كوشپەندi قازاق وركەنيەتiنiڭ ۇلى نىشاندارىنىڭ بiرi ۇلىستىڭ ۇلى كۇنi – ناۋرىز مەرەكەسi. الايدا سوڭعى جىلدارى ناۋرىز مەرەكەسi ءجونiندە كەيبiر فۋندامەنتالدى ءتۇسiنiكتەگi دiني وقىمىستىلار ەل iشiندە جاعىمسىز پiكiر قالىپتاستىرىپ ءجۇر. ولاردىڭ پiكiرiنشە، ناۋرىز مەرەكەسi بۇگiنگi كۇنگە ءۇزiلiپ-تالىپ جەتكەن كونە زورواستريزم سەنiمiنiڭ سارقىنشاعى-مىس. ال زورواستريزم – وتقا تابىنۋعا ۇندەيتiن بۇزىلعان سەنiم بولعاندىقتان، بۇل دiننiڭ ريتۋالدارى حاق سەنiمگە قايشى ەكەنi ايتپاسا دا ءتۇسiنiكتi. راسىندا دا، ناۋرىز مەرەكەسi زورواستريزم سەنiمiنiڭ سىنىعى بولسا، وندا بۇل سىني پiكiردiڭ شىنايىلىعىنا ءشۇبا كەلتiرە المايمىز. بiراق ناۋرىز مەرەكەسi شىن ءمانiندە زورواستريزمنiڭ سارقىتى ما، جوق الدە، حاق دiننiڭ ءتول مەرەيلi مەرەكەسi مە؟
ناۋرىز زورواستريزمنIڭ قالدىعى ەمەس ناۋرىز ءسوزi – زورواستريزم سەنiمiنiڭ وتانى بولعان پارسى جۇرتىنىڭ تiلi بويىنشا “جاڭا كۇن” دەگەن ماعىنانى بiلدiرەدi. بۇل سەنiمدە جاقسىلىق جارىقتان، جاماندىق اتاۋلى قاراڭعىلىقتان باستاۋ الادى. ناۋرىز مەرەكەسi وسى ايدىڭ 22-سiندە تويلانۋىنىڭ سەبەبi، وسى كۇنi جاماندىقتىڭ قاينار كوزi تۇنگi تۇنەكتiڭ جiڭiشكەرiپ، كۇندiزگi جارىقتىڭ ۇزاراتىنى، زورواستريزمدەگi جارىقتى iزگiلiكتiڭ باستاۋى رەتiندە باعالايتىن سەنiمiمەن ۇيلەسiم تاپقان. ال زورواستريزم سەنiمiندە وتقا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتiلۋiنiڭ سەبەبi، وت – جارىقتىڭ باستاۋ كوزi (باچينين ۆ.ا. رەليگيوۆەدەنيە. ەنسيكلوپەديچەسكيي سلوۆار. 56 ستر. يزد-ۆو ميحايلوۆا ۆ.ا.، 2005). ەرتەدە شىعىس حالىقتارى ناۋرىزدىڭ 21-شi كۇنi تۇندە وتتى الاۋلاتىپ جاعىپ، جاڭا جىلدى جارىقپەن قارسى الاتىن بولعان. ءالi كۇنگە دەيiن پارسى تەكتەس ۇلىستار ناۋرىز مەرەكەسiندە وتتى مازداتىپ جاعىپ، ءۇستiنەن سەكiرiپ، وزدەرiن پالە-جالادان تازارتىپ جاتادى. قازiر ۇلتىمىزدىڭ ناۋرىز مەرەكەسiندە وتتى الاۋلاتىپ جاعۋدى ءۇردiستەن ۇزگەن سەبەبi، وتقا تابىنۋ يسلام سەنiمi بويىنشا ۇلى جاراتۋشىعا سەرiك قوسقاندىق سانالادى. دەگەنمەن، داستۇرگە بەرiك اۋىلدى جەرلەردە ءالi دە وت انانى شاقىرىپ “الاس، الاس” دەپ جىن-شايتاندى قۋۋ، جاڭا تۇسكەن كەلiننiڭ بوساعادان وڭ اياعىمەن اتتارىندا وتقا ماي تامىزۋ، ولگەن ادامنىڭ باسىنا شىراق جاعىپ قويۋ سەكiلدi سالتتار ساقتالعان. زورواستريزم سەنiمiنiڭ مۇنداي سارقىنشاقتارىنىڭ مادەنيەتiمiزگە سiڭiستi بولىپ كەتكەنiن سالت-عۇرىپتارىمىزعا جiتi نازار اۋدارعاندا عانا باجايلاي الامىز. دەسەك تە، “ناۋرىز” ءسوزiنiڭ پارسى تiلiنەن شىققانىنا قاراپ، عاجايىپ بۇل مەرەكەنi زورواستريزم سەنiمiنە تەلۋگە بولا ما؟ ادەبيەتشi عالىمدار مەن ونەرتانۋشىلار ءاز-ناۋرىز مەرەكەسiن قازاق حالقى يسلام دiنiن قابىلداماستان بۇرىن تويلاعانىن ايتادى. ولاردىڭ پiكiرiنشە، ناۋرىز مەيرامى – قازاق حالقىنىڭ كوشپەلi تۇرمىسىنىڭ قۋانىشتى كەزدەرiن بەينەلەيتiن ۇلىق مەرەكە. قىس توقساننىڭ iشiندە مال-جانىن شۇبەرەككە ءتۇيiپ، ءاۋپiرiمدەپ كوكتەمگە ازەر شىققان ەل – ءورiستەگi مالدىڭ اۋزى كوككە iلiنiپ، ارقا-باسىنىڭ كەڭiگەنiنiڭ قۇرمەتiنە ۇلىستىڭ ۇلى كۇنiن ات شاپتىرىپ، اۋدارىسپاق ويناپ، جامبى اتىپ، بالۋان كۇرەستiرiپ، ۇلان-اسىر توي جاسايتىن بولعان (ب.كەنجەبايەۆ. قازاق ادەبيەتi. I توم. الماتى 1949، ش.حۇساينوۆ، ى.دۇيسەمبايەۆ. قازاق اۋىز ادەبيەتi جانە حالىق ويىندارىنداعى تەاتر-درامالىق ەلەمەنتتەر. قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارلارى. № 78. الماتى 1950). بەلگiلi ادەبيەتتانۋشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتiڭ پiكiرiنشە، ناۋرىز مەرەكەسiن كوشپەلi تۇركi جۇرتى زورواستريزم سەنiمiنەن بۇرىن تويلاعان. وعان دالەل رەتiندە كونە “افراسياب” جىرىن مىسالعا كەلتiرەدi. “افراسياب” جىرىندا كوشپەلiلەر كوكتەم شىعا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنiن تويلاعان. ال “ناۋرىز” – يران مادەنيەتiنەن تۇران مادەنيەتiنە سiڭiسكەن تەرمين. ياعني، كوشپەلi تۇركi جۇرتىنىڭ ۇلىستىڭ كۇنiن تويلاۋى “ناۋرىز” تەرمينiمەن بەكiتiلگەنمەن، مازمۇن تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنiن تويلاۋ ەجەلدەن تۇركi جۇرتىندا بار ءداستۇر دەپ بiلەدi. ناۋرىزدىڭ وتقاقۇلدىققا ەش قاتىسى جوق ەكەنiن جاعدا بابالىق تا ءوز زەرتتەۋلەرiندە دالەلدەۋگە تىرىسادى. ابىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا جۇڭگو جىلنامالارىندا ارعى اتا-بابالارىمىز سانالاتىن عۇنداردىڭ ناۋرىز مەرەكەسiن تويلاعانى جازىلعان. عۇن قاعاندارى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن 22 ناۋرىز كۇنi تاڭ الاگەۋiمدە تاۋدىڭ باسىنا شىعىپ، كوككە قولىن جايىپ، ءتاڭiردەن تiلەك تiلەپ، “ءاۋمين” دەسكەننەن كەيiن، ابىزدار قوبىزبەن اڭىراتىپ تۇرىپ 9 قوڭىر كۇي تارتىپ، iلە-شالا 365 جiگiت قولدارىنداعى قوبىزبەن 365 كۇي تارتادى. ياعني، ءار كۇنگە بiر كۇيدەن ارنايدى. وسىلايشا ناۋرىز مەرەكەسi باستالىپ، ءتۇرلi ءدان-داقىلدان ناۋرىز كوجە جاسالىپ، سالت-داستۇرلەر مەن ۇلتتىق ويىندار وتكiزiلiپ، ات شاپتىرىپ، كوكپار تارتىلىپ، مەرەكەنi مارە-سارە بولىپ تويلايدى ەكەن (جاعدا بابالىق. ناۋرىز – مۇقىم عالامنىڭ جىل باسى مەرەكەسi. قازاقستان-زامان گازەتi. № 11. 