ءى
بىلتىرعى 2015 جىلدىڭ باسىندا، "ءقازاقفيلمنىڭ" تاپسىرۋىمەن... ءتيىستى قاراجاتىن الىپ، مەن جايىندا - "عاسىر-كەمەڭگەرى..." - اتتى دەرەكتى فيلم تۇسىرگەن، بەلگىلى كينورەجەسەر ەركىن راقىشوۆ تەلەفون سوعىپ ؛
- اعا سالاۋماليكيم...امانسىز با ؟! - دەپ، كوڭىلدى ءتىل قاتتى.
- ەسەن-ساۋسىڭ با، ەركىنىم...
- شۇكىرشىلىك، اعا ؟!
- جاقىندا، جۇڭگو ەلىندە ايعا جۋىق... ەكراننان كورسەتىپ قايتقان - ايگەرىم - اتتى جاڭا ءفيلمىمنىڭ تۇڭعىش كورسەتىلىمىنىڭ... پرەزەنتاسياسىنا شاقىرامىن، - دەگەن ەركىن، ونىڭ بولاتىن كۇنى مەن كينوتەاتردىڭ ادرەسىن ايتتى.
- با-رە-كەل-دى، راحمەت... مىندەتتى تۇردە كەلەمىن، ءبىراق ول كينوتەاتردى بىلمەيدى ەكەنمىن...
- اعا، كولىك جىبەرەمىن... كەلىپ، الىپ كەتەدى...
- جارايدى، كەلىستىك.
... حالىق كوپ جىينالىپتى ؟! كوركەم فيلم - "ايگەرىمدى" - قىزىقتاپ كورگەن سوڭ، پىكىر ايتۋعا... كورەرمەندەردىڭ الدىنا شىقتىق. بەلگىلى ازاماتتار - امالبەك تىشان ۇلى مەن سەرىكبولسىن ءابديلدين اقساقالمەن - ساحانادا سالەمدەسىپ، ءارقايسىمىز قىسقاشا ءوز پىكىرلەرىمىزدى ايتتىق. امالبەك مىرزا، جەرلەس ءىنىسى - ەركىن رەجەسەردىڭ - ىيعىنا شاپان جاپتى. وسىلايشا، كوتەرىڭكى كوڭىلمەن "شايعا" كەلدىك. كىرەبەرىستەگى شاعىن الاڭعا ۇيىمداستىرىلعان... ءدامنىڭ ۇستىندە، جانىما كەلگەن ازامات، جايدارى جىلى ۇنىمەن ؛
- اعا، سالاماتسىز با ؟! - دەپ، قولىن جۇرەگىنىڭ تۇسىنا قويىپ... باسىن ءيدى...
- ءيا-ا، ارمىسىڭ... قالقام...
- شۇكىرشىلىك اعا، وزىڭىزبەن... تانىستىرۋدى، ەركىننەن سۇراعانىما كوپ بولدى. انە-مىنەمەن... ءساتى تۇسپەي جۇرگەن-دى. بۇگىنگى سىزبەن جولىققانىم... قانداي تاماشا بولدى.
- سالەمنىڭ دە... ءساتى بار ؟! - دەگەن ءسوز، وسىندايدان ايتىلسا كەرەك.
- ءيا-ا، اعا... تەگى سولاي بولار...
- اتىڭ كىم ؟
- ەركىنبەك، تالعار دا تۇرامىن.
- ەركىن-جان... جاعدايلارىڭمەن تانىستىرا تۇر...
- ...ءبىز، وسى 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا... قىتايدان كوشىپ كەلگەمىز. مەنىڭ ماماندىعىم - حالىق مەديسيناسىندا وقىپ - ازىرگى كەزدە دە... سونىمەن شۇعىلدانامىن. ءسىزدىڭ دە - دارىگەر - جازۋشى - پەداگوگ عالىم - ەكەنىڭىزدى بىلەمىن. شىعارمالارىڭىز بەن فەيسبۋكتە جازعان پىكىرلەرىڭىزدى وقىپ تۇرامىن...
- ياپىر-اۋ - "حالىق مەديسيناسى" - دەگەنىڭ قىزىق ەكەن. سوندا... قازاقتىڭ با... الدە قاتايدىڭ... حالىق مەديسيناسى ما ؟..
- نەگىزىنەن "قازاقتىكى" - دەگەنىم ءجون بولار، ايتسەدە "قىتايدىكىمەن" - بايلانىسى مول.
- ءيا-ا، باۋىرىم... بۇل تەلەگەي-تەرەڭ، ۇلكەن اڭگىمە ەكەن، - دەپ وزىمشە ويلانىپ قالدىم...
- ءجون ايتاسىز اعا...
- ءبىراق، بۇل جەردەگى ۋاقىت تا ءتامامدالىپ قالعان ءتارىزدى...
- اعا، رۇقسات ەتسەڭىز كەيىن حابارلاسايىن... تەلەفونىڭىزدى جازىپ السام، بولا ما ؟..
- ارينە بولادى... كەيىن حابارلاسارسىڭ ؟ - دەپ تەلەفون ءنومىرىن بەرىپ، ەركىنبەكپەن جىلى حوشتاسقان ەدىك.
كوپ ۇزاماي، ەكى-ۇش كۇننەن كەيىن-اق... ەركىنبەكپەن كەزدەسىپ، بىردەن مەدەۋگە بارىپ، سەرۋەندەي ءجۇرىپ اڭگىمەمىزدى باستادىق. ول ءبىراز ۋاقىت، قىتايدىڭ اتاقتى "حالىق ەمشىسىنىڭ شاكىرتى بوپ" تاجريبەدەن وتكەن ساتتەرىن ءسوز ەتىپ ؛
- جالپى، قىتايلار وتە ساق تا... ىشكى قۋلىقتارى مول حالىق ؟! اسىرەسە، تاريحي دەرەكتەردى... ەسكى جۇڭگو جازبالارىن، ءتىپتى ەسكى رەسەپتەردى دە... جاسىرا ۇستاپ، ماعان وقىتپاۋعا تىرىساتىن...
بىردە ۇستازىم ؛
- سەن ەسكى جۇڭگو ءتىلىن بىلەسىڭ بە ؟ - دەپ سۇرادى.
