Reseı prezıdentiniń Qyrymǵa ásker engizý jónindegi sheshimi halyqaralyq narazylyq týdyrdy. Reseı turǵyndary da buǵan qarsy ekenin bildirdi. Alaıda eń ashshy hám ashýly sózdi saıası sholýshy Andreı Zýbov aıtqan sıaqty. Ol Vladımır Pýtındi Adolf Gıtlerge teńeıdi. 62 jastaǵy tarıhshy, Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń (MGIMO) fılosofıa profesory Zýbov Azattyq radıosyna suqbat berdi.

- Naýryzdyń 1-i kúni reseılik «Vedomostı» gazetinde «Pýtınniń Qyrymǵa ásker engizý týraly sheshimin Adolf Gıtlerdiń 1938-1939 jyldardaǵy Avstrıany Chehoslovakıanyń nemistildi Sýdet oblysymen jáne Lıtvanyń  Memel (Klaıpeda) aýmaǵymen birge Germanıa quramyna qosý týraly buıryǵymen salystyrypsyz. Sizdińshe bul oqıǵalardyń qandaı uqsastyqtary bar?

- Nemister bul aımaqtarda etnıkalyq kópshilik bolyp otyrdy. Osy jerlerdiń barlyǵynda olar meıilinshe jaıbaraqat, tynysh ómir súrip jatqan. Avstrıada olar negizgi etnos sanaldy. Al Sýdet oblysynda nemister ózin-ózi basqarýdyń ıgilikterin kórip otyrǵan - týǵan tilderin qoldanýǵa quqyly boldy, óz mektepterinde oqydy, gazetterin shyǵaryp jatty. Memelde de dál sondaı jaǵdaı edi - ondaǵy nemisterdiń tipti avtonomıalyq mártebesi men parlamenti boldy. Ol nemister eshqandaı qýdalaýǵa ushyraǵan joq. ​Biraq Gıtlerdiń bar qıaly birinshi dúnıejúzilik soǵysta qıraǵan Reıhty qaıta qalpyna keltirý edi. Dál osy sebepti jańaǵy anshlúster (qosyp alý – red.) iske asyryldy. Úsh jaǵdaıda da jergilikti halyq Germanıamen birigýge qushtar bolyp otyrmaǵan. Biraq arnaıy qyzmetter, qorǵaý otrádtary (SS) jáne nasıstik partıa áreketteriniń áserimen qoǵamdyq pikir birtindep ózgerdi. Aqyrynda bul aımaqtardy Gıtler basyp aldy. Qyrymdaǵy jaǵdaı da dál osyndaı. Bastan-aıaq qarýlanǵan, aıyrma belgisi joq adamdar paıda bolyp, aımaqtaǵy bılik ǵımarattary, sonyń ishinde parlamentti de basyp aldy. Odan soń, arnaıy kúshter qorǵap turǵan parlament premer-mınıstr saılady. Barlyq qujat burynǵy kúnmen bekitildi. Budan soń Qyrymdaǵy ásker kóbeıe tústi. Dál baıaǵy (Gıtlerdikin aıtady – red.) senarı. Pýtınniń maqsaty Gıtlerdikinen bólek. Gıtler Germanıa aýmaǵyn keńeıtip, halyqtyń mıyn shovınısik ıdeıalarmen ýlamaq boldy. Al qazirgi jaǵdaıǵa kelsek, ýkraınalyqtardy etnıkalyq orystarǵa jekkórinishti etip kórsetý kerek bolyp tur. Iaǵnı, orystar Maıdandy óz tarıhy retinde qabyldamaýy kerek. Bul – jaýdyń tarıhy sanalyp, ondaı áreketten orys halqy bas tartýy tıis. - Siz maqalańyzda Reseıdiń halyqaralyq sanksıalarǵa, saıası ızolásıaǵa jáne Ýkraınamen janjalǵa urynatynyn jazypsyz. Sonymen qatar, Reseıdiń qyrym tatarlarymen baılanysy berik Túrkıamen de qaqtyǵysýy múmkin ekenin aıtasyz. Pýtın osy qaýipter týraly biledi me?  - Biletin-bilmeıtinin jorý maǵan qıyndaý, sebebi Pýtınmen betpe-bet sóılesken joqpyn. Bul jaǵdaıda birde-bir saıasattanýshy salmaqty joramalǵa bara qoımaıdy.

