وسى كۇنگى كەيبىر تاريحشىلار اۋزىن اشسا بولدى، اتام قازاقتىڭ بارلىق ءسوزى مەن تاريحىن وزگە ۇلتتارعا اپارىپ تەليدى. ايتاتىندارى ورىس ايتتى، پارسى ايتتى، اراپ ايتتى، جۇڭگو ايتتى بولىپ كەتە بەرەدى. تۋرا ءبىر قازاقتىڭ تاڭى سولارسىز اتپاعان سياقتى. اقيقاتىندا، مۇنىڭ ءبارى كەرىسىنشە بولعان، ياعني بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ تاريحى ءوز باستاۋلارىن قازىق جۇرتتان (قازىعۇرتتان، قازاقتان) الادى.
ارابتار انەس ساحابانىڭ كەزىندە 125 تاڭبالى قازاقتىڭ قۇرامىندا بولعان. ءبىز بۇنىڭ دەرەگىن اداي – كەلىمبەردى - مۇڭالدىڭ - جاۋلى - ەسكەلدى اتالىعىنان ءوربيتىن سۇگىر جىراۋ بەگەندىك ۇلىنىڭ (1894-1974) «شەجىرە جىر» داستانىنان تابامىز:
«ىبىرايىم، كەنعان ەكى اۋىل
الجاسىپ دىنگە تالاسقان،
كەنعاننىڭ ءبىر اۋلەتى
ىشە بەرگەن اراق-شاراپتان.
ىبىرايىمنىڭ اۋلەتى
كەلەمەسىن قايىرىپ
اقان تاۋدىڭ ەتەگى (اق تاۋ، اق مان تاۋىنىڭ م.ق.)
اراپا بىزگە بولسىن دەپ (اردىڭ اپاسى (اناسى) بولسىن دەپ م.ق.)
التى تاقتا اراپتان (قازىرگى اراپ جۇرتى (ارابيا) م.ق.)
ءاجى بارىپ ءدام تاتتى.
ءاجى ءبىلىمدى بۇلاقتان (ءتاز اكە بىلىمىنەن، ءتاجىنىڭ ءتۇبىرى ءاجى م.ق.)
ون سەگىز مىڭ عالامدى
سوندا سۇلەيمەنگە سۇراتقان
مۇسىلمان، كاپىر بىرىگىپ
ارالاسىپ جۇرگەندە
قۇلشىلىق ءۇشىن قۇدايعا
مۇحامبەتكە ۇمبەت بولعاندا
ءبىر دىندەگى حالىقپىز،
اتامىز انەس ساحابا،
مۇسىلماننىڭ بالاسى
ءجۇز جيىرما بەس تاڭبالى
وسى وتىرعان كوپشىلىك
سول انەستىڭ اۋماعى.
ارابتار اسىپ كەتىپتى
مەككە، مەدينا بولاد دەپ
مۇسىلمان ءدىننىڭ قاقپاعى،
اسان قايعى، قازتۋعان
التى جۇرت كەتكەن بۇل جەردەن
انەستەن تۋعان جابال-دى،
ءتۇپ اتامىز مايقى بي،
جايىلحان مەن سەيىلحان.
سەيىلحاننىڭ بالاسى
سەگىز ارىس تۇرىكمەن
...قازاق پەن قالپاق ءبىر تۋىس
جاقىن ەكەن اراسى،
قازاق پەن قالپاق - ەكى اۋىل
الاۋ باتىردىڭ بالاسى،
قالپاق ەكەن اعاسى.
...اقارىس پەن جانارىس،
كىشىسى – اتام بەكارىس –
ءۇش انانىڭ بالاسى. («جىر داريا»، 448-449 بەتتەر). جىر وقيعاسى ماڭعىستاۋدا، ياعني قازىرگى اقتاۋ قالاسى مەن كەندىرلى ايماعىندا بولعانى جانە ولاردىڭ ول جاققا وسى وڭىردەن كەتكەنى «اراپتار اسىپ كەتىپتى» دەپ ايتىلىپ تۇر.
ىبىرايىم اۋىلى – الشىننان تارايتىن شىبىنتاي (قىپشاقتار)، ياعني بالىقشىلار. شىب پەن قىپتىڭ ءتۇبىرى (ءتۇبى، اتاسى) ىب (ىپ) بولاتىنى وسىدان.
«قازاق ءبىر دەگەن ەل ەدىك،
قايىرلى حالىق اتانعان.
ءوسىپ ونگەن قاتاردان:
ءۇيسىن، ارعىن، الشىن دەپ،
ءۇش ءجۇز بولىپ اتانعان» (قاشاعان «بەس عاسىر جىرلايدى». الماتى، 1989. 101 بەت).
