Keshe Almatyda Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy úıinde «Kóshi-qonnyń búgingi jaǵdaıy» atty dóńgelek ústel ótip, Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony jáne jumyspen qamtylýy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» №421-V Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy talqylandy.
Zańǵa engen ózgerister men onyń tıimdi jaqtaryn QR Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń ókili Marat Toqsanbaev baıandap ótken soń, qaýymdastyqtyń ókili Sultanáli Balǵabaev baıandama jasap, zańnyń artyqshylyqtary da, kemshilik tustary da bar ekenin atap ótti. Sonymen birge, Syrtyqy ister mınıstirliginiń ókilderine vıza máselesin retteý týraly ótinishin aıtyp ótti. Sultanáli myrzanyń baıandamasynan osy zańnyń Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń arqasynda qabyldaǵanyn «baıqadyq». Bul rette, qasqyrdyń qýalap júrip áreń ustaǵan qoıanyn jeıin dep jatsa, túlkiniń «bárimiz, jabylyp júrip áreń ustadyq qoı» degeni esimizge kelip, eriksiz ezý tarttyq.
Bul talqyny Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev júrgizip, joǵarydaǵy eki baıandamadan soń keıingi kezekti suraqtarǵa berdi. Suraq kezeginde, Kóshi qon polısıasy ókilderinen Shyǵys tanýshy ǵalym, profesor Nábıjan Muhametjanuly 2013 jylǵy zańǵa ózgerister engennen beri azamattyq almaq turmaq, turaqty tirkeýge óte almaı eshqandaı tirkeýsiz, vızasyz júrgen qandastardyń bar ekenin aıtyp, olarǵa málim aıyppul salyp, qujattaryn irettep berýlerin surady. Kóshi-qon polısıasy da bul máselege ket ary emes ekenin aıtyp, jańa jyldan keıin sheshimin tabatynyn aıtty. Aqyn Almas Ahmetbekte sóz kezeginde kóshi-qon salasyndaǵy keleńsizdikterden bir otbasy birneshe bólinip júrgenin, kúnde bir qandastyń kómek surap telefon shalatynyn aıta kelip, tentiretip jibergender de tentirep júrgender de keshegi bir atanyń urpaqtary ekenin aıtyp, kóshi-qon salasynyń qyzmetkerlerin baýyrmal bolýǵa shaqyrdy.
Bul jınalystaǵy eń kóp talqylaǵan «sottalmaǵany týraly» anyqtamany talap etý máselesi boldy. Aıta keteıik, eki jyldan bergi sóz bolyp kele jatqan aty shýly eki anyqtama bolǵan edi. Búkil BAQ bolyp ún qosyp, aqyn Aýyt Muqıbek sıaqty bir qatar azamattar depýtattar men mınıstrlerdiń aldyna baryp túsindirip, úkimet basshysy Kárim Másimovke hat jazyp júrip bir anyqtamanyń kúshin joıǵan edi. Qytaıdan keletin qandastar úshin bul eki anyqtamany talap etý – Otanyńa kelýińe qarsymyz degen sózben birdeı dep Qytaı úkimetiniń osy jylǵy tamyzdyń 25-inen bastap on segiz túrli anyqtamanyń jeke adamdardyń qolyna berilmeıtindigi týraly qaýlysynyń kóshirmesin Másimov myrzaǵa deıin kórsetse de, túsingisi kelmeıtinder áli túsinbeı otyr. Jıynda «Jebeý» qoǵamdyq qorynyń basshysy Rahym Aıyp joǵarydaǵy qaýlyny aıta otyryp, «Sottalmady» degen anyqtamany endi Qytaı úkimeti eshqashan bermeıtindigin, bul anyqtama qazaqqa búıregi buratyn adam úshin asa úlken másele emes ekenin, buǵan deıin de bir qaýly arqyly kúshin joıǵandyǵyn aıta otyryp, İshki ister mınıstriligi qazaq óz otanynda bolsyn dese óz ishinde bir qaýly shyǵaryp qana bul talapty joıý qoldarynan keledi degen úmitin bildirdi. Jıynǵa kelgen kisilerdiń biri Reseı úkimetiniń azamattyqqa qabyldaý anketasyn kórsetip, sol anketadaǵydaı sottalǵan sottalmaǵanyn bizdiń de İshki ister mınıstrligi azamattyqqa ótinish beretin anketanyń ishine kirgizip, Ótinish berýshi jaýabyn sonda jazsa, anketadaǵy jaýapqa sený, senbeýdi İshki ister mınıstrliginiń qyzmetkerleri ózderi bilse, senbese ózderi tekserip alsyn degen usynysyn bildirdi. Jalpy jınalǵandardyń basym bóligi qandastardyń sottalǵan, sottalmaǵanyn İshki ister mınıstrligi qandastardan talap etpeı, ózderi tekserip bilse degen usynystaryn aıtty.
Jalpy bul jıynda sóz alǵan Dúnıe júzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń ókilderiniń sózine qarap, qaýymdastyq bul talqyny syrttan kelgen 5 qazaqtyń arasyna ot jaǵý úshin uıymdastyrdy ma dep te oıladyq. Olaı deıtinimiz, qaýymdastyqty jaǵalap júrgen bir qandasymyz, «qytaıdaǵy qazaqtardyń Qazaqstanǵa kelý oıy joq» dep aıdy aspannan shyǵardy. Onyń bul sózine zalda otyrǵan aǵaıyndar renishterin bildirip jatty. Ol ǵana emes, qaýymdastyqtyń múshesi Sultanáli Balǵabaev ta «Eýropa qazaqtarynyń bireýiniń qolynda 5 eldiń pasporty bar» dep negizsiz sózdermen pále-jalany qandastardyń ózine aýdarǵysy keldi.