- جوق، بىلمەيمىن، - دەپ، بىلەتىنىمدى جاسىرعاندى ءجون كوردىم. بۇل ءتاسىلىم دۇرىس بولدى. وسىنىڭ ارقاسىندا، بۇرىن مەنەن تىعىپ ۇستايتىن - "ەسكى رەسەپتەردى" - ستول ۇستىنە قالدىرىپ كەتەتىن بولدى. ونى قاراۋعا دا... ۇستاۋعا دا، مەن دە اسىعىستىق جاسامادىم. سونىڭ اسەرىمەن، ەندى ۇستازىم ەسكى جۇڭگو تىلىندە جازىلعان سيرەك كىتاپتارىن دا، تىعىپ ۇستامايتىن بولدى. وسىلايشا ونىڭ سەنىمىنە كىرگەننەن كەيىن، كوپ دەرەكتەردى وقىپ... بۇرىن ويعا كەلمەگەن، كونە جاڭالىقتارمەن تانىسا باستادىم. سونداعى مەنىڭ كوزىمنىڭ جەتكەنى، - بۇرىندار "قىتايدىڭ حالىق ەمى" - دەلىنەتىن - "كوپەگەن ەمنىڭ تۇرلەرى" - سون-اۋ ەسكى داۋىرلەردەگى - "ءبىزدىڭ اتا-بابا ەمدەرىنەن" - الىنعانى جايلى ەسكەرتپەلەر دە مول جازىلعان ەكەن...
مەن ەستىگەندەرىمە قاتتى تاڭىرقاپ ؛
- سوندا، - "ەسكى جۇڭگو ءتىلىن" - بۇگىنگىلەر تۇسىنبەي مە ؟ - دەدىم.
كۇلىمسىرەي جاۋاپ قاتقان ەركىنبەك ؛
- ءيا، اعا... تولىق ءتۇسىنۋ وتە قيىن، -دەدى.
- ؟!
- سوندىقتاندا بولار، وسىن-اۋ جاسىرىن ۇستاۋعا تىرىساتىن جازبالار دا - "تاريحي ۋاقيعالار" مەن "داۋىرلىك دەرەكتەردە" - اسا كوپ كەزدەسەدى ەكەن. ءبىرازىن كوشىرىپ تە العان ەدىم...
ونىڭ سوزدەرى... مەنىڭ -"كونە ءداۋىر تاريحتارى " - جايىنداعى - كۇماندارىم مەن كۇدىكتەرىمنىڭ - راستىعىن اڭعارتقانداي بولدى. جالپى، شەشىلە ايتقان اڭگىمەلەرىمىزدى... قورتىندىلاي كەلە، قىتايدىڭ - كونە جازبالارىن - سۇزە قاراپ، - سىناي تالداۋ ارقىلى - "ەسكى تۇركى تاريحىنىڭ" - كوپتەگەن جابىق تۇيىندەرىن شەشۋگە بولاتىن سياقتى.
وسى ويلارىمدى ەركىنبەككە ەسكەرتىپ ەدىم، ول ەرەكشە اسەرلەنە قولدايتىنىن ءسوز ەتتى.تۋرا وسىنداي ويلار... ونى دا كوپتەن مازالايدى ەكەن. ءتىپتى قولىندا وسى جايلى ءبىراز دەرەكتەردىڭ بار ەكەنىن مالىمدەپ، وسىلاردىڭ - "عىلىمي جۇيەلەرىن" - بىرگە تۇيىندەپ، ماقالالار جازۋدىڭ قاجەتتىگىن ءوتىندى. كونە جۇڭگو ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ەركىنبەكتىڭ ويلارى... سان-سالا تۇسىنىكتەرگە جەتەلەپ، ەندى سول دەرەكتەردى كورە وتىرىپ... اڭگىمەلەسكەندى ءجون كورىپ، بىزدەر مەدەۋدەن تۋرا تالعارعا ءجۇرىپ كەتتىك. جول-جونەكەي تەلەفون ارقىلى بايلانىسقان - "1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس جايىندا" - دوڭگەلەك ستول ۇيىمداستىرىپ، ءبىرازدان بەرى مەنىمەن اقىلداسىپ جۇرگەن... باقىتجان دا سۇرانىپ بىرگە كەلدى. بىزدەر ءبىرسىپىرا ۋاقىت... تالعاردا بولىپ، كەشكە قاراي مەنى الماتىعا جەتكىزگەن ەركىنبەك جىلى حوشتاسىپ اۋىلىنا كەتتى. ايتسەدە، اناۋ جۇڭگو دەرەكتەرىمەن بۇل جولى شۇعىلدانا المادىق. سەبەبى، ەركىنبەك بۇل ماتەريالداردى قالاي بولسا... سولاي، جاريالاي بەرگىسى كەلمەيتىنىن اڭعارتتى. بىزدەر كەلەشەكتە... وسىن-اۋ ءىستى، زەردەلەۋگە كىرىسەتىن بولىپ كەلىستىك...
ءىى
ەلەسى اپتانىڭ اياعىندا، كەشكە قاراي ەركىنبەك تاعىدا قابارلاسىپ ؛
- اعا، ساۋ-سالاماتسىز با ؟! ءجيى مازالاسام... كشىرىڭىز، ايتسەدە قىتايدان... جاقىندا عانا كەلگەن - "قازاقتىڭ حالىق ەمشىسى" - ءسىزدى مەنەن ەستىسىمەن-اق... تانىسقىسى كەلەتىنىن ايتىپ، قايتا-قايتا جولىقتىرۋدى سۇراپ وتىر. ۋاقىتىڭىز بولار ما ەكەن ؟ - دەپ، قىسىلا سويلەپ... قيىلا ءوتىنىشىن ءبىلدىردى.
- جارايدى ! الىستان كەلگەن ادامنىڭ تىلەگىن ورىنداعان ءجون، - دەدىم.
- وي-ي، اعا...- دەپ قۋانىپ كەتكەن ەركىنبەك - اسا تەرەڭ ريزاشىلىقپەن راحمەتىن ايتتى !
- ول ادام قايدا توقتاپتى ؟..
- "ەڭبەكشى قازاق" اۋدانىنداعى "اقشي" اۋىلىندا تۇراتىن باۋىرىنا كەلىپتى. اعا، ءسىز قۇپتاساڭىز... ولاردى ەرتەڭ ءوزىم بارىپ، ۇيگە الىپ كەلەمىن. ال ءسىزدى... الماتى دا تۇراتىن، شاياحمەت اعايىم... تالعارعا جەتكىزەدى، - دەپ ءسوزىن ءتامامدادى.
- جارايدى، كەلىستىك.
ول جاي عانا ؛
- ەرتەڭ شاكەڭ... قاي ۋاقىتتا كەلسە ءجون بولادى ؟ - دەدى.
- تاڭەرتەڭگى - توعىز جارىمعا (9،30 ) كەلسىن...
- جارايدى اعا، كەلە جاتقاندا تەلەفون شالادى.
- جاقسى ! - دەپ ساۋلاسقان ەدىك.