كەنعان اۋىلى – شەجىرەدە ايتىلاتىن اعايىندى الشىن مەن كەنشىننىڭ كىشىسى كەنشىنىمىز وسى. كەنشىننەن جەتىرۋ تارايدى. جەتىرۋلار الەمگە ايگىلى ريم يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعاندار. كەنعاننىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى ماڭعىستاۋداعى كەندىرلى شىعاناعى.
جىردا التى تاقتا ارابتاردىڭ 125 تاڭبالى قازاقتان ءبولىنىپ شىعىپ وتاۋ تىككەنى، قازاقتاردىڭ كۇنى كەشە التىن وردادان جاڭا وتاۋ بولىپ ءبولىنىپ شىققان وزبەكتەردى «ءوز اعام» دەگەنى سياقتى، قاراقالپاقتا قازاقتىڭ اعاسى دەلىنەدى. جىردا قازاقتىڭ قاراشاڭىراق يەسى ەكەندىگى ايقىن سۋرەتتەلەدى. ال اراق-شاراپتى ىشە بەرەتىن كەنعاننىڭ ءبىر اۋلەتىنىڭ جولىن قۋۋشىلار بۇگىنگى باتىس، سلاۆيان (ورىس) ەلدەرى ەكەندىگى ەشكىمگە دە داۋ تۋعىزباسا كەرەك. جىرداعى «ون سەگىز مىڭ عالامدى، سۇلەيمەنگە بيلەتكەن» اسا ءبىلىمدى ءاجى بابامىزدىڭ بەيىتى دە وسى مانقىستاۋدا، تاۋشىق كەنتىنىڭ تەرىستىك جاعىندا 13-15 كم. جەردە، كۇنى بۇگىندە دە «ءاجى بابا» اۋليە دەپ اتالادى.
ال، سۇلەيمەنگە كەلسەك، ون سەگىز مىڭ عالامدى بيلەگەن ءداۋىتتىڭ ۇلى سۇلەيمەن (سۇلەي-مان) اتامىزدا قازاقتىڭ ناعىز بەل بالاسى. ايتپەسە، ونىڭ سۇلەي دەگەن اتى قازاق ەلى اراسىندا «سۇلەي» - «ول، ناعىز سۇلەيدىڭ ءوزى عوي» - دەپ، ەڭ ءبىرىنشى، ۇلى دەگەن ماعىنادا قولدانىستا بولماعان بولار ەدى. سۇلەي مان – سۇلەي ماننىڭ بالاسى دەپ ايتىلماعان بولار ەدى. قازاقتىڭ «سىر سۇلەيى»، «جىر سۇلەيى»، «كۇي سۇلەيى» دەيتىندەرى وسىدان. سۇلەيمەننىڭ تەگى قازاق بولماسا، ونىڭ ەسىمى قازاقتىڭ سوزدىك قورىندا وسىنداي ماعىنا دا قولدانىلماعان بولار ەدى. سۇلەيمەن پايعامبار سىر وڭىرىندە (قازىرگى تۇركىستان) عۇمىر كەشكەن. سۇلەيمەننىڭ اناسى ياپا سول وڭىردەگى اقمەشىت جەراستى مەشىتىنە جەرلەنگەن دەلىنەدى. سىر سۇلەيى دەگەن ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسى، سۇلەيمەن سىر ءوڭىرىنىڭ ۇرپاعى (بالاسى) دەگەن ءسوز. شىنىندا دا ۇلى اتامىز وسى وڭىردە عۇمىر كەشىپ، وسى وڭىردەن «ون سەگىز مىڭ عالامعا» ادىلدىكپەن بيلىك جۇرگىزگەن. سۇلەيمەننىڭ اتا جۇرتى بۇگىنگى قازاق دالاسىنداعى مانقىستاۋ مەن سىر ءوڭىرى.
ارابتار كەزىندە قازاقتى وزدەرىنەن تاراتۋعا تىرىسقان. ول جايلى شاكارىم اتامىز:
«ارابسىڭ» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبى شىرىك.
«پالەنشە ساحابانىڭ زاتىسىڭ» دەپ،
الداعان ءدىن جامىلعان وڭكەي جۇلىك.
ادامنىڭ تۇقىمىنان — نۇق پايعامبار،
ءۇش ۇلى — حام، سام، يافاس، مىنە، وسىلار.
يافاستىڭ ءبىر بالاسى تۇرىك دەگەن،
وربىگەن سونان ءوسىپ تالاي جاندار.
