Saıtymyzdyń elektrondy poshtasyna Jalpyulttyq sosıal-demokratıalyq partıanyń Prezıdıým múshesi Tazabek Sambetbaıdyń elektrondy meken-jaıynan JSDP jetekshisi Jarmahan Tuıaqbaı myrzanyń jaqynda bekitilgen «Qazaqstandyq biregeılik pen birlikti nyǵaıtý jáne damytý tujyrymdamasyna» qatysty málimdemesi kelip tústi. Kúni búgin belgili bolyp otyrǵan kezekten tys májilis saılaýyna bul málimdemeniń qatysy joq dep aıta almaısyz. Shamasy JSDP serkeleri bul jolǵy saıası naýqanda ulttyq máseleler men qordalanyp qalǵan qazaq tiliniń problemasyn jalaýlatýdy maqsat etip otyrǵan, syńaıly.
Qazaq ultynyń biregeıligi týraly
JSDP Tóraǵasy J.Tuıaqbaıdyń málimdemesi
Memleket basshysynyń «Qazaqstandyq biregeılik pen birlikti nyǵaıtý jáne damytý tujyrymdamasyn» bekitýi bıliktiń elimiz tap bolyp otyrǵan qaterlerleri kóp kúrdeli jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettiligi men egemendiginiń irgeli ıdeıalyq negizderin qurý qajettigin túsine bastaǵanyn kórsetip otyr.
Áıtse de, bul negizderdiń shyn máninde tereń ári buljymas bolýy, olardyń ár azamattyń júreginde máńgi qalatyn Qazaqstannyń ótkeni men bolashaq kókjıegin aıshyqtaıtyn eń mańyzdy uǵymdardy qamtyǵany asa qajet.
Osyǵan oraı Tujyrymdamada qazirgi zamanǵy memlekettiń jáne salaýatty qoǵamnyń obektıvti belgileri bola otyryp, sonymen qatar, aıtalyq, jahandanýdyń paıdasyna sóıleıtin dáıekter bolyp tabyla alatyn uǵymdardyń (Jalpyǵa birdeı eńbek qoǵamy, ındýstrıaldyq-ınnovasıalyq ekonomıkalyq ósý, azamattyq teńdik, zaıyrly qoǵam, kásipqoılyq, bilimpazdyq pen bilimdilik, otbasy men dostyq qundylyqtary jáne t.s.s.) bolýy orynsyz ekeni kózge uryp tur.
Tujyrymdamada osyndaı ámbebap ári aıqyn túsinikterdiń kóptep qamtylýynyń negizgi maqsaty «qazaqstandyq biregeılikti» azamattyqqa ákelip tireý. El bıliginiń bul usynysy nazar aýdaryp, muqıat talqylaýdy qajet etedi.
Elimizdegi problemalardyń ishinde erekshe aıtatyn bir másele bar. Ol tipti ekonomıkalyq qıyn-qystaý jaǵdaıda da otandastarymyzdyń kópshiliginiń janyn erekshe aýyrtyp, alańdaýshylyǵyn týǵyzyp otyrǵan qazaq ultynyń etnıkalyq, tildik, mádenı-rýhanı, azamattyq-saıası qaýymdastyq retinde ózin-ózi tanýy men biregeıliginiń tolyqtyǵy.
Bul máseleniń týyndaýy halqymyzdyń shekken azaby men basynan ótken taǵdyryna baılanysty desek artyq ketkendik emes. Sońǵy úsh ǵasyrdyń tarıhy qazaqtardyń ult retinde ózin-ózi bekitip, tanytý úderisin barynsha qıyndatty. Bizdiń halqymyz patsha ókimeti zamanyndaǵy klasıkalyq otarlaýdy bastan keshirip, buryn-sońdy bolyp kórmegen sovettik ulttyq saıasattyń eksperımentterinen týyndaǵan qasiretke dýshar bolyp, sonyń zardabyn ábden tartty. Nátıjesinde ult óz jerinde azshylyqqa aınaldy. 1959 jyly qazaqtar QazSSR halqynyń 30 prosentin ǵana qurady. Al 1991 jyldan bastap qana qazaqtar respýblıkada turyp jatqan halyqtardyń ishinde sany jaǵynan ázer degende birinshi orynǵa jetkende, otandastarymyz tarıhta buryn bolmaǵan qoǵamdyq-ekonomıkalyq formasıalardyń aýmaly- tókpeli aýysý úderisine tap boldy. Qazir turǵan jas memlekettiń ıadrosy ekenimizdi áli túsinbegen bizder jańa qaýip pen syn-qaterge toly barlyq jahandyq prosestermen betpe-bet keldik. Kóptegen mamandardyń pikirinshe, jańa dáýirdegi dúnıe júzi tarıhynda ulttar ózderiniń memleket qurý fýnksıasyn iske asyrý jolynda osyndaı kedergilerge tap bolǵan basqa mysal keltirý múmkin emes.