مەنىڭ بۇكىل تىرشىلىگىمدەگى... اسا قاتاڭ قالىپتاسقان ادەتىم، - ۇقىپتىلىق پەن ۋاقىتتى - وتە دالدىكتە ۇستاۋعا ۇيرەنگەمىن. سوندىقتان، تاڭەرتەڭگى توعىز-جارىمدا (9.30) كيىنىپ، دالاعا شىعىپ كەتكەن ەدىم. توسىپ جۇرگەنىمە بىرەر ساعاتتان اسىپ كەتسە دە، ماعان كەلەتىن شاياحمەتتەن حابار جوق. بۇل ماعان وتە اۋىر ءتيدى. بۇرىن كورمەگەن شاياحمەتتەي ءتارتىبى ناشار جىگىتتى، ءتىپتى كورگىم كەلمەي قاتتى مازالاندىم. دالادا جۇرگەنىمە ەكى ساعاتتاي بولعان سوڭ، ەركىنبەككە تەلەفون شالسام... شاياحمەتتىڭ جولدا كەلە جاتقانىن حابارلادى. سودان كەيىن دە... جارتى ساعاتتاي ۋاقىت وتكىزىپ، شاياحمەت اتتى... ۇزىن بويلى دا ىيىقتى، قاراتورى جىگىتاعاسى... كەشىكسە دە، ايتەۋىر كەلدى-اۋ...
مەن ءازىل-شىنىن ارالاستىرىپ :
- كانەكي جۇرە عوي... اناۋ بۇرىشقا، اۋەلى دۇرە سوعىپ الايىن، - دەدىم.
شاياحمەت جىميعان بوپ باسىن يدىدە :
- دۇرىس ايتاسىز اعا.. كىنالىمىن ؟! كەشىرىڭىز ؟ - دەگەنىن ەستىپ، ونىڭ ءسوزدى دە... ءازىلدى دە تۇسىنەتىندىگىنە ريزاشىلىقپەن قاراپ، ءوڭىمدى جىلىتا جانىنا كەلدىم.
- مەن ۋادەلەسكەن ۋاقىتتى قاتاڭ ساقتايتىن اداممىن...
- تۇسىنەم اعا... تۇسىنەمىن، اياقاستىنان - وڭ جاق شەكەمنىڭ شانشۋى ۇستاپ - ءدارىحاناعا سوعۋمەن اينالىپ قالدىم، - دەپ جاعدايىن ءتۇسىندىردى.
ەكەۋمىزدە ماشيناعا وتىرىپ ؛
- جارايدى، ءقازىر قالاي ؟- دەپ سۇرادىم.
- ءدارى ىشكەن سوڭ باسىلعانداي بولدى. سىزدەن تاعى دا كەشىرىم سۇرايمىن، - دەگەن ول تالعاردى بەتكە الدى.
جول-جونەكەي تانىسۋ ءۇشىن :
- ءيا-ا، شاكە - اتىڭدى بىلەمىن... - تەگىڭ مەن ءجونىڭدى - ايتا وتىر، - دەدىم ؟!..
شاياحمەت ماناعىداي ەمەس بابىنا كەلىپ، قوڭىر داۋىسىمەن ؛
- مىنا كەلەجاتقان... ەركىنبەك، اتالاس ءىنىم، قىتايدان ءبىر جىلدارى (2002) كوشىپ كەلگەنبىز، "البان ىشىندە -قوجابەرگەندەر" بولامىز. ءوزىمنىڭ ماماندىعىم - ماتيماتيك جانە اقىنمىن - دەسەم دە بولادى. قازىرگى ەرەكشە شۇعىلدانىپ جۇرگەنىم - "وتەيبويداق بابامىزدىڭ - شيپاگەرلىك بايانىن" - بۇگىنگى قازاق ءتىلى مەن وسى الىپبيمەن شىعارۋ، - دەپ، قىسقاشا تاراتىپ... سىرلاسا ايتۋعا تىرىستى.
شاياحمەتتىڭ اڭگىمەسى... مەنى قاتتى قىزىقتىرىپ ؛
- ءيا-ا، - وتەيبويداق بابامىز دا... ونىڭ "شيپاگەرلىك بايانى دا..." - مۇلدەم يگەرىلمەي جاتقان رۋحاني قازىنامىز. كەزىندە "جالىن" باسپاسىنان - 1996 جىلى... "اراپ قارپىنەن كوشىرگەن" - كەرىم ەلەمەس پەن دۇكەن ءماسىمحاننىڭ - باستىرىپ شىعارعان "شيپاگەرلىك بايانىن" - قاراپايىم وقىرمان تۇگىل، عىلىمدى يگەرگەن دارىگەرلەر دە... تەرەڭ تالداپ تۇسىنە الماي جۇرگەنى راس. سوندىقتان دا، شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسەدە زەرتتەلمەي جاتىر، - دەپ ءسال كىدىرىس جاسادىم...
وسى ءساتتى پايدالانعان شاياحمەت بالاشا قۋانىپ ؛
- ساكە -اعا -اۋ، وقىعان ەكەنسىز عوي... دارىگەرلىك كوزقاراسىڭىزدى ايتىڭىز شى ؟ - دەدى.
باۋىرىم-اۋ، بۇل تەلەگەي تەرەڭ دۇنيەنى ايتقان دا ؛
- ەڭ اۋەلى... مەنىڭ اڭعارعانىم، وتەيبويداق بابامىزدىڭ - "قاراۇزگەن عۇلامالىعىن دا"... ءالى تەرەڭ تۇسىنگەمىز جوق. ماسەلەن، ءابۋ ءالي يبن سينانىڭ - "كانون" اتتى ءۇش تومدىعىمەن - دارىگەر-عالىم بولىپ جۇرگەندە تانىسقانىم بار. وقۋى قيىن بولسادا - "شيپاگەرلىك باياندى" - بىرنەشە رەت قايتالاعاندا اڭعارعانىم، ءتىپتى يبن سينانىڭ ايتپاعان - عىلىمي جاڭالىقتارىن، وتەيبويداق بابامىزدىڭ - ءوز زامانىندا... ءتىپتى، ىس-تاجريبەدە قولدانعانى قاتتى تاڭىرقاتقان ەدى...
سونشاما ەستىگەنىنە... ەرەكشە اسەرلەنگەن شاياحمەت ؛
- ياپىر-اي، اعاتاي-اۋ... ايتىڭىز شى، قانداي - "ەرەكشە تاجريبەسىن" - بىلەسىز ؟ - دەدى.
مەن ونىڭ جۇزىنە كۇلىمسىرەي قاراپ ؛
- ءشۇيىنشىسى مەن كورىمدىگىن بەرەسىڭ بە ؟ - دەپ ازىلدەۋگە تۋرا كەلدى.
- بەرەمىن اعا... بەرەمىن ، - دەدى.
- وندا، ۇقىپتاپ تىڭدا ؟!..
- مىندەتتى تۇردە، تىڭدايمىن اعا...