بولادى اراب جۇرتى — سامنىڭ ۇلى،
بىلەدى شەجىرەنىڭ ءبارى مۇنى» (ش.قۇدايبەردى ۇلى «قازاق قايدان شىقتى»).
قازاق حالقى، سونىمەن قاتار الەم حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگى كوشپەلى ارابتاردى ەجەلدە، ءتىپتى كۇنى بۇگىندە دە اعارلار (اگاريانە) دەپ اتايدى. اعاردىڭ ءسوز ءتۇبىرى اعا عوي. دەمەك، ارابتار دا جوعارى دا كورسەتكەنىمدەي قاراقالپاق، وزبەك سياقتى قازاقتان ەنشى الىپ بولەك شىققان كوپ بالاسىنىڭ ءبىرى. وسىلايشا، الەم ەلدەرىنىڭ بارلىعى دا قاراشاڭىراقتا وتىرعان قازاقتار ءۇشىن «اعا» بولىپ تابىلادى. «قۇرايىش تايپاسى مەككەدەگى تەكتى تايپالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن جۇرت بىلەدى، ال مۇحاممەد سول قۇرايىشتىڭ بۇرىنعى وتكەن اتاقتىلارىنىڭ اتاسى – قوساي اۋليەنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەنىنە ەشكىم دە شەك كەلتىرە المايدى. ناسارالار مەن ياھۋديلەر قۇرايىشتاردىڭ، ياعني كوشپەلى ارابتاردىڭ (اگارياندار) يسمايل مەن يبراگيم ۇرپاقتارى ەكەنىن اتام زاماننان بىلەدى. مۇحاممەدتىڭ ءوز اكەسى ابدوللا تۋرالى دا مەككە جۇرتىندا عيبراتتى اڭگىمەلەر جەتكىلىكتى» (ا.قۇنتولەۋ ۇلى «مۇحاممەد پايعامبار» الماتى-2003. 124 بەت).
جالپى بۇكىل الەم ارابتارعا تەلىپ جۇرگەن يسلام ءدىنى قازاق قاعاناتتىعىنىڭ اياسىندا دۇنيەگە كەلگەن. تۋرا وسىعان ۇقساس پىكىردى ب.رۇستەموۆتىڭ «تاريح جانە زامان ۇندەستىگى» اتتى ەڭبەگىنەن تابامىز: «يسلام تاريحى جالپى الەمدىك، مۇسىلماندىق جانە تۇركى وركەنيەتىندە ماڭىزدى ورىن الادى. ...پايعامباردىڭ ءىسىن جالعاستىرۋشى العاشقى ۇلى تۇلعالار ءابۋ باكىر، بۇدان كەيىن ومار، وسپان جانە ءالي. ولاردىڭ كەزىندە مەملەكەت باسقارۋ حاليفات، ال بيلەۋشىلەر – حاليفتەر دەپ اتالدى.
اكەدەن بالاعا بەرىلىپ كەلگەن عاسىرلار بويىنا جيناقتالعان ءبىلىمنىڭ، تاجريبەنىڭ جانە ولاردىڭ وزدەرى جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولۋىنىڭ ناتيجەسىندە، ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى بيلەۋشى مەن ءدىن باسىنا اينالدى. بابا تۇكتى شاشتى ءازيز (8-9 گاسىرلار) ءابۋ باكىردىڭ ۇرپاعى بولىپ تابىلادى. ول ءوز زامانىندا بيلەۋشى (مەككەنىڭ)، ايگىلى ءدىنباسى بولدى (بۇگىندە سۇيەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇمكەنت اۋىلىندا). ونىڭ اكەسى كەرەمەت ءازىز دە مەككەنى بيلەگەن. قۇمكەنتتە تۋعان قۇدىرەتتى بيلەۋشى ەدىگە دە بابا تۇكتى شاشتى ءازىزدىڭ ۇرپاعى، ونىڭ كەزىندە، اقساق تەمىر قايتىس بولعاننان كەيىن التىن وردا اناعۇرلىم قۋاتتى يمپەرياعا اينالدى. موڭكە بي ەدىگەنىڭ ۇرپاعى سانالادى. ايگىلى قازاق باتىرلارى ەسەت پەن بەكەتتە ەدىگەنىڭ ۇرپاقتارى. ەدىگە بي مەن موڭكە بي جايىندا پروفەەسسور مۇحتار قۇل-مۇحاممەد اۋقىمدى ءارى تانىمدىق عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. تامىر جەلىسى ءابۋ باكىرگە كەلتىرىلەتىن ايگىلى ورىس كنيازى يۋسۋپوۆ تا ەدىگەنىڭ ۇرپاعى. التىن وردا حاندارىنىڭ ءبىرى ماماي دا (رەسەيدەگى ماماي قورعانى مامايدىڭ قۇرمەتىنە اتالعان) ءابۋ باكىردىڭ تەگىنەن. مامايدىڭ شوبەرەسى رۋس تاريحىندا ۇلى كنياگينا اتالدى، ول يۆان گروزنىيدىڭ شەشەسى» (جۇلدىز 11-12 2006 جىل. 142 بەت). جوعارىدا كورسەتىلگەن حاليف لاۋازىمى دا ءوز تەگىن مانقىستاۋدان الادى. قاليپان اتامىزدىڭ ءومىر سۇرگەن جانە جەرلەنگەن جەرى دە مانقىستاۋ. قاليپان اتامىزدىڭ قورىمى ورنالاسقان جەر اقتاۋ قالاسى مەن فورت شيەۆچەنكو قالاسىنىڭ اراسىنداعى تاس جول بويىنداعى سايىن شاپاعاتوۆ ەلدى مەكەنىنە جاقىن جەردە.