2010). ناۋرىز تۇركiنiڭ ءتول مەرەكەسi ەكەنiن زەرتتەۋشi باقىت ابجەت تە دالەلدەپ جازدى. ونىڭ جەتكiزۋiنە قاراعاندا، كونە تۇركiنiڭ ميفi بويىنشا جەردi وگiز كوتەرiپ تۇر دەپ ەسەپتەلiنەدi. جەردi بiر ءمۇيiزiنە سالىپ كوتەرiپ تۇرعان كوك وگiز ءمۇيiزi تالعاندا ەكiنشi ءمۇيiزiنە قاراي اۋىستىرادى. جەردi جىلىنا بiر رەت قانا ەكiنشi ءمۇيiزiنە اۋدارادى، وسى كەزدە جەر قايتا جاڭارىپ، تiرشiلiكتiڭ ويانا باستاۋى جاڭا جىلدىڭ كەلگەنiن بiلدiرەدi. وگiز بەلگi بەرگەننەن حالىق ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋعا كiرiسەتiن بولعان. مىسالى، ءازiربايجاندار كوك ءتاڭiرiنiڭ قۇرمەتiنە جۇمىرتقانى كوككە بوياپ، ونى اينانىڭ ءۇستiنە قويادى. جۇمىرتقا تەربەلە باستاعان كەزدە وگiز جەردi ەكiنشi ءمۇيiزiنە اۋىستىردى دەپ، جاڭا جىلدى تويلاۋعا كiرiسەدi ەكەن (باقىت ابجەت. ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ تويلانۋ كەزەڭدەرi. قازاقستان-زامان گازەتi. № 11. 2010).
اشۋرا مەن ءاز-ناۋرىزدىڭ اتالۋى باسقا بولعانمەن... زەرتتەۋشiلەردiڭ جوعارىدا كەلتiرگەن دەرەكتەرi ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ شىعۋ تاريحى ءۇشiن اسا قۇندى بولعانىمەن، ءاز-ناۋرىزدىڭ حاق دiنگە قايشى ەمەس ەكەنiن تولىققاندى دالەلدەي المايدى. ايتسە دە، ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ حاق دiنگە قايشى ەمەس، كەرiسiنشە، دiني مەرەكە ەكەنiن ءماشھۇر ءجۇسiپ بابامىزدىڭ “نۇح، ناۋرىز تاريحى” اتتى ەڭبەگiنەن انىق كورۋiمiزگە بولادى. عۇلاما بابامىز ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ شەجiرەسiن بىلايشا تارقاتادى: “بۇل ناۋرىزداما توي بولىپ، قاي زاماندا باستالعان جۇمىس؟ جوعارعى جاقتا سويلەنگەن نۇح پايعامبار ەركەگi، ۇرعاشىسى ارالاسىپ، سەكسەن قارالى جولداسپەن كەمە جاساپ مiنiپ، التى اي، ون كۇن سۋدا ءجۇزiپ، سۋ تارتىلىپ، كەمەسi قازىقۇرت تاۋىنا كەز بولىپ، سوعان توقتاپ، قۇرعاقشىلىق كورiپ، قارا جەردi باسقان. بiرەۋدiڭ اكەسi، بiرەۋدiڭ بالاسى، بiرەۋدiڭ باۋىرى، تۋىسقانى قىرىلىپ قالىپ، “سالت اتتى، ساباۋ قامشىلى” بولىپ سۋدان شىققان”، – دەپ نۇح (س.ا.