Jıyn sońyna taıaý sóz surap men de óz usynystarymdy aıtyp kettim. Kóshi-qon salasynyń 24 jyldan bergi alǵa jyljymaı kele jatqany zańnan góri uıymdastyrýshyldyq pen tártiptiń joqtyǵy ekenin aıtyp, Qaýymdastyq endi kóshti uıymdastyrý máselesin óz moıynyna alyp, ásirese Soltústik óńirlerge baǵyttaý kerektigin jetkizdim. Tártiptiń joqtyǵy degenim kóshi-qon polısıasynyń onyń ishinde aýdan, aýyldardaǵy bólimsheleriniń óz mindetin múlde tolyq atqarmaıtyndyǵyn aıtyp, jergilikti kóshi-qon polısıasyn tártipke salýdy aıttym. Jınalys sońynda jeke kezdesken kóshi-qon polısısynyń basshysy «Eger jergilikti kóshi-qon polısıalary óz qyzmetin durys atqarmaıtyn bolsa, vıdeoǵa túsirip bizge jiberińder. Zańsyzdyqtardy bilemiz, biraq qolymyzda dálel joq. Bizge dálel jiberseńder, tártipsizdikti túp tamyrymen joıamyz. Internetten jol saqshylarynyń zańsyzdyqtaryn túsirip alǵandaryn kórip júrsińder ǵoı, bizdiń de qyzmetkerder shekten shyqsa vıdeoǵa túsirip alyńdar» dedi. Al, qandastar, endi kóshi-qon polısıasyna barǵanda vıdeokameralaryńyz saılaýly bolsyn.
Eske sala ketsek, bul zańnyń negizi artyqshylyqtary úkimet belgilegen óńirlerge barǵan qandastar úshin arnaıy jeńildikter usynady. Kóship kelip oralman mártebesin alǵannan bastap úsh aıda bir jyl aralyǵynda, Qazaqstannyń qaı óńirine kelse de azamattyq ala alady. Stýdentter budan keıtin ýınversıtet qabyrǵasynda júrip aq Qazaq Eliniń azamattyǵyn ala beretin boldy. Jıynǵa kelgender osy zańdaǵy «oralman» mártebesiniń tek bir jylǵa ǵana jaramdy ekeninin tıimsiz ekenin, úlken áýletter úshin bir jylda kelip ornalasyp bolýdyń qıynǵa soǵatynyn aıtyp, bul da erteń qandastardy áýre salsańǵa salyp júre me degen kúmándaryn bildirdi.
Kóshti baǵytyn soltústikke burýdy uıymdastyrsańyzdar degen usynysyma qaýymdastyqtyń ókilderi Botagóz hanym men Sultanáli myrza Soltústikke qaraı qandastardy beıimdeý týraly jobalar jasap jatyrmyz dese, qaýymdastyqtyń basshysy Talǵat Mamashev jıyn sońynda «bizge mindet beretindeı sender kimsińder?» dep shamyrqandy.
Negizi, Dúnıe júzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy syrttaǵy qazaqtyń tynysh tirshiligi men erteńin oılaıtyn, kelgen qandastardyń el aýmaǵyna sińip ketýine demeý bolý úshin, Qazaq Eli qazaqqa toltyrýǵa jumys jasaý úshin qurylǵan edi ǵoı. Birneshe jyldyń aldynda «Oralmandarǵa túkirgenim bar» dese, Ótken jyly Qytaıdaǵy qazaqtar men qytaılardyń arasynda qaqtyǵys bolyp, qytaılar qazaqtarǵa «senderdiń mal sekildi suraýlaryń da joq» degende qandastarǵa arsha bolýdyń ornyna, arasha bolyp júrgen 31 - arnanyń jýrnalıserine «áńgimeniń bárin ýshyqtyp júrgen sendersińder» dep kijinegen edi. Endi kelip bizden sender eshteńe talap etpeńder dep otyr. Kóshi-qon týraly zańnyń ózgeristeri eki jyl boıy qabyldanbaı, qandastar bosqynǵa aınalyp ketýge shaq qalǵanda ún qatpaǵan qaýymdastyq keshe sol zańdy óz kúshterimen qabyldatqanaı sóılep otyr. Tipti, keshegi jınalysyn qandastardyń arasyna irtki salý úshin uıymdastyrdy desek atrtyq aıtqandyq bolmas. Endeshe, memleketke ótirik esep berý úshin, formaldy túrdegi jınalystar ótkizip, is bitken soń bar eńbektiń ıesi ózderi bolyp shyǵa keletin, qazaqtardyń arasyna alaýyzdyq týdyratyndaı otyrystar uıymdastyratyn qaýymdastyqtyń kimge keregi bar? Eger Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy dúnıejúzindegi qazaqtyń múdesin qorǵaıdy desek, endi basshysy jáne músheleri tolyǵymen aýysyp qazaqqa qyzmet jasaıtyn, ulttyq namysy men ary bar jandar kelýi kerek.
Turdybek Qurmethan