باياعىدا "شيپاگەرلىك باياندى" وقىعان ساتتەن ويىمدا جۇرگەن ؛
- ەۆروپا 18-عاسىردا عانا اشقان، فرانسۋزدىڭ ۇلى عالىمى "پاستەردىڭ" اتىمەن اتالاتىن -"ۆاكسيناسيانى"... ياعنىي، جۇقپالى اۋرۋعا قولداناتىن "ەكپە ءدارىنى" - وتەيبويداق بابامىز - ءوزى جاساپ... ءتىپتى، ىس-تاجريبەدە قولدانعانىن كىتابىندا جازادى، -دەپ ءسوزىمدى تۇيىندەگەندەي بولدىم.
اسا قىزىعۋشىلىق تانىتقان شاكەڭ ؛
- اعا، سوندا قالاي... نەنى قولدانعان ؟ - دەدى.
مۇنى قىسقاشا ايتسام ؛
- مەديسينادا - وتە تەز تارايتىن، جۇقپالى اۋرۋلار بولادى. ونى دەرەۋ توقتاتاتىن، تەك "ۆاكسين" ارقىلى ەمدەۋ عانا ءتاسىلى. مىنە وسى ءادىستى، بۇكىل الەمدە... تۇڭعىش رەت، عىلىمي نەگىزدەپ قولدانعان عۇلاما، تەك وتەيبويداق بابامىز ەكەنى... 1470ء-شى جىلدارى، ءوزى جازعان "شيپاگەرلىك بايانىندا" - ەگجەي-تەگجەي ايتىلادى. جالپى بۇل - دارىگەرلىك عىلىمداعى - بۇكىل ادامزات اشقان عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ىشىندەگى - ەڭ قۇندىسى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مۇنى العاش ەستىگەن دە... دارىگەر رەتىندەگى، قۋانىشىمدا شەك بولعان جوق. ءتىپتى، سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەي... قايتا-قايتا وقىعانىم دا، ءالى ەسىمدە ءجۇر، - دەپ، تەرەڭ كۇرسىنە دەمىمدى الدىم.
ماشيناسىن باپپەن جۇرگىزىپ كەلە جاتقا شاكەڭ ؛
- سوندا، "ەكپە ءدارىنى" قالاي جاساعان ؟ - دەدى.
- بۇگىنگى بىزدەردى - تاڭىرقاتاتىنى دا... تاڭقالدىراتىنى دا... - سول "ەكپە ءدارىنى"... جۇقپالى اۋىرۋدىڭ ءبورتىپ شىققان "ءىرىڭىن" الىپ، جاس تانانىڭ "اۋكەسىن ءتىلىپ" جاققان سوڭ، بىرنەشە كۇندەردەڭ كەيىن - تومپيا ىسىنەتىن بولعان. وسىنىڭ ىشىندەگى "سارىسۋدى"... اۋرۋدىڭ بىلەگىنە جاعىپ، سودان كەيىن "ينەمەن سىزىپ" ەمدەگەن كورىنەدى.
- ياپىر-اۋ... ساكە، - دەگەن شاياحمەت - بىزدەرگە جاس كەزىمىزدە... وسىلاي "ۆاكسيناسيا" جاساپ ەدى عوي...
مەن دە كۇلىپ ؛
- ءيا-ا، مەنىڭ بىلەگىمدە دە... سودان قالعان "تىرتىقتىڭ" بار ەكەنى راس ؟! - دەدىم.
جان-جاعىنا زەر سالا قاراعان شاياحمەت ؛
- اعا، ەركىنبەكتىڭ ۇيىنە دە جەتتىك، - دەدى.
- تۋ-ۋ-ۋ، ءتىپتى اڭگىمەلەسە وتىرىپ...بىلمەي قالىپپىز عوي.
ول جۇزىمە مەيىرلەنە قاراپ ؛
- ءيا-ا، ءسىزدىڭ اڭگىمەڭىز... كەرەمەت-اق بولدى. انە، ەركىنبەك تە سىرتتا كۇتىپ تۇر ەكەن، - دەپ، بىزدەر ماشينادان تۇسىسىمەن... جارقىن-جارقىن سالەمدەسىپ ۇيگە دە كىردىك...
ءىىى
توردە وتىرعان ەكى ادام، ورىندارىنان تۇرىپ سالەم بەرىپ جاتتى. ەكەۋى دە ەگدەلەۋ بولعاندارىمەن، جاستارى مەنەن كىشى ەكەندەرى بايقالىپ تۇر. جايعاسىپ وتىرعاننان كەيىن قىتايدان كەلگەن "حالىق ەمشىسى" ءوزىن تانىستىرىپ ؛
- ءاتى-جونىم ... الەش سايداقىن، سۇيەگىم - "قىزاي نايمان" ، - دەپ، ءبىراز جايلارمەن حاباردار ەتىپ، شىعىس تۇركىستاننىڭ - "نىلقى" اۋدانى... " ىلە قازاق وبلىسىنان" كەلگەنىن ايتتى.
سالدە بولسا تاريحي تانىمىن بىلمەك بولىپ ؛
- ءجا-ا، كەلگەن قادامىڭا گۇل ءبىتسىن... "قىزاي..." - نايماننىڭ قاي تايپاسىنا جاتادى ؟- دەپ سۇرادىم.
ماعان ۇڭىلە قاراپ العان ول ؛
- "ماتايدىڭ" - ءبىر رۋى عوي، - دەدى.
مەن دە بىلەتىنىمدى اڭعارتىپ ؛
- ءيا-ا-ا..، - "دومالاق انانىڭ ەكى قىزى دا - قىزاي مەن مۇرىن - نايمانعا كەلىن بولىپ تۇسكەنىن" بۇرىندار ەستىگەنىم بار، - دەپ، الەش اقساقالدىڭ ايتقانىن قوستاعان بولدىم.
ول دا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ ؛
- ساكە، ءوزىڭىز دە جاقسى ءبىلىپ وتىرسىز عوي، - دەدى.
مەن كۇلىمسىرەي قاراپ ؛
- "قىزاي نايماننىڭ" ءوز اۋزىنان ەستىگەندى ءجون كوردىم ؟!- دەدىم دە؛ - ال ەندى "ەمشىلىك" جايىندا نە ايتپاق ويلارىڭ بار ؟ - دەپ اڭگىمە باعىتىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى.
الەش-ەمشىنىڭ ساقتانا سويلەۋ ادەتى مە ەكەن ؛
- "جەتى اتامىزدان" بەرى شۇعىلدانىپ جۇرگەن... اتادان بالاعا "ميراس" بولىپ كەلە جاتقان شارۋا عوي، - دەدى.
- سوندا نەندەي اۋرۋلاردى ...
- ءبارىن دە...
سوزگە ارالاسقان ەركىنبەك ؛
- اعا، ىستىق تاماق كەلدى... اس الىڭىزدار ؟- دەدى.
الىپ كەلگەن قويدىڭ باسىن... مەنىڭ الدىما قويعان سوڭ، قولىمدى جايىپ ؛
- اللا جارىلقاسىن،
ارۋاق قولداسىن،
قۇت- بەرەكە بەرسىن
حالقىمىزعا باقىت كەلسىن، ال-لاۋ اق-پار !- دەپ، باتا جاسادىم دا، باستى "الەشتىڭ الدىنا" قويدىم...
وتىرعان ازاماتتار ؛
- ساكە-ە... باستى ءوزىڭىز ۇستاڭىز، ءسىزدىڭ مارتەبەڭىزگە... - دەپ، شۋ ەتە قالدى.
- راحمەت ! تۇسىنەمىن... - دەپ، ءسال كىدىردىم دە ؛ - مەن جاستايىمنان "دارىگەر-حيرۋرگ" بولىپ، كوپ جىلدار جۇمىس ىستەگەندىكتەن - "ەت تۋراپ... سۇيەك ۇستاماي" - قولىمدى تازا ۇستاۋعا تىرىساتىن قادەتىم بار. مىنە، سول "ادەت" ءالى جالعاسىپ كەلەدى....
شاياحمەت قاتتى تاڭىرقاپ ؛
- سوندا، سۇيەك تە ۇستامايسىز با ؟- دەدى.
- ءيا، سۇيەكتە ۇستاماي... ەتتى، تەك شانىشقىمەن عانا جەيمىن...
- عاجاپ ەكەن...
ولاردى ءسال تىنىشتاندىرىپ ؛
- ەڭ عاجابى... مىناۋ، دۇنيەجۇزىندەگى حالىقتاردىڭ ىشىندە - "باستى وسىلاي قۇرمەتتەيتىن" - تەك قازاق جۇرتى عانا، قانەكي وسىنىڭ سەبەبىن ايتىڭدار شى ؟ - دەپ، - الەش - ءالىمجان - شاياحمەت - ەركىنبەك - دەپ، ءارقايسىسىن اتاپ-اتاپ... جەكە-جەكە سۇرالدى. بارلىعى دا بىلمەيتىندىكتەرىن مويىندادى.
ءسال كىدىرىستەن سوڭ شاياحمەت پەن ءالىمجان جارىسا سويلەپ ؛
- ساكە اعا، بۇل جايىندا ءوزىڭىز ايتىپ بەرىڭىز ءشى ؟ - دەپ ءوتىنىش جاسادى.
- ال كانەكي... وندا تىڭداڭدار ؟!؟ - دەپ، ولاردىڭ جۇزدەرىنە قاراپ الىپ - بۇل ۋاقيعا... تىم ەرتە دە بولسا كەرەك...
ول كەزدە - " نايمانداردى - سەگىزوعىز" - دەپ اتايدى ەكەن. كونە زاماندار دا - "جاۋگەرشىلىك ءجيى-جيى بولىپ" - تايپا-تايپالار ءبىرىن-بىر جاۋلاۋمەن كۇنەلتەتىن كورىنەدى. اسىرەسە، قالماقتاردىڭ شابۋىلىنا... تۇركى تەكتەس تايپالاردىڭ، ءجيى ۇشىرايتىنى ايتىلادى. مىنە، وسىنداي ويدا جوقتا تاپ بەرەتىن جاۋگەرشىلىككە ۇشىراعان... "سەگىزوعىز-نايماندار" - قاتتى جەڭىلىس تاۋىپتى. سوندا، جاۋ جاعى... توناعان مال-مۇلىكپەن قوسا، بۇكىل ايماعىنا اتى ايگىلى - "ابىز اقساقال مەن شاكىرتىن" - بىرگە الىپ كەتىپتى...
قالماقتاردىڭ تايپا كوسەمى... ءبىر كۇننەن كەيىن، كەڭەسشىلەرىمەن اقىلداسا كەپ ؛
- "ابىز اقساقال"... سەنىڭ اقىل-پاراساتىڭدى سىيلاعاندىقتان، ءبىر اي ۋاقىت بەرىپ... تەك ءبىر عانا تاماقتىڭ تۇرىمەن كورەكتەنىپ، امان قالساڭدار... ات-كولىكپەن اۋىلىڭا قايتارامىز. تاماقتىڭ ءتۇرىن... ەرتەڭگە دەيىن ويلانىپ، ءوزىڭ ايتاسىڭ، - دەپ، قايىرا زىندانعا اپارىپ قاماتادى...
سودان، "ابىز اقساقال"... ءبىراز ويلانىپ، ءجوندى شەشىم تابالماي قاتتى قينالادى. شاكىرتى دە وي ۇستىندە وتىرىپ، ءبىر قانشا ۋاقىتتان سوڭ ؛
- ۇستاز، قالاي شەشتىڭىز بە ؟ - دەدى.
ماڭدايىن سىيپالاپ، ءبىراز وتىرعان اقساقال ؛
- شىنىمدى ايتسام، ەش شەشىمىن تابا-الماي وتىرمىن، - دەپ قينالعان ابىز؛ - ەگەر اي بويى... ءبىر عانا تاماقتىڭ ءتۇرىن ىشسەك، ءتىرى قالۋىمىز ەكى تالاي، ويتكەنى اعزاعا قاجەت زاتتار... ءبىر عانا تاماقتىڭ تۇرىندە بولمايتىنى انىق، - دەگەندەي ءوزىنىڭ ويىن ايتتى...
قۋانعاننان ورنىنان تۇرىپ كەتكەن شاكىرتى ؛
- اۋ-ۋ ۇستاز... مەنىڭ ەسىمە ءتۇستى، ءسىزدىڭ ايتقان اناداعى ءبىر ءسوزىڭىز، ، - دەدى.
ەلەڭ ەتە قالعان قارت ابىز ؛
- ءيا، نە ءسوز ؟! - دەدى.
- ءسىز قويدىڭ باسىنداعى ەتتەر دە، ون بەس ءتۇرلى - اعزاعا كەرەكتى زاتتار بار، - دەپ ەدىڭىز عوي.
قۋانىپ كەتكەن ابىز ؛
- ۇستازدان - شاكىرت وزدى ! - دەگەن وسى.
- ؟!
- ياپىر-اۋ، بولدى... بولدى... ماسەلە شەشىلدى، - دەپ، ولار ەرتەڭدى كۇتىپ، دەمالۋعا كىرىستى.
تاڭەرتەڭ كۇزەتشسى كەلىپ، تايپا كوسەمىنە الىپ كەلدى. ول داۋىستاپ ؛
- ءيا-ا، ابىز دايىنسىز با ؟ - دەدى.