Qazaqstannyń táýelsizdik alýy qazaqtardyń memleket qurýshy ult retinde jan-jaqty ári tolyqqandy tanylýyn avtomatty túrde qamtamasyz etedi degen eseptiń qate ekeni 1990-jyldardyń ózinde-aq belgili edi. Memleket maqsatty túrde kóp eńbekti qajet etetin janqıarlyq jumys jasamasa, bul mindetti iske asyrýdyń múmkin bolmaıtynyn birtindep túsine bastadyq.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri shırek ǵasyr ótse de, memleketimiz jalpy alǵanda qazirgi zamanǵy ult degen uǵymdy quraıtyn barlyq faktorlardy, osyǵan baılanysty otandastarymyzdyń barlyq arman-úmitteriniń birde-birin is júzine asyrǵan joq. Másele deklarasıalar men urandar túrinde qaldy. Dál sol sebepten búgin biz osy ýaqytqa sheıin qabyldanyp kelgen solqyldaq jáne nanymsyz sheshimderdiń saldarynan qoǵamda úreıli ahýaldyń beleń alǵanyn, jappaı sıpattaǵy selqostyqty, áleýmettik shıelenisti sezinip otyrmyz. Al bul ár taraptan shyqqan jaýyqqan rýhsyzdyqqa da, dinı ekstremızmge de qolaıly jaǵdaı jasaıdy.
Al shynaıy ulttyq biregeılik máselesi – tarıh aǵynynda ózin-ózi seziný, ózin-ózi qadirleý, izgilikti jasampazdyq jolynda ózi naqty elestetip otyrǵan ortaq bolashaqqa qaraı umtylǵan halyqtyń is júzinde birigýi máselesi. Osynyń barlyǵy bolmasa, qoǵamnyń berekesi ketip, tutastyǵynan aıyrylyp, bılik ınstıtýttaryn uzaq ýaqyt biriktirip ustap turýǵa jaramaıtyn tym borpyldaq «qumǵa» aınalady.
Osynyń bárin aıta otyryp, qazaqtyń tabıǵı ulttyq biregeıligin únemi nasıhattaýdy qajet etetin jasandy «qazaqstandyq ultqa» aýystyrýdyń zalaldy jolynan bas tartý qajet dep septeımin. Qazaq ultynyń biregeıliginiń negizi azamattyq qaǵıdaty emes, memleket qurýshy ult prınsıpi bolýǵa tıis!
Meniń oıymsha, tek qazaqtyń ulttyq biregeıligi ǵana Qazaqstannyń shyn mánindegi sapaly damýynyń irgetasy bola alady. Qazaqtar óziniń tili men rýhanı qundylyqtaryna berilgendikti, óz eline degen tereńinen uǵynylǵan saıası adaldyqty kez kelgen konúnktýra men aımaqshylyqtan joǵary qoıatyn myqty ulttyq ıadroǵa aınalǵannan keıin ǵana «qazaqstandyqtar» formasyndaǵy jalpy azamattyq biregeılikti izdeý týraly másele kóterýge bolady. Bul máselede tek osyndaı rettiliktiń bolýy qajet ekenin búkil dúnıe júziniń tájirıbesi aıǵaqtap otyr. Buǵan mysal retinde ıspan tili men din negizinde qurylǵan Latyn Amerıkasy memleketterin, myqty fransýz ıadrosynyń aınalasyna toptastyrylyp qalyptastyrylǵan qazirgi zamanǵy polıetnıkalyq Fransıany, keńqoltyq «orys irgetasyna» negizdelgen kóp ultty Reseıdi jáne tipti damýdyń ózindik jolyna túsken AQSH-ty da keltirýge bolady (sońǵysynda qalaı bolǵanda da «amerıkandyq» degen uǵym tarıhı turǵyda aǵylshyn tiline, protestantızm men aǵylshyn-sakson quqyǵy dástúrine negizdelgen).