اراپ، ارابيا – ءسوز ءتۇبىرى ار. ءيا، ءيا كادىمگى ءوزىمىزدىڭ ارىستار دەگەندەگى ارىمىز. ار ءسوزى كۇنى بۇگىندە دە قولدانىستا. نامىس ءسوزىنىڭ بالاماسى. ءار ازاماتتىڭ قورعاۋعا ءتيىستى ارى مەن نامىسى: ار-يمانى، اتامەكەنى، وتباسى.
تاريح تاعلىمى: ادام دا وسى ۇشەۋى تۇگەل بولماسا ونداي ادامداردى ۇلى اتالارىمىز ارسىز دەپ اتاعان.
اراپ اتاۋى ارابيا تۇرعىندارىنىڭ جالپىلاما اتاۋى. اراپ دەگەن اتاۋدى ولارعا بەرگەن ءبىزدىڭ اتالارىمىز. تولىق ماعىناسى جوعارعى جىردا ايتىلعانداي «ار اپا». انالىق تەكتى بىلدىرەدى. قاز اداي شەجىرەسىندە ار قورعاۋشىلاردىڭ قاراشاڭىراعى اداي – كەلىمبەردى – مۇڭال – جاۋلى – جارى بولىپ تاراتىلادى. جارى رۋى اتاۋىنىڭ ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، ءوز اتاسى) «ار» بولاتىنى وسىدان. اتام قازاق تا ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى) ەشقاشان جاڭىلىسقان ەمەس جانە جاڭىلىسپايدى دا. جاڭىلىساتىن ادامداردىڭ ساناسى، ياعني ءبىلىم دەڭگەيلەرى مەن اقىلدارى عانا.
«ادايدان ەكى بالا – ۇلكەنى قۇدايكە، كىشىسى كەلىمبەردى.
قۇدايكەدەن ەكى بالا – ۇلكەنى تازىكە، كىشىسى قوساي.
كەلىمبەردىدەن التى بالا: ۇلكەنى قۇنانورىس، اقپان، بالىقشى، جەمەنەي، توبىش جانە كەنجەسى مۇڭال. مۇڭالدار اداي اتانىڭ كەنجە نەمەرەسى، ياعني ولاردىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى. اداي اتامىزدىڭ جاققان وتى مۇڭالداردا، سوندىقتان ولار «مۇڭال وشاق» دەپ اتالادى» (قاز ادايدىڭ شەجىرە دەرەگىنەن).
«ارابيا تۇبەگىندە يسلام ءدىنى پايدا بولعانشا ارابتار تايپا-تايپا بولىپ كوشىپ-قونعان. تاعدىرلارى ناعىز ءبىزدىڭ قازاق قوعامىنداعى تايپالارعا ۇقساس. ولار دا ەجەلدەن قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپ داستۇرلەرىمەن ءومىر ءسۇرىپ، ءاربىر تايپا نەمەسە رۋ باسىندا اقساقالدار «شەيح» وتىرعان. ولار اسىرەسە «قانعا-قان»، «كوزگە-كوز»، «جانعا-جان» ءداستۇرىن مىقتى ۇستاعان، ياعني قۇن كەگىن بۇكىل رۋ بولىپ، مىندەتتى تۇردە قايتارعان.