Biz bir máselege qatysty joramal jasaǵanda, saıasatker qansha ózimshil, ári qatal bolsa da, aqyldy, ári rasıonaldy tulǵa degen oımen joramaldaımyz. Alaıda bizdiń qazir kórip otyrǵanymyz – esinen adasqan saıasatkerdiń isi.

Bul áreketter aqylǵa syımaıdy. Sebebi halyqaralyq sanksıalar jarıalanyp, ekonomıkalyq qatynastar qarqyny baıaýlasa, bul Reseıdegi qarjy naryǵynyń kúıreýine soqtyrady. Eger osylaı jalǵasa berse, halyq birer aıdyń ishinde kedeılenip, iri narazylyq sherýleri bastalady. - Pýtınniń Ýkraınaǵa qatysty áreketterine osynshalyq ashshy syn aıtýǵa sizdi ne ıtermeledi? - Birinshiden, men shyndyqty aıtyp, reseılikterdi aqylǵa shaqyryp otyrmyn. «Pýtın Qyrymdy Reseıge qaıtarǵan jaǵdaıda, onyń barlyq qatelikterin keshiremiz» dep adamdar ınternette elirip jatyr. Ekinshiden, ýkraınalyqtarǵa Reseı halqynyń tegis Pýtınmen pikirles emes ekenin, «basqasha oılaıtyn reseılikterdiń» bar ekenin bildirgim keldi.  Bul – meniń Reseı azamaty retindegi boryshym. Men «Vedomostı» gazetine maqalamdy jarıalaǵany (maqala naýryzdyń 1-i kúni jarıalanǵan - red.) úshin alǵys aıtamyn. - «Vedomostı» gazetindegi maqalańyzǵa alǵashqy reaksıa qandaı boldy? Redaktorlar tarapynan qandaı da bolsa qarsylyq týdy ma? Mysaly, «Dojd» ınternet-arnasyna ekinshi dúnıejúzilik soǵys jaıly saýalnama júrgizgeni úshin ǵana jabylý qaýpi tónip tur. Keıbireýler onda «qorlaý» bar dep taýypty. - Olardyń qalaı qabyldaǵanyn bilmeımin. Biletinim – maqalamdy kidirmeı jarıalady. Men mátinimdi jiberdim, olar birden ınternette jarıalaýǵa kelisimimdi suraý úshin ile-shala habarlasty. Men kelistim, sosyn maqalam jarıalandy. - Maqala tolyǵymen sizdiń bastamańyzben jazyldy ǵoı? - Tolyǵymen. Men bul mátindi jazǵanda, ony eshbir gazet jarıalamaıdy dep oılaǵam. Áleýmettik jeli arqyly taratamyn ba degem. - Maqalańyz ınternette qyzý talqylandy. Pikirtalasty baqylap otyrasyz ba? - Árıne, belgili bir mólsherde baqylap otyrmyn. Biraq aıtylǵan sóz – atylǵan oq, jazarymdy jazdym. Ary qaraı ınternettegi aıtysty jalǵastyrýǵa qulqym joq. Degenmen maǵan qoldaý kórsetken hattar kóp tústi, eshbiri aıyptaǵan joq. Reseıden de, shetelden de kóp adam telefon shaldy. - Basqasha oılaıtyn adamdardy qýdalap jatqanda Pýtındi Gıtlerge teńeý - aıtarlyqtaı batyl áreket. Qoryqpaısyz ba? - Qorqamyn, árıne. Soldat qolyna qarý ustaǵanda «ózim de oqqa ushamyn ba» dep qorqady. Biraq qarý alatyn jaǵdaılar bolady. Men - kári adammyn, qolyma myltyq ustap urysqa shyǵa almaımyn. Meniń qarýym – meniń kompúterim. (Kler Bıg alǵan suhbatty aǵylshyn tilinen aýdarǵan - Ázına Maquljan)

azattyq.org