ۋ)-نىڭ قاۋىمنىڭ توپان سۋدان امان-ەسەن قۇتىلعاندارىنا شۇكiرشiلiك رەتiندە قازان كوتەرiپ، توي جاساعاندىعىن جەتكiزەدi. ودان ارى قاراي: “سويتسە، سول كۇندە اي ەسەبiمەن ساناعاندا “مۇحارامما” ايىنىڭ ونى ەكەن دە، جۇلدىز ەسەبiمەن ساناعاندا، كۇننiڭ حامالە بiر ءۋاجiبiنە كiرگەن كۇنi بiرiنشi حامالە بولىپ تابىلعان. نۇح پايعامباردىڭ تۇڭعىشى – “سام” دەگەن بالاسى. عاراب، عاجام – سول سامنىڭ ۇرپاعى. بiرەۋi اي ەسەبiن ۇستاپ، جىل باسىن “مۇحارامما” دەپ ساناپ، ونى “عاشۋرا كۇنi” – دەپ، مەيرام قىلىپ ۇستاپ قالعان. بiرەۋi – عاجام جۇرتى، جۇلدىز ەسەبiن ۇستاپ “بiرiنشi حامالە - جىل باسى” دەپ مەيرام قىلىپ ۇستاپ قالعان. مۇنىڭ ۇستاپ قالعان كۇنi چيسلو ەسەبiمەن مارتتىڭ توعىزىنا ءدال كەلiپ، قىس پەن جازدىڭ اۋدارىس، توڭكەرiسiنە تۇپا-تۋرا، دالمە-دال شىققان. مۇنى بiزدiڭ قازاق “بۇحار ەسەبi” دەيدi. بۇل ەسەپتەن بiزدiڭ قازاق جۇرتى ورىسقا قاراعانشا، اۋماي، جاڭىلماي ۇستاپ كەلگەن”، (ءماشھۇر ءجۇسiپ . يت دۇنيە. نۇح، ناۋرىز تاريحى. 242 بەت. الماتى 2008) دەيدi. ءماشھۇر ءجۇسiپ بابامىزدىڭ بۇل دەرەگiن جاعدا بابالىق اقساقال ءوزiنiڭ “ناۋرىز – مۇقىم عالامنىڭ جىل باسى مەرەكەسi” اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ تiرiلتە تۇسەدi: – 1970 جىلدارى ماسكەۋدەگi لەنين اتىنداعى كiتاپحانانىڭ ارحيۆiنەن ەسكi بiر جىردى كەزدەيسوق وقىعانىم بار ەدi. اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان جىر ەكەن. ول جىلدارى ارنايى رۇقساتىڭ بولماسا، كوشiرمەسiن جاساتپايتىن. كوشiرمەسiن الماعاننان كەيiن اۆتورىنىڭ ءاتى-جونiن ۇمىتىپ تا قالىپپىن. وسى شىعارمادا جەر-جيھاندى توپان سۋ قاپتاعاندا نۇح پايعامباردىڭ كەمەسi كەپ قازىعۇرت تاۋىنىڭ باسىنا توقتاعانى، ءدال سول كۇنi كۇن مەن ءتۇننiڭ تەڭەسكەنi اسەرلi باياندالادى. نۇح پايعامبار كۇن مەن ءتۇننiڭ تەڭەسۋiنiڭ قۇرمەتiنە، سونداي-اق، ازعىندانعان قاۋىمنىڭ جويىلىپ، جاڭا بiر تiرشiلiكتiڭ باستالعانىن تويلاعانى سۋرەتتەلەدi. جىرشى بۇل مەرەكەنi “ناۋرىز” دەپ كورسەتەدi. بiراق جىر يەسi نۇح پايعامبار قايتىس بولعاننان كەيiن ناۋرىزدى تويلاۋ ءۇردiسi ۇمىتىلعانىن، ارادا ءۇش عاسىر وتكەندە عانا ناۋرىز اتتى الىپ تۇلعالى ادام نۇح پايعامباردىڭ باستاماسىن جالعاستىرىپ، جىل باسى – ناۋرىزدى تويلاۋدى قايتا قولعا الىپ، وسىلايشا شىعىس حالىقتارى ناۋرىزدى جىل باسى مەرەكەسi رەتiندە تويلاۋدى ءۇردiسكە اينالدىرعانى جىرلانعان. ءماشھۇر ءجۇسiپ بابامىز جوعارىداعى “نۇح، ناۋرىز تاريحى” اتتى ەڭبەگiندە اشۋرا مەن ناۋرىزدىڭ شىعۋ تەگi بiر ەكەنiن كورسەتiپ وتىر. راسىندا دا مۇسىلماندىق دەرەككوزدەر بويىنشا نۇح پايعامباردىڭ قاۋىمى توپان