ارابتار تايپالىق قۇرىلىمنىڭ ءجون-جورالعىلارىن قاتاڭ ساقتاعان. بۇل سالت مىڭداعان جىلدار بويى ەلەۋلى وزگەرىسكە ۇشىرامادى دەسە دە بولعانداي. تايپالار، رۋلار شاڭىراقتارعا، اتالاستارعا ءبولىندى.
اراب ەلى قوناق بولۋدى جاقسى كورەدى جانە وزدەرى دە قوناقجاي. قوناقجايلىق داستۇرلەرىن كيەلى قاعيدا سانايدى. قوناققا كەڭ داستارحان جايىپ، بارىن بەرىپ سىيلايدى. موينىنا قان جۇكتەگەن قوناقتىڭ وزىنەن داستارحان ۇستىندە كەك قايتارىلمايدى. اتا جاۋىڭ بولسا دا، قۇرۋلى تۇرعان ءۇيىڭنىڭ بوساعاسىنان ىشكە باس سۇقسا بولدى، قانىڭ قارايىپ تۇرسا دا، وشپەندىلىك قولدانبايدى. ءتۇتىن تۇتەتكەن وشاعىڭنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان مەيمانعا، قۇي قارا بولسىن، قۇي تورە بولسىن مەيلى، سوڭعى قوي، اقىرعى تۇيە سويىلادى. مەيماندى كۇتە الماۋ سۇيەككە تۇسكەن تاڭباداي، ءويتىپ جەر باسىپ جۇرگەننەن، تىرىلەي جەرگە كىرگەننىڭ ءوزى ارتىق. قوناق ادام ءيىس شىققان جەرگە ءتۇتىن اڭدىپ كەلمەيدى، وت يەسىنىڭ قۇرمەتىنە، ابىروي-داڭقىنا بولا كەلەدى، قوناق – قىرىقتىڭ ءبىرى قىدىر، قوناق الەمدە، اينالا توڭىرەكتە نە بولىپ جاتقانىن ايتۋشى، جاقسىنىڭ دا، جاماننىڭ دا جىل قۇسىنداي حابارشىسى، قوناق قۋاڭ شولدەگى قۇدىق سۋىنداي ءبىلىمنىڭ دە، ءىلىمنىڭ دە بۇلاعى. قالاي دەگەنمەن دە، كوشپەندى اراب تايپالارىنىڭ ءداستۇرى بويىنشا، ءدال بىزدەگىدەي قوناقجاي بولۋدىڭ ءمانى وراسان زور.
اراب تايپالارىنىڭ سالتى بويىنشا، باسىنا بورىك كيگەن ءاربىر ەركەك كىندىك – سارباز سانىنا جاتادى. ولار جايىلىمدارىن، قۇدىقتارىن، مال-مۇلكىن، بالا-شاعاسىن ات ۇستىندە ءجۇرىپ، بىلەكتىڭ كۇشىمەن، نايزانىڭ ۇشىمەن قورعادى، كورشىلەرمەن تاتۋلىق، دوستىققا سەرتتەسىپ، مۇمكىندىگىنشە ۋادەلەرىن بۇزباۋعا تىرىستى. ولار وداقتار قۇرىپ، اۋىزبىرلىكتەرىن قىز بەرىپ، قىز الۋ ارقىلى قۇدالاسۋ جولىمەن نىعايتىپ وتىردى. ءالسىز، ادام سانى از تايپالار ءوزارا بىرىگىپ، نە مىقتى تايپالاردىڭ قول استىنا ءوتىپ، ءاۋ باستا ازان شاقىرىپ قويعان اتتارىنان ايىرىلىپ قالعان كەزدەرى دە بولدى.
ال، كەيبىرەۋى جان-جاقتى، اۋقاتتى تايپادان ءبولىنىپ شىعىپ، ءوز الدىنا بولەك رۋ قۇرادى. ءبىراق ولار، تۇپكى اتالارىنىڭ اتىن جويماي، «بانۋ»، ياعني بالاسى دەگەن قوسىمشا انىقتاۋشى ءداستۇرى دە بولىپ وتىردى. ولاردا جەكە باستىڭ ەركىندىگى قاتاڭ ساقتالاتىن. دەيتۇرعانمەن دە، ارابتار ءوز تايپاسىنا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. ەگەردە كىمدە-كىم ورتاق ەرەجەنى بۇزسا، تايپالاستارى ونى تاساتتىق ىستەپ، ءوز اراسىنان الاستاي الاتىن، تايپاسىنان قۋىلعان ادام ءمۇساپىر قالگە ءتۇسىپ «قالي» اتاناتىن. ول بارلىق ادامگەرشىلىك قاسيەتىنەن ايرىلىپ، تايپا داستۇرىنەن تىس قالاتىن.
