrsaq, onda ata dinimizdi jandandyrǵan bolamyz. Sondyqtan, jat aǵymnyń yqpalynda júrip, ıslamdy durys túsindire almaı júrgenderge: «Sender qazaq halqy ustanǵan ıslam dininen, saltynan ózgeni usynbańdar, aıtpańdar. Sender osy qazaqtyń ustanǵan dástúrli dinin jandandyrsańdar, sol kezde naǵyz, shynaıy ıslamdy nasıhattaǵan bolasyndar. Halyqymyz júzge, rýǵa bólinip kelse de, biraq dinde bólinbegen. Aırandaı uıyp kelgen yntymaǵymyzdy osy dástúr men dinniń sabaqtastyǵy arqyly saqtaýǵa bolady»,-dep aıtamyz.
Quran jáne súnnetke, ıjmaǵqa (ıjmaǵ degen ǵulamalardyń bir aýyzdan kelisken, normatıvtik, quqyqtyq, azamattyq, jalpy aktilerdiń jıyntyǵy. – E.O.) qarsy kelmegen ár halyqtyń ulttyń salt-dástúri, mádenıetindegi erekshelikteri men ádet-ǵurpyn ıslam qoldaıdy. Mysaly úshin, ózderińiz aıtyp ótkendeı Arabıadaǵy, Indıa, Pákistandaǵy musylmandardyń júris-turysy, kıiný mádenıeti kúndelikti ómir salty, is-áreketi, qarym-qatynasy, munyń bári ár elde ózgeshe. Al, ıslam olardy shektep jatqan joq. Bizdegi qate túsinik sol elderdegi mádenıetti bizge ákelip, jastarymyzǵa, halqymyzǵa tańý. Qurannyń túsken jeri Saýd Arabıasynda ózderiniń salt-dástúrine saı kıinedi. Iaǵnı, er adamdar uzyn aq kóılek jáne qyzyl oramal. Ol Muhamed paıǵambar (s.ǵ.s) kezinde bolǵan emes, ol súnnettiń ózi emes, biraq ol kıim stıli ıslamǵa qarsy bolmaǵannan soń qoldanysqa endi. Kýveıtte aq oramal, Palestınde qara-aq tústi oramal. Pákistanda da soǵan uqsas. Sebebi ol elderde óte ystyq. Bizdiń halyqtyń da óz kıim kıý dástúri bar. Abaıdyń kıimine qarańyzshy. Basynda taqıa, tik jaǵaly kóılek, beshpent, shekpen, keń balaqty shalbar. Osy kıim ıslamnyń qaı qaǵıdasyna qaıshy kelip jatyr. Qazaqtyń óziniń ulttyq kıimi emes pe? Máselen, áıel adamdardyń kıinetin kıimine toqtalar bolsaq, sáýkele, egde jastaǵy áýelderdiń kımeshegi, qoǵamdaǵy statýsyna qaraı basyndaǵy kúndigi – munyń barlyǵy ózimizdiń mádenıetimizge tán. Bul ıslamdaǵy qaǵıdalarǵa da qaıshy kelmeıdi. Basqa eldiń mádenıetin, salt-dástúrin bizge ákelip tańý–saýatsyzdyq. Jáne býyny qatpaǵan, buǵanasy bekimegen jastarymyzdyń sol elderde oqyp, jat eldiń salt-dástúrin ıslamnyń negizgi qaǵıdadalary, qundylyqtary dep qabyldap, sony bizge ákelýlerinen shyǵyp jatyr. Ásirese, ondaı jastardyń deni oryssha tárbıelengen, qazaqtyń mentalıteti, qazaqı tárbıeni bilmeıtin, sanalaryna sińirmegen jastar. Mysaly, balaǵyn kesip, saqalyn qaýǵadaı qylyp jibergen salafılik, ýahabı jolyndaǵy jastardyń deni oryssha sóıleıdi. Olar qazaqı tárbıeden maqrum qalǵan, dástúrden alshaqtaǵan jastar. Elbasynyń bastamasymenen, QMDB qoldanýymen «Nur-Múbarak» ýnıversıteti ashyldy. Ondaǵy maqsatymyz sanasy áli qalyptaspaǵan jastardy, ózimizdiń elde, ádet-ǵuryptarmen, mentalıtetimizdi biletin jolmenen bakalvr deńgeıin oqytý bolatyn. Al, magıstr deńgeıin ǵana shetelde oqýyna múmkindik jasaımyz. Bul óte durys. Sebebi, bakalavr bitirgenshe jastardyń sanasy ózimizdiń ulttyń mentalıtetti qabyldap, qalyptasyp úlgeredi.
Qazaqta sóz bar: «Ózin ózi tanyǵan –Qudaıyn tanyǵan» deıdi. Bul sóz hadısten alynǵan. Paıǵambar (s.ǵ.s): «Kim óziniń nápsisin tanysa, rabbysyn tanıdy»-,deıdi. Taǵy bir dálel, «Kópshilikpen birge bolyńdar, shynynda qasqyr da shetke shyqqan qoıdy jeıdi» deıdi, al qazaqta «bólingendi bóri jeıdi» dep, qysqa qaıyran. Bul sekildi hadısterden, Qurannan alynǵan qazaqtyń kúndelikti ómirde kezdesetin júzdegen sózder bar. Qazaq –uıatqa, ar-namysqa berik halyq. Demek, qazaqtyń ıslamǵa deıingi bar dástúrleri din kelgennen keıin sabaqtasty da, órkenıettiń shyńyna kóterildi. Biz ádet-ǵurpymyzdy tanysaq, ózimizdi ózimiz tanysaq, biz qudaıdy da tanımyz. Alla Taǵala Quran Kárimde: «Allaǵa boı usynyńdar, odan keıin Allanyń elshisine boı usynyńdar, odan keıin ózderińniń aralaryńnan saılanǵan basshylaryńa boı usynyńdar!»,- deıdi. Ol - bizdiń qazirgi qoǵamdaǵy Elbasy, sodan soń rýhanı ómirimizdegi mýftıimiz. Sondyqtan, elbasynyń saıasatyn qoldap, dinı baǵytymyzdy QMDB týynyń astynda berik ustansaq, Inshalla biz eldigimizdi saqtaımyz. Bizdiń alǵa qoıǵan maqsatymyz anyq, bolashaǵymyz jarqyn bolyp, bıik belesterden ótemiz. Dinimizdi, ata-babamyzdyń salt-dástúrin, qaǵıdalaryn berik ustanaıyq, aǵaıyn!
Jazyp alǵan Janıa Ábdibek