ابىز قولىن كەۋدەسىنە قويىپ ؛
- راحمەت، حونتايشى... ايتۋعا رۋحسات ەتىڭىز، - دەدى.
- ايت... ايتۋعا رۋحسات...
- بىزگە... تەك قويدىڭ باسىن، باپتاپ ءپىسىرىپ بەرسە جەتەدى، -دەدى.
- جارايدى، كەلىستىك، - دەپ، ولاردى ورنىنا جىبەردى.
حونتايشى كومەكشىلەرىمەن... ىشەك-سىلەلەرى قاتقانشا كۇلىپ ؛
- كۇندە كۇرەسىنگە لاقتىرىپ... "يتكە تاستاپ" جۇرگەن، قويدىڭ باسىن سۇرادى،- دەپ ۇزاق كۇلە دۋىلداسا بارىپ توقتادى...
كۇندەر زۋىلداپ ءوتىپ جاتىر. بەلگىلەگەن ۋاقىت تا جەتتى. ولاردىڭ زىنداننان شىعۋلارىن تالاپ ەتتى. ۇستازى مەن شاكىرتى... سەرگەك سەكىرىپ دالاعا شىقتى دا، تۇرعان جۇرتقا ءيىلىپ سالەم بەردى. ول زاماندا - ايتقان ءسوز... اتىلعان وقتاي - ورىندالاتىن-دى. وسىلايشا، - ابىزى مەن شاكىرتى - امان-ەسەن ەلىنە كەلەدى. كۇتپەگەن قۋانىشقا كەنەلگەن - سەگىزوعىز تايپاسى - ۇلان-اسىر توي جاسايدى، مىنە، وسىناۋ ۇلكەن قۋانىشتا ابىز-اۋليە - بۇكىل ۇرپاعىنا امانات ەتىپ - سىيلى قوناقا باس تارتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان ەكەن...
مانادان بەرى ءۇنسىز تىڭداعان ازاماتتار ريزالىق سەزىممەن ؛
- عاجاپ ەكەن ؟! ەشۋاقىتتا ەستىمەپپىز ! ساكە، وتە كوپ راحمەت ! - دەسىپ جاتتى.
تاماق ۇستىندە دە... بۇدان باسقا دا ءبىرسىپىرا اڭگىمەلەر بولدى. ءبىراق بالەندەي "حالىق ەمشىلىگى" جايىندا تۇشىناتىنداي دەرەكتەر ايتىلمادى. تاماق تا ءىشىلىپ... اس قايىرىپ، باتا دا جاسالىندى دا، قول شايۋعا اۋلاعا شىقتىق.
دالاداعى اۋا رايى جايلى بولعان سوڭ، جىگىتتەرگە قاراپ ؛
- ازاماتتار، وندا "تاۋ بوكتەرىنە" بارىپ... ءبىر ءسات سەرۋەندەپ قايتالىق ؟!..- دەدىم.
ولار تۇگەلدەي حوشتاپ... ماشيناعا وتىرىپ، ىرگە دە تۇرعان - "تالعار وزەنىنىڭ" - تاۋ قويناۋىنداعى ساعاسىنا كەلدىك. اۋاسى عاجاپ ەكەن... بىردەن سەرگىتىپ جىبەردى. كەزەكپە-كەزەك ەكى-ەكىدەن دە، توپتاسىپ تا... سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتىرمىز. شىركىن-اي، قازاق جەرىنىڭ تابيعاتانا جەتەر نە بار ؟!.. بۇل ارادا دا اڭگىمەمىز جالعاسىپ، كۇننىڭ كەشكىرە باستاعانىن دا اڭعارماپپىز. تاۋدان كەلىسىمەن-اق... جىلى حوشتاسىپ، كىدىرمەستەن شاياحمەت ەكەۋمىز الماتىعا ءجۇرىپ كەتتىك...
ءىۋ
وسىلايشا بۇگىنگى كۇن... وزىنە ءتان سيپاتىمەن وتە شىقتى. ەرتەڭگىسىن عانا تانىسقان شاياحمەتپەن... ەتەنە سىرلاسىپ، ونىڭ اقىنجاندى مىنەزىن ۇناتقان ءتارىزدىمىن. مانا ەركىنبەكتىڭ ۇيىندە وتىرعاندا، ول ماعان 2012 جىلى شىققان - "ار - اقيقات" - اتتى ولەڭ كىتابىن قولتاڭبامەن ۇسىنعان ەدى. سونى حوشتاساردا قولىما ۇستاتىپ، ۇيگە كەلىسىمەن تاڭەرتەڭگى ءسوز ەتكەن - "وتەيبويداق عۇلامانىڭ - شيپاگەرلىك بايانى" - جايىنداعى جازبالاردى، "ەلەكتروندى پوچتاما" سالىپ جىبەرەتىن بولدى. ءبىز جىلى حوشتاسىپ ۇيىمىزگە تاراستىق...
ۇيگە كەلىسىمەن جايعاسىپ دەمالا بەرگەن دە، قالتا تەلەفونى قوڭىراۋلاتقان سوڭ، قولىما الىپ ؛
- الو-و ؟! - دەدىم.
- اعا، قايىرلى كەش... ساۋ-سالاماتسىز با ؟ - دەپ، تانىس داۋىس جارقىن-جارقىن ءۇن قاتتى.
بىردەن تانىي الماي ،
- بوتام، بۇل كىم ەكەن ؟ - دەۋگە تۋرا كەلدى.
- مەن تالعاتپىن عوي... اعا ؟! الدىڭعى كۇنى قازۇۋ-دە وتكەن - "ءال-فارابي وقۋى اشىلعاندا" - سىزگە سالەم بەرىپ، - "قازاقستان - اۋعانستان : جاڭا بۋىن ديالوگى" - اتتى عىلىمي- كونفەرەنسياعا كەلۋىڭىزدى وتىنگەن ەدىم عوي...
- ءيا-يا، ەسىمە ءتۇستى. ۇلكەن ادامدار كەيدە وسىلاي...
- جو-جوق... اعا، سىزگە تەلەفوننان ءبىرىنشى رەت حابارلاسىپ تۇرمىن عوي...
- جارايدى بوتام..، مۇنى ۇيىمداستىرۋشى كىمدەر ؟
- "بولاشاق رەسپۋبليكالىق قوزعالىسى" - ءتوراعاسى داۋرەن بابامۇراتوۆ - كەشە "فارابي وقۋىندا"- ءسىزدى كوردىم دەگەنىم دە، كونفەرەنسياعا شاقىرۋدى ۇمىتپا، - دەپ تاپسىرعان ەدى.
- ءا-ا، سولاي ما ؟!.. قاشان ؟ قاي جەردە وتەدى ؟ - دەپ سۇرادىم.