ارابتار ءوز تايپاسىنىڭ الىس-جاقىن اتالاستارىمەن تىعىز بايلانىستا بولدى. تۋىستىقتىڭ «الىس-جاقىنىنا» ايرىقشا ءمان بەردى. جاقىن تۋىس قۋانىش قايعىڭدى بىرگە كوتەرەتىن قانداس-مۇڭداس وداقتاسىڭ، كەك الۋ سولاردىڭ موينىنا بىردەي جۇكتەلەدى، تۋىستىقتىڭ الىس-جاقىنى، اسىرەسە ولگەننىڭ سوڭىنداعى مۇراسىن ءبولۋ كەزىندە اڭعارىلادى. ارابتاردىڭ سالتى بويىنشا، مۇراگەر جاقىن تۋىسىنىڭ مال-مۇلكىنە عانا يە ەمەس، ونىڭ اتاق-داڭق، كىسىلىك قاسيەتى مەن بەتكە شىركەۋ قىلىقتارىنا دا، سول سياقتى الاجاق-بەرەجاق قارىزدارىنا دا مۇراگەر. «جاقسىدان جاقسى تۋادى، جاماننان جامان تۋادى» - ارابتار وسى قاعيدانى بەرىك ۇستاعان. سول سەبەپتى دە ءوز نار تۇيەلەرىنىڭ تۇقىم-تۇقيانىنا دەيىن جاقسى بىلەتىن ارابتار اتا تەكتەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ، جەتى-سەگىز اتاسىن جاتقا ايتادى.
كوشپەندى جۇرتتار سياقتى، ارابتار دا ايەل ەشقاشان ەركەككە تەڭەستىرىلمەگەن. كوبىندە ءۇي شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان ايەلدىڭ مىندەتى – قازان-وشاق، اس-سۋ قامى. ول بالا ءوسىرىپ، ۇل-قىز تاربيەلەيدى. مال باعۋ، ەگىنشىلىك كاسىبى – ەركەكتەردىڭ ماڭدايىنا جازىلعان ءتول ءىسى. قىز بالا جونىندە، بويجەتكەنشە قىزىنا اكەسى قوجا، بوساعا اتتاعان سوڭ وعان بايى قوجا. بايى ولسە، ونىڭ اعا-ىنىلەرىنىڭ بىرىنە ميراس.
شاماڭ كەلسە، قالاعانىڭشا ايەل ال، وعان ارابتاردا شەك قويىلمايدى. كوپ توقالدىڭ ءبىرى بولۋ – ايەل باسىنا باق-داۋلەت اكەلمەگەنىمەن، بالارى اش، جالاڭاش بولمايتىن.
ايەلدەر اراب سالتى بويىنشا ەر ادامدار مەن تەڭ دارەجەدە بولماعانىمەن، كۇندەلىكتى تىرلىكتە تاپ سوندايلىق، ولتىرسە ءۇنى شىقپايتىنداي بەيشارا ەمەس-تى. سەبەبى ول ايەلدىڭ دە ءسوزىن سويلەر ەركەك كىندىك تۋىستارى بار. ولاردى ەسەپتەن تازا شىعارىپ تاستاۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن. سوندىقتان جازىقسىز ايەلدى تالاق ەتىپ تاستاماس بۇرىن، ەركەكتەر ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ ۇزاق ويلانادى، ال تاستاعان جاعدايدا، ونىڭ ۇزاتىلىپ كەلگەندەگى جاساۋى مەن دۇنيە-مۇلكىن ەركەك باسىمەن تارتىپ الۋ نە قىسىمشىلىق جاساۋ-بۇرىنعى قايىن جۇرتىمەن اراقاتىناستى ءۇزدى دەگەن ءسوز، ياعني اراز بولۋ. ارتى ۇلكەن داۋ-جانجال. ۇل تاپقان ايەلدىڭ مەرەيى ەرىنىڭ اعايىندارى اراسىندا بىردەن-اق اسپانداپ سالا بەرەدى. ول ۇل ەمەس، ەرتەڭگى نان تابار جۇمىسكەر مەن نايزا ۇستايتىن ساربازدى دۇنيەنىڭ جارىعىنا كەلتىردى دەگەن ءسوز. قىزىل شاقا ات بايلار تال بەسىكتە ىڭگالاپ جاتىپ-اق شەشەسىن قورعاي ءبىلدى.