سۋدان مۇحاررام ايىنىڭ ونىنشى كۇنi – اشۋرا كۇنi قۇتىلعان. نۇح قاۋىمى اللاعا شۇكiرشiلiك رەتiندە قازان كوتەرiپ، دوربا ءتۇبiندەگi تام-تۇم قالعان بيداي، ارپا، نوقات، بۇرشاق، قۇمىق سەكiلدi داقىلداردى ايران-سۇتكە مالىپ، جەڭسiك اس ءازiرلەپ، ارقا-جارقا بولىپ توي جاساعان. بۇدان كەيiن ادامزات بالاسى ءاربiر جىلى توپان سۋ قاسiرەتiنەن قۇتىلعان كۇننiڭ قۇرمەتiنە مۇحاررام ايىنىڭ ونىنشى كۇنi اشۋرا مەرەكەسiن ءداستۇرلi تۇردە تويلاي باستاعان (حۋسەين الگۋل. مۇباراك كۇندەر مەن تۇندەر. ىستانبۋل، 1996). ياعني، بۇل دەرەكتەردەن ناۋرىز مەرەكەسiندە دايىندالاتىن ءتۇرلi ءدان-داقىلدار قوسىلىپ جاسالاتىن ناۋرىز كوجە مەن اشۋرا ءتاتتiسiنiڭ مازمۇنى بiر ەكەنiن اڭعارامىز. ال اشۋرا مەن ءاز-ناۋرىز مەرەكەسi بولەك-بولەك ەكi ۋاقىتتا تويلانۋىنىڭ سەبەبiن، ءماشھۇر ءجۇسiپ بابامىز نۇح (س.ا.ۋ)-نىڭ بiر ۇلى بiر جىلى 355 كۇننەن تۇراتىن اي ەسەبiمەن، كەلەسi بiر ۇرپاعى بiر جىلى 365 كۇننەن تۇراتىن جۇلدىز ەسەبiن ۇستاۋىنا بايلانىستى وزگەرiسكە ۇشىراعانىن جەتكiزەدi (ءماشھۇر ءجۇسiپ. يت دۇنيە. نۇح، ناۋرىز تاريحى. 242 بەت. الماتى 2008). دەمەك، نۇح (س.ا.ۋ)-نىڭ قاۋىمىنىڭ توپان سۋدان قۇتىلعان كۇنiن گريگوريان نەمەسە ومار حايامنىڭ كۇنتiزبەسiمەن جۇرەتiن شىعىس حالىقتارى جۇلدىز ەسەبiمەن ناۋرىز ايىنىڭ 21-iنە تويلاسا، ال، اي ەسەبiنە نەگiزدەلگەن حيجرا جىل ساناۋىن ۇستاناتىن وزگە حالىقتار بۇل مەرەكەنi مۇحاررام ايىنىڭ ونىنشى كۇنi تويلايدى. تiپتi، بازبiر تۇركi حالىقتارى اشۋرا مەن ءاز-ناۋرىزدى بiر مەزگiلدە اتاپ وتەدi. مىسالى، احمەت اليازدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، اناتوليانىڭ ماراش ءوڭiرiنiڭ تۇرعىندارى ءاربiر جىلى اقپان ايىنىڭ 21-iنە اشۋرا دەگەن اتپەن ناۋرىز مەرەكەسiن تويلايدى ەكەن. ياعني، بۇدان شىعاتىن تۇجىرىم، قاي جاعىنان الىپ قاراعاندا دا اشۋرا مەن ءاز-ناۋرىزدىڭ بiر مەرەكە ەكەنiن اڭعارامىز.
ءاز-ناۋرىزدىڭ سىنىعى – قىزىر-Iلياس، مانكۋن، كورIسۋ، سەلت ەتكIزەر... بۇگiنگi تۇركيانىڭ تراكيا ايماعىنىڭ تۇرعىندارى ناۋرىز مەرەكەسiن ءساۋiردiڭ 23-شi جۇلدىزىندا “قىزىر-Iلياس كۇنi” دەگەن اتپەن تويلايدى. قىزىر مەن Iلياس كiم دەگەنگە كەلەتiن بولساق، قۇراننىڭ كاحف سۇرەسiندە قىزىر بابانىڭ مۇسا (س.ا.ۋ)-مەن كەزدەسiپ، وعان حيكمەت iلiمiن (ءيلمي-لادۋني) ۇيرەتكەنi باياندالادى. ال قۇراننىڭ ساففات سۇرەسiندە Iلياستىڭ جويتتەرگە پايعامبار ەتiپ جiبەرiلگەنi ايتىلادى (ومەر ناسۋحي بيلمەن. يسلام عىلىمحالi. اكشاع