كوڭىلدى ۇنمەن ؛
- اعا... بۇرسۇگىنى، ياعنىي، 13ء-شى اپرەل 2016 جىلى - " قازاقستان قوناق ءۇيىنىڭ" - ەكىنشى (2ء-شى) قاباتىنداعى زالدا وتەدى - دەپ، مىندەتتى تۇردە كەلۋىمدى ءوتىندى.
جايدارى سويلەپ ؛
- ۋادە، تالعاتجان... كەلەمىن، - دەدىم.
- راحمەت اعا ! باستىعىم - داۋرەن دە - قۋاناتىن بولدى، - دەپ جىلى حوشتاستى.
كەلەسى كۇنىبويى - "شيپاگەرلىك بايان" - تۋرالى جازىلعان ماقالالاردى وقىپ، شاياحمەتتىڭ - ار-اقيقاتىن" - دا قاراپ شىقتىم. ولەڭدەرى - تەرەڭ دە... ماعانالى - جازىلعانىنا ريزالىق سەزىمدە بولدىم. وسى اسەردى سەزىنگەندەي... شاياحمەت تە كەشكە جاقىن تەلەفون شالىپ ؛
- اس-سالاۋ- ماعا- لەي -كۋم، اعا... قالايسىز ؟ ماتەريالداردى الدىڭىز با ؟ - دەپ، كوڭىلدى سويلەدى.
- العان تۇگىل... تۇگەلدەي وقىپ تا شىقتىم.
- قويىڭىز شى، اعا...
- ءتىپتى، سەنىڭ ولەڭدەرىڭدى دە... ءار جەرىنەن وقىپ، ريزا اسەردەمىن، - دەدىم .
- اعا-تاي-اۋ، نە دەگەن جىلدامدىق پەن جىيناقىلىق، - دەپ، دەمىن تارتا... قاتتى تاڭىرقادى.
شاياحمەتتىڭ ونىسىنا كۇلىپ ؛
- ساعان كەشە ايتتىم ەمەس پە ؟ ۇقىپتىلىق پەن ۋاقىت دالدىگى - ەرەكشە ادەتىم، - دەدىم دە، ونى - 13ء-شى اپرەلدە - حازارلارمەن بولاتىن... كونفەرەنسياعا شاقىردىم. ول بالاشا قۋانىپ، سول كۇنى ماشيناسىمەن ساعات 9-جارىمعا (9.30) كەلەتىن بولدى...
ايتىلعان كۇنى شاياحمەتپەن "قازاقستان" قوناق ءۇيىنىڭ 2ء-شى قاباتىنا كەلسەك، جۇرت جىينالىپ قالىپتى. ورتاداعى دوڭگەلەك ستول مەن زالداعى ورىندىقتارعا - ءبىراز ادامدار جايعاسىپتى. بىزدەر كەلگەن بويدا - ستول باسىنا ورنالاستىق ...
اۋعانستاننان كەلگەن دەلەگاسيا - 15 ادام ەكەن، ونىڭ 4-ەۋى پارلامەنت دەپۋداتتارى - (احمەت بەحزات - موحامماد الي ەحالاكي - موحامماد حۋسسەين فاحيمي - موحامماد ريزا حوشاك) - بولسا، تاعىدا 4-ەۋى يبن سينا ۋنيۆەرسمتەتىنىڭ ( زاكير حۋسسەين ەرشاد - موحاماد دجاۆاد سۋلتاني - موزاففار حاۆاري - مۋدجاحيدا حودجا زادا ) - ۇستازدارى كەلىپتى. سونىمەن قوسا، بىرنەشە ازاماتتىق بەلسەندىلەرى مەن وسىندا وقىيتىن ستۋدەنتتەرى جىينالعان ەكەن...
بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا عىلىمي-كونفەرەنسيانىڭ اشىلۋىن حابارلاپ - داۋرەن بابامۇراتوۆ - كىرىسپە ءسوز ؛ - جازۋشى‑دارىگەر، فانتاست، دراماتۋرگ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مەديسينا جنە پەداگوگيكا عىلىمدۆرىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ماحامبەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. حالىقارالىق م.نوسترادامۋس اتىنداعى اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى – اكادەميك Cوۆەت‑حان عابباسۇلىنا - بەرىلەتىنىن ايتتى..
مەن ورنىمنان تۇرىپ ؛
- ارمىسىزدار ازاماتتار... الىستان كەلگەن قۇرمەتتى قوناق-باۋىرلار ؟! - دەدىم.
داۋرەن سىپايى عانا ؛
- ساكە، وتىرىپ..، اۋدارماشى بار... جايلاپ سويلەسەڭىز ەكەن، - دەپ ەسكەرتتى.
- جارايدى ؟!
مەن ورنىما وتىرىپ ؛
- قۇرمەتتى حازار باۋىرلارىم... قازاق ەلىنە كەلگەن قادامدارىڭا گۇل ءبىتسىن ؟! وتىرعان جۇرتقا ازداپ "تاريحي دەرەكتەردەن" سىر شەرتەيىن. قالعانىن -حازار باۋىرلارىم - وزدەرى ايتا جاتار...
- ...حازار حالقى مەن حازار مەملەكەتى - 7 عاسىردان 10 عاسىرعا - دەيىن ەدىلدىڭ تومەنگى ساعاسىندا ءومىر ءسۇردى. بۇل باتىل ءارى جاۋىنگەر تايپا بولدى. حازارلار ەلى قاراتەڭىز بەن كاسپيي تەڭىزىنە دەيىنگى اۋماقتى الىپ جاتتى. حازارلار تۇرىكتەر بولعاندىقتان... العاشقى ۋاقىتتا، ولار باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ قۇرامىنا ەندى. كەيىن ولاردىڭ قاراۋىنان شىعىپ، ءوز ەلدەرى مەن مەملەكەتىن قۇردى...
حازارلار ەۋرازيادا - اراب ەكسپانسياسىمەن - ءتۇيىسىپ قالعان، ەڭ ءبىرىنشى مەمەلەكەت بولدى. كاۆكازدا 642 جىلى ارابتارمەن... ولاردىڭ ءبىرىنشى شايقاسى ءوتتى. ءبىرىنشى سوعىس كەزىندە، ارابتاردىڭ اسكەرباسى مەرت بولىپ، حازارلار جەڭىسكە جەتەدى. شايقاس بالانجير دەگەن جەردە وتەدى. بۇل حازار حانىنىڭ ورداسى تۇرعان جەر ەدى. كەيىنىرەك - حازارلار ورداسىنىڭ - ورنىن اۋىستىرىپ، ساماندارعا كوشىرەدى. سودان كەيىن ەدىل (يتەل) بويىنا قونىستانادى. ارابتار مەن حازارلاردىڭ ەكىنشى سوعىسى 772-773 جىلدارى بولادى، بۇل جەردە حازارلاردىڭ جولى بولماي، ولار جەڭىلىس تابادى، - دەپ ءسوزىمدى قىسقارتىپ ؛ - ودان كەيىنگى كەزەڭدەردەگى جاعدايىن ءوز اۋىزدارىنان تىڭدايىق... - دەپ ءسوزىمدى قىسقا قايىردىم.