ەجەلدەن كەلە جاتقان ادەت-عۇرىپتارى بويىنشا، ارابتاردىڭ مۇحاممەد پايعامبار شىققان قۇرايىش تايپاسىندا نەكەلەسۋ، نە اجىراسۋ جايىتتەرى دە نەشە ءتۇرلى بولدى. نەكەلەسىپ تۇرمىس قۇرۋدىڭ ءبىرىنشى جولى – ەركەك جاعى قىز جاعىنىڭ ۇلكەندەرىنە ەلشى جىبەرىپ، كەلىسىپ، قالىڭ مال، ت.ب. ءارتۇرلى سىيلىقتار دايىنداۋ ارقىلى قۇدا تۇسەدى. ال باي بولسىن، جارلى بولسىن، قالىڭ مال، كيىت، ءىلۋ جانە ءسۇت اقى – وسى ءۇش نارسە ەشقاشان توقتالمادى. ول «اتا كۇشى، انا ءسۇتى» دەپ قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپ.
ءىلۋ – قىز بەرگەن جاقتىڭ كيىتىنە قارسى بەرىلەتىن ىرىم. مىسالى، كيىتكە جامبى بولسا، كۇيەۋ جاقتان ىلۋگە جامبى بەرىلەدى، قىز جاقتان تۇيە، ات بەرىلسە، كۇيەۋ جاقتان ءىلۋ دە سولاي بەرىلەدى. ال «ءسۇت اقى» ىلۋدەن ءبىر دارەجە تومەن، ءىلۋ جامبى بولسا، ءسۇت اقى – تۇيە، ءىلۋ تۇيە بولسا، ءسۇت اقى ات بولادى. ارابتاردا «ءولى-تىرى» اتالاتىن تاعى ءبىر عۇرىپ بار، وعان ءبىر مال نەمەسە زات بەرۋ كەرەك. ءولى-تىرى بەرگەن سوڭ، ءداستۇر بويىنشا كۇيەۋ جىگىت قالىڭدىعىنا جاسىرىن بارسا دا ايىپ بولمايدى.
اراب تايپالارى جازى-قىسى ءجۇنى تۇتەلگەن ەسكى قارا كيىز ۇيدە تۇراتىن. وسىنداي ءۇيدى قالقيتۋدىڭ كوپ قيىندىعى جوق، ون شاقتى سىرىقتى جەرگە قادادىڭ دا، كيىزبەن تۇمشالادىڭ. كيىز ءۇيدىڭ جان-جاعىنان قازىق قاعىپ، كيىزدەردى جەل باۋلارمەن بايلاپ تاستايتىن. مۇنداي ءۇي قارا جەردىڭ توپىراعىن سۋىرعان جەل-قۇزىڭا دا مىڭق ەتپەيتىن. جاۋىن-شاشىن بولعان كەزدە قوسقا سۋ كىرمەۋ ءۇشىن، شاتىردىڭ ەتەگىن توپىراقپەن كومىپ، اينالاسىنا ور قازىپ تاستايدى. قوستىڭ ءىشى ءار كەزدە كيىز شىمىلدىقپەن ەكىگە بولىنەدى. ءبىر جاعى ايەلدەر مەن بالالارعا، ەكىنشى جاعى – ەركەك كىسىلەرگە. جەرگە كيىز، تەكەمەت توسەيدى، ولار جانتايساڭ جاستىق، قيسايساڭ توسەك بولادى. قازان كوتەرىپ، وت جاعاتىن وشاق كيىز ءۇيدىڭ ورتاسىندا، ءتۇتىن تۇندىك ارقىلى بۇرقىراپ تازا اۋاعا كوش اسادى، ال وتىنعا تۇيە جاپالارى مەن قۇلا تۇزدەن شاۋىپ العان قۋراعان بۇتالاردى جاعادى. مىنە، بۇل تابيعي قۇبىلىستار ەجەلگى قازاق تايپالارىنا دا ءتان قۇبىلىس ەكەنىن تاريحتان بىلەمىز. تەگىندە، قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرپىنىڭ دەنى اراب تايپالارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ۇقساس بولعانىن كورەمىز.
...كونە اراب تايپالارىنىڭ ءداستۇرى بويىنشا، ءبىر اتادان تۋعان ەكى ەر بالانىڭ بىرەۋى قارا شاڭىراقتى، ياعني وتاۋدى ۇستاپ قالادى دا، ال ەكىنشىسى ول شاڭىراقپەن قوش ايتىسادى. جوعارىدا ايتىلعان اڭىزعا قاراعاندا قارا شاڭىراقتان كىمنىڭ كەتەتىنىن يبراھيمنىڭ بايبىشەسى سارا شەشكەن. ءسويتىپ، يبراھيم تۇلا بويى تۇڭعىشى يسمايلدى جىبەرگىسى كەلمەگەنمەن، اتا-بابا سالتىنان اسىپ كەتە الماعان» (امانباي قۇنتولەۋ ۇلى «مۇحاممەد پايعامبار» الماتى. 2003 33-38 بەتتەر). ولاردىڭ دا قولداناتىن اتا-سالتى ءدال بىزدەگىدەي «ۇلكەن ۇلدار ەنشى الىپ، بولەك وتاۋ تىگەدى دە، ەڭ كەنجەسى قاراشاڭىراقتا قالادى».
