Saraptamalyq qaýymdastyqta keń taralǵan dástúrge súıene otyryp, QR Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstannyń strategıalyq zertteýler ınstıtýty 2016 jyly Ortalyq Azıa elderiniń saıası jáne ekonomıkalyq damýy, turaqtylyǵy men qaýipsizdigi úshin mán-mańyzy joǵary 10 negizgi oqıǵaǵa sholý usynady. Aıta keterligi, osy jyly aımaq elderi táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyn toılap, óz damýynyń negizgi qorytyndylaryn jasaıdy.
ÁLEMDİK NARYQTAR KONÚNKTÝRASYNYŃ NASHARLAÝY JÁNE ORTALYQ AZIA ELDERİNDEGİ EKONOMIKALYQ ÓSİM QARQYNYNYŃ TÓMENDEÝİ
2016 jyly álemdik ekonomıkanyń jaǵdaıy, negizinen jaǵymsyz bolady. Kóptegen ekonomıkalyq ortalyqtardyń ósimi báseńdeı túsedi. Federaldy rezerv júıesiniń (FRJ) monetarlyq saıasaty; QHR ekonomıkasynyń ósim qarqynynyń báseńdeýi; ózara sanksıalardyń saldarynan EO men Reseı ekonomıkasyna qysymnyń saqtalýy; shıkizat ekonomıkalarynda qıyndyqtar týdyratyn taýar naryqtarynyń quldyraýy; ekonomıkalyq emes sıpattaǵy faktorlar (áskerı shıelenister, kóshi-qon máselesi, ekologıalyq jáne klımattyq ózgerister) sıaqty birqatar teris faktorlar kórinis alady. Alǵashqy jarty-jyldyqta taýar naryqtarynyń jaǵdaıy nasharlaıdy. FRJ-nyń monetarlyq saıasatynyń ózgerýi, suranystan usynystyń basym túsýi, dástúrli emes munaı óndiristerine Munaı eksporttaýshy elder uıymynyń baǵa turǵysynan qysym kórsetýi, amerıkandyq munaıdyń álemdik naryqqa shyǵý keleshegi, Irannyń eksportty ulǵaıtý múmkindikteri sekildi faktorlar munaı naryǵyna jaǵymsyz turǵyda yqpal etedi. Álemdik taýar naryǵyndaǵy tómen baǵa Ortalyq Azıa ekonomıkasyna teris áser etýin jalǵastyrady jáne onyń ósimi shektelip, salystyrmaly túrde tómen deńgeıde saqtalyp qalady.
EÝRAZIALYQ KEŃİSTİKTEGİ EKONOMIKALYQ ÓZARA İS-QIMYLDARDYŃ JAŃA JOLDARYN İZDEÝ
Kelesi jyl EAEO úshin halyqaralyq seriktestikti belsendi keńeıtý kezeńi bolmaq. Sonyń ishinde birqatar eldermen erkin saýda aımaǵyn qurý múmkindikteri zertteledi, sondaı-aq halyqaralyq uıymdarmen jáne basqa da ıntegrasıalyq birlestiktermen yntymaqtasýdyń ártúrli formalaryn anyqtaý jalǵastyrylady. 2016 jyly Qazaqstan EAEO-ǵa tóraǵalyq etedi.2016 jyly EAEO óz qyzmetiniń alǵashqy mejesin ótkeredi. Jyldyń ortasyna qaraı ulttyq statısıkalyq qyzmetteriniń málimetteri negizinde EAEO-nyń jumysyna aldyn ala qorytyndylar jasaýǵa múmkindik týady. Osyǵan baılanysty ıntegrasıalyq qurylymnyń odan arǵy basymdyqtary men tutastaı alǵanda eýrazıalyq keńistiktegi ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń keleshegi aıqyndalady.
ORTALYQ AZIADA QYTAIDYŃ INVESTISIALYQ QATYSÝ ÚRDİSİNİŃ KEŃEIÝİ
Naýryz aıynda Búkilqytaılyq halyq ókilderiniń jınalysy sesıasynda JJEB jobasy men «aýmaqtan tys shyǵý» tujyrymdamasy basty oryn alatyn «13-shi besjyldyq jospary» jarıalanady. Bul kásiporyndardy Qytaıdan tys, sonyń ishinde Ortalyq Azıa elderine kóshirý jónindegi josparlar júzege asady degen sóz. 2016 jyly qyrkúıekteQytaı aımaqtyń basty saýda seriktesi bolyp qala bermek. Sondaı-aq Qytaıdyń Ortalyq Azıa elderiniń ekonomıkasyn jańartýǵa baǵyttalǵan kólik-logıstıkalyq jáne óńdeýshi salalar jobalaryna ınvestısıalyq qatysýy kúsheıedi. 2016 jyly «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» (JJEB) men EAEO bastamalaryn túıistirý boıynsha naqty mehanızmderdi izdeý qarqyn alady.
Hanchjoý qalasynda josparlanyp otyrǵan G20 samıti Qytaıdyń jańa rólin dáleldeı túspek.
AÝǴANDYQ FAKTORDYŃ AIMAQTYQ QAÝİPSİZDİK MÁSELESİNDE ÓZEKTİ BOLÝY
Aýǵanystandaǵy terrorlyq sonyń nátıjesindegi áskerı belsendilik, mańyzdy syrtqy oıynshylardy eldegi jaǵdaıdy retteýge baǵyttalǵan is-qımyldardy barynsha údemeli etýge túrtki bolady.2016 jyly Aýǵanstandaǵy jaǵdaı halyqaralyq qaýymdastyqtyń nazarynda bola beredi. Sońǵy jyldarda oryn alǵan zorlyq-zombylyqtar men terrorlyq shabýyldardyń ósýi sıaqty jaǵymsyz úrdister saqtalady. Osy rette kúrdeli áskerısaıası jaǵdaıdyń aıasynda bıliktiń shoǵyrlanýy men úkimettiń turaqty jumys isteý máseleleri mańyzdy bola túsedi.
SIRIALYQ SHIELENİSTEGİ TERORISTİK QAÝİP-QATERLERDİŃ ULǴAIÝY
Sırıa daǵdarysyn sheshýge tartylǵan álemdik jáne aımaqtyq oıynshylardyń qarym-qatynasyndaǵy shıelenister halyqaralyq saıası jaǵdaıdyń qıyndaýyna alyp keledi, bul Ortalyq Azıa elderi úshin jańa syn-qater bolýy múmkin.Sırıadaǵy jáne onyń mańaıyndaǵy ýshyqqan shıelenister nátıjesinde terrorlyq táýekelder men qaýip-qaterler artady. Ortalyq Azıa óńirinen shyqqandardyń IGIL/DAISH pen basqa da ekstermıstik toptarǵa qosylýynyń jalǵasýy qaýipsizdik táýekelin kúsheıtedi. Osyǵan baılanysty terrorlyq qaýipqaterge qarsy is-qımyldar mehanızmderin qalyptastyrý aımaq elderiniń basty mindetteriniń biri bolady.
AIMAQTYQ QAÝİPSİZDİK SALASYNDAǴY ORTALYQ AZIA ELDERİNİŃ KÚSH-JİGERİNİŃ BELSENDİLİGİ
Aǵymdaǵy jyl aımaqtyq qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq salasyndaǵy ınstıtýttardyń qyzmetindegi mańyzdy kezeń bolady. 2016 jyly aımaqtyq qaýipsizdiktiń ózekti máseleleri talqylanatyn birqatar samıtter men kezdesýler ótkiziledi dep kútilýde: Tashkenttegi SHYU men IYU SİMK samıti, Astanadaǵy Kaspıı samıti, Qyrǵyzstandaǵy Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi. Sonymen qatar AQSH-pen «S5+1», EOOrtalyq Azıa jáne «Japonıa+Ortalyq Azıa» formatynda aımaqtyq dıalog alańdarynyń jumystary qarqyn alady.
ORTALYQ AZIA ELDERİNİŃ KEZEKTİ ELEKTORALDY JÚIEGE ENÝİ
2016 jyly Ortalyq Azıa elderinde mańyzdy saılaý naýqandary ótkiziledi dep kútilýde. Sonyń ishinde Aýǵanstan bıligi úshin salmaqty synaq bolatyn 2016 jylǵa aýystyrylǵan parlamenttik jáne jergilikti keńes saılaýlary. Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdyń kúrdelenýi saılaýdyń osy jyly ótkizilýin ashyq másele retinde qarastyrýda. 2017 jyly ótetin prezıdenttik saılaý qarsańynda, osy jylǵy Qyrǵyzstandaǵy jergilikti keńesh (keńes) saılaýy saıası kúshterdi ornalasýyn anyqtaıtyn mańyzdy oqıǵa qatarynda bolmaq. Qazaqstandaǵy parlamenttik saılaýy eldiń saıası jáne áleýmettik jańǵyrýynda jańa kezeń bolýy tıis.
Ortalyq Azıanyń aımaqtyq kún tártibin qalyptastyrýda yqpaly bar oqıǵalar qataryna aqpanda ótetin Iran ulttyq parlamenti men Sarapshylar keńesiniń saılaýy, qyrkúıekte ótetin Reseıdegi Memlekettik dýma saılaýy men qarashada ótetin AQSH-taǵy prezıdenttik saılaýyn ataýǵa bolady.
AIMAQTYQ KÓLİK JÁNE ENERGETIKALYQ JOBALARDYŃ DAMÝYNYŃ JAŃA KEZEŃİ
Ózbekstanda Qytaı – Ortalyq Azıa – Eýropa halyqaralyq kólik dáliziniń basty baǵyty sanalatyn «Angren-Pap» temirjol magıstrali iske qosylady dep kútilýde. Sondaı-aq Aqtaý portyn soltústik baǵytta keńeıtý jáne Quryq portynyń paromdar keshenin aıaqtaý jumystary da josparlanyp otyr. Bul ulttyq jáne halyqaralyq kólik-logıstıkalyq júıesiniń mańyzdy quramdas bóligine aınalady. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» transkontınentaldi avtokólik jolynyń qazaqstandyq bóligi aıaqtalady dep josparlanyp otyr.2016 jyly aımaqaralyq ekonomıkalyq kooperasıany kúsheıtetin energetıkalyq jáne kólik jobalary júzege asyryla bastaıdy. Eń mańyzdy oqıǵalardyń biri TúrkmenstanAýǵanystan-Pákistan-Úndistan gaz qubyrynyń qurylysy jáne «CASA-1000» Ortalyq Azıadan Ońtústik Azıaǵa elektr berý jelisi qurylysynyń bastalýy bolmaq.
Sonymen qatar «Iran-Aýǵanstan-Tájikstan-Qyrǵyzstan» kólik magıstrliniń bóligi sanalatyn «Iran-Aýǵanstan» temirjol bóliginiń qurylysy boıynsha joba júzege asyrylady.
IRANNYŃ AIMAQTYQ ÚDERİSTERGE QAITA ORALÝY
Halyqaralyq sanksıalar alynǵannan keıin Iran ekonomıkalyq jáne syrtqy saıası qyzmetin belsendi júrgize bastaıdy. Onyń ústine Tegeran munaı óndirisin sanksıaǵa deıingi qalypty deńgeıge jetýdi josparlaýda. Bul energıa resýrstaryn jetkizýshiler arasynda básekelestikti kúsheıtedi jáne munaı baǵasyn belgileýge janama qysym týdyrady.
Iran Ortalyq Azıa men Kaspıı aımaǵynda syrtqy saıasat jáne ekonomıka salasynda belsendi bolady dep kútilýde. Atap aıtqanda, EAEO-men ózara is-qımyldar jáne JJEB jobasyna qatysý boıynsha, bul bolsa Iranǵa saýda-ekonomıkalyq jáne kóliktik-kommýnıkasıalyq salalarynda jańa múmkindikter ashady. Sonymen qatar Tegeran SHYU-da óz mártebesin kóterýge talpynys jasaıdy. Óz kezeginde Irannyń belsendi bolýy aımaqtaǵy báseklestikti arttyrady, osy rette bul Ortalyq Azıaǵa óz áserin tıgizedi.
2017-2018 JYLDARY BUU QAÝİPSİZDİK KEŃESİNE QAZAQSTANǴA TURAQTY EMES MÚSHELİKKE SAILANÝ BOIYNSHA DAÝYS BERÝ
2017-2018 jyldary BUU Qaýipsizdik keńesine Qazaqstandy turaqty emes múshelikke saılaý máselesi boıynsha daýys berý mańyzdy oqıǵa bolmaq. Halyqaralyq qarym-qatynastar júıesiniń transformasıasy men ósip kele jatqan jahandyq synqaterlerdiń aıasynda BUU Qaýipsizdik keńesine turaqty emes múshe quramyna kirý Qazaqstannyń ǵana emes, tutastaı alǵanda ortaazıalyq aımaqtyń halyqaralyq derbestigin kúsheıtedi.
Mundaı qadam Qazaqstanǵa qaýipsizdik salasyndaǵy ǵalamdyq kún tártibin qalyptastyrýǵa tikeleı qatysýyna jáne halyqaralyq deńgeıde orta azıalyq aımaqtyń eń mańyzdy máselelerin ózektendirýge múmkindik beredi.