Bul oraıda, bizde qalyptasqan jaǵdaıdyń sebepteri týraly aıtqanda, olardyń asa mańyzdysy – memlekettik til problemasynyń sheshilmegendigi. Osyndaı taǵdyrsheshti máseleniń únemi saıası saýdaǵa aınalýy mynadaı irgeli túsinikterdi birjolata aıqyndap qoıýdy qajet etip otyr.
1) Qazaq tili shyntýaıtynda elimizde turyp jatqan halyqtyń arasynda daý-damaı týdyratyn sebep emes. Nıeti durys kez kelgen adam, sonyń ishinde orystildi azamat, óz taǵdyryn baılanystyrǵan elde memlekettik tildiń barynsha tuǵyrly bolýy tolyqqandy damýdyń negizgi obektıvti sharttarynyń biri ekenin túsinedi.
2) Shyn máninde «Til týraly» zańnyń formaldy sıpaty, ásirese, onyń oryndalýy kóp jaǵynan sovet zamanyndaǵy ahýaldyń jalǵasýyna jol berdi. Zańda ruqsat etilgen qos tildilik is júzinde birjaqty bolyp tabylady. Qoǵamda qalyptasqan orys tiliniń «ústemdigi» is júzinde tek qazaqtildilerdi ǵana eki tildi qatar meńgerýge májbúr etti. Munda alalaýshylyqtyń nyshany bar. Sondyqtan, qazaq tiline qatysty ádildikti qalpyna keltirý memlekettiń jalpy óz azamattaryna ádil qaraýynyń máseleleriniń birine aınalyp otyr.
3) Memleket til máselesinde konúnktýralyq saıasattan tabandy túrde bas tartý qajet. Onyń ornyna bılik bul máseleniń ıdeologıalyq negizin tıanaqty naqtylap, aıqyn tujyrymdap, onda memlekettik qazaq tiliniń jan-jaqty nyǵaıýy tarıhı turǵyda ádil, munyń bolmaı qoımaıtyn ári keri ketpeıtin proses ekenin kórsetýge mindetti (otandastarymyzdyń basym kópshiligi muny baıaǵyda-aq túsingen). Sáıkesinshe, memlekettiń ózi bul qubylysty is júzinde tejep otyrǵan óziniń búgingi rólinen bas tartyp, óziniń barlyq úgit-nasıhat resýrstary men oqý-aǵartýshylyq múmkindikterin paıdalanyp, ony jańa sapaly negizde uıymdastyrýdy ózine borysh sanaýy tıis.
4) Tek qana jeke qarym-qatynasta erikti túrde tańdalatyn «ultaralyq qatynas tili» degen uǵym memlekettik retteýdi qajet etpeıdi dep esepteımin. Qaıta mundaı jádigóı saıasat qazaq tiline eleýli túrde zıan keltirýimen birge áleýetti orys tiline eshqandaı paıdasyn tıgizbeıdi.
Qoryta aıtqanda, ulttyq biregeıliktiń asa kúrdeli máselelerin jasandy túrde tezdetip sheshý ultaralyq jiktelýge ákelip, turaqsyzdyq qaterin týǵyzýy múmkin.
Bul oraıda osy máseleniń transparentti jáne halyqqa esep beretin memlekettiń qurylymdyq problematıkasyna da, basqasha sózben aıtqanda, saıası júıeni keńinen demokratıalandyrý máselesine tikeleı baılanysy bar ekeni aıdan anyq. Óıtkeni qoǵamnyń erki men umtylystaryn tek legıtımdi demokratıalyq mehanızmder arqyly barynsha kórsetý ǵana qazaqtardyń ulttyq tolyqqandy qaıta órleýin qamtamasyz etedi, sondaı-aq bul úderisti Qazaqstandy týǵan jerim dep sanaıtyn barlyq ulttardyń ıgiligine aınaldyra alatynyna eshqandaı kúmán joq.
Jarmahan Tuıaqbaı