«قازاقتار سەكىلدى ارابتاردا ءان مەن جىرعا قۇمار بولىپ، كەز كەلگەن اراب ءوز جانىنان ولەڭ شىعارا العان» (قۇران. الماتى «ءبىلىم» قوعامى. موسكۆا، 1990. 645 بەت).
ارابتار ءۇ11 عاسىردا يسلام ءدىنىن قابىلداعانعا دەيىن بىزدەر سياقتى 360 اۋليەنى كيە تۇتقان. «ءبىز مۇحاممەد 630 جىلى مەككەگە بارعاندا 360-پۇت قۇدايدى قاعبادان شىعارىپ تاستاعانىن جاقسى بىلەمىز» (قۇران. الماتى. «ءبىلىم» قوعامى 1990. 629 بەت).
«تۇركىلەر ارابتاردى «تازىك» دەپ اتاعان، وسىدان شىعارىپ، تازەكەلەر، اباراب نە ارابتان كەلگەندەر دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى» (بۇل دەرەكتەر ءا. سپان مەن م. ابىلحاننىڭ «ەرمەمبەت بي» اتتى كىتابىنداعى انەس سارايدىڭ العى سوزىنەن الىندى (8 بەت).
بۇل دەرەكتىڭ قۇندىلىعى، سول زاماندارداعى تۇركىلەردىڭ ارابتاردى تازىكە دەپ اتاۋىندا. ادايلاردىڭ شەجىرە دەرەگى بويىنشا تازىكە ادايدىڭ ءبىرىنشى نەمەرەسى، ياعني ءبىرىنشى بۋىنى بولسا، اراب پەن ەۆرەيلەردىڭ اتاسى سەميتتەر ادايدىڭ جەتىنشى نەمەرەسى بۇزاۋدان تارايدى. بۇل اداي شەجىرەسىندە ايقىن كورسەتىلگەن.
اراب پەن ەبرەيلەر ءوز تەكتەرىنىڭ قايدان شىققانىن وتە جاقسى بىلگەن. ايتپەسە ولار الەمگە ايگىلى قالالارىنىڭ اتىن مەكە (مان اكە) مەن مادينا دەپ اتاماعان بولار ەدى. مەكە – مان اكە دەپ، اتالىق تەكتى بىلدىرسە، مادينا انالىق تەكتى بىلدىرەدى. ەكى قالانىڭ اتاۋى دا بىزدەر ماڭعىستاۋلىق ماد (ما اداي-قارا) پاتشالىعىنان شىققانبىز دەپ ايعايلاپ تۇر.
اراپ - ار اپا. ارابياداعى ەكىنشى ءدىني استانانىڭ قىز بالا ەسىمىمەن مادينا اتالاتىنىنىڭ سىرى وسى. قازاقتىڭ جالپاق سوزىمەن ايتقاندا بۇگىنگى اراپتار مەن ەۆرەيلەر بىزگە جيەن بولادى. جيەن دەپ اتام قازاق قىزدان تۋعان ۇرپاقتى ايتادى. اپا (ابا) دەگەن تۇبىردەن تۋىندايتىن پاپا مەن بابانىڭ تەگى وسى. اتام قازاقتىڭ اتا-بابا دەيتىندەرى دە وسىدان. مىنا كورشى ورىستاردىڭ ايەلدەرىن بابا دەيتىندەرى دە وسىدان.
تاريح تاعلىمى: بولىنگەندى ءبورى جەيدى. بۇگىنگى اراپ ەلدەرىندەگى بولىپ جاتقان الاساپىران وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق.
قازىرگى جاستارىمىزدىڭ اكەلەرىن پاپا دەپ اتاۋلارى، قازىرگى قازاقتىڭ ءوز اتا-تەگىنەن اجىراپ، ازىپ بارا جاتقانىن كورسەتەدى. اتام قازاقتىڭ «ازعىن» دەگەن ءسوزىنىڭ شىعۋ تەگى وسى.
قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم
ماڭعىستاۋ