دۋ قول شاپالاقتاعان جۇرت ؛
- راحمەت اعاي...
- تاماشا، - دەسىپ جاتتى.
مەن قولىمدى كوتەرىپ ؛
- قازاق تىلىمەن... حازار تىلىندەگى... ۇقساستىق قانداي ؟ - دەدىم.
داۋرەننىڭ جانىندا وتىرعان حازار جىگىتى - اۋدارما بويىن شا ؛
- اعاي، قازىرگى جاستار پارسىشا سولەگەنمەن... اتا-انامىز - اتا - اجە - بالا - وتان -
نان - كۇن - ءتۇن - دەپ، بۇرىنعى كەزدەگى حازار تىلىندە سويلەيدى.
مەن راحاتتانا كۇلىپ ؛
- بارە - كەلدى، مىنە ناعىز كەرەمەت وسى ! - دەدىم. تاعىدا وتىرعاندار دۇركىرەتە قول سوقتى.
جالپى وتىرىستىڭ تاقىرىپتارى - تاريحى مەن ۇلتتىق بايلانىسى - مادەنيەتى - ىنتىماقتاستىعى - جاڭا بۋىن ديالوگى - دەگەن تاراۋلەرمەن جۇيەلەنىپتى. اۋعانستاننان كەلگەن قوعام قايراتكەرلەرى مەن عالىمدارى تۇگەلگە جۋىق سويلەدى. ءار بولىمنەن كەيىن - كوفە-برەيك- پەن ءۇزىلىس جاسالىنىپ تۇردى.
كەزدەسۋدىڭ سوڭىندا حازارلارمەن تۇسكەن فوتو - 13. 04. 2016ج.
تۇسكى استان كەيىنگى وتىرىستا، ەكران ارقىلى حازاردىڭ - كۇي - جىر - تولعاۋ - اۋەندەرىنىڭ تۇسىرىلىمدەرىن كورسەتتى. مۇنداعى ەرەكشە اسەر ەتكەن - دومبىرا قۇرىلىمى - دەسە بولادى. حازارلار دا وزدەرىنىڭ مۋزىكا اسپابىن - دومبىرا - دەپ اتايدى ەكەن. دومبىرالارىنىڭ قۇرىلىمى - قازاق دومبىراسىنا - ۇقساعانىمەن... وزىنشە ءبىر ەرەكشەلىگى سول، شاناعىنىڭ الدىڭعى بەتىندە - دوڭگەلەك تەسىگى - بولمايدى ەكەن...
كورسەتىلىم اياقتالىسىمەن-اق، مەن وتىرعان جۇرتتىڭ تىڭداۋىن سۇراپ ؛
- مىناۋ - حازار دومبىراسىنان - قانداي تاريحي دەرەكتىڭ ءىزىن بايقادىڭىزدار ؟ - دەدىم.
- ؟!
- ۇندەمەۋلەرىڭە قاراعان دا... بايقاماعان تارىزدىسىڭدەر...
ءار جەردەن الما-كەزەك ؛
- اعا، شىنى كەرەك... شاناعىنىڭ - الدىڭعى بەتىندەگى تەسىگىنىڭ - جوقتىعىنان باسقا، ەشتەمە دە بايقامادىق، - دەگەن داۋىستار ەستىلدى.
ءسال قولىمدى كوتەرىپ ؛
- وتە دۇرىس بايقاپسىڭدىر، مىنە وسى - جالعىز دەرەك - حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريىحىنان سىر شەرتىپ تۇر. مانا حازار تاريىحىنان كەلتىرگەن... ۋاقىيعا بويىنشا، حازار مەملەكەتى 9-شى عاسىردىڭ اياعىندا-اق ىدىراپ، جان-جاققا شاشىراي باستاعانى بەلگىلى. حازار دومبىراسىنىڭ شاناعىنداعى تەسىكتىڭ جوقتىعى، سول ەسكى تاريحتىڭ بەلگىسى سياقتى. ال قازىرگى- قازاق دومبىراسىنىڭ بەتىندەگى تەسىك - كەشەگى 13ء-شى عاسىرداعى شىڭعىسحانعا... جوشىنىڭ ءولىمىن ەستىرتىپ، كەتبۇعانىڭ تارتقان - اقساق قۇلان" كۇيىنەن كەيىن، قورعاسىن قۇيىپ تەسىلەتىندىگى... كونە اڭىز ارقىلى ايتىلادى عوي. مىنە، وسىناۋ شاعىن عانا دەرەكتىڭ ءوزى تاريحتىڭ كىلتىن ۇستاپ تۇرعانداي ەمەس پە ؟... سوندىقتان دا، - تاريحتان ۇلكەن ۇستاز جوق - دەيتىن قاعيدالى ءسوز بار. ۇلتتىق تاريحىن رەتتەپ تۇگەندەمەگەن حالىق توزادى. سوندىقتان جۇيەلەنگەن تاريحىڭدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ كەرەك. بۇگىنگى وتىرىستىڭ تەڭدەسسىز تەرەڭ ماڭىزدىلىعى دا...وسى بولسا كەرەك !!.. اتا-تەگى ءبىر - قازاق پەن حازار - تابىسۋدا ؟! قايىرلى بولسىن !!...
تۇسىنىگى مول ازاماتتار ؛
- اعاتاي... العىس !
- ريزامىز ! - دەسىپ جاتتى.
بۇگىنگى كەشكە دەيىن سوزىلعان - قازاقستان -اۋعانستان : جاڭا بۋىن ديالوگى - اتتى عىلىمي-كونفەرەنسيانىڭ بەرگەن ءلاززاتى وتە مول بولدى. وسىنى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن - داۋرەن مەن تالعات - باۋىرلارىمىزعا ريزاشىلىعىمىزدى ايتىپ، جىيىننان اسا ۇلكەن كوڭىلدىلىكپەن قايتقان ەدىك. وسى ماقالا ارقىلى كوپكە جەتكىزۋدى... مىندەت سانادىق...
الماتى - 15. 05. 2016 جىل.
سوۆەتحان عابباسوۆ
اكادەميك، جازۋشى-دارىگەر، فانتاست، دراماتۋرگ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مەديسينا جنە پەداگوگيكا عىلىمدۆرىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ماحامبەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، حالىقارالىق نوسترادامۋس اتىنداعى اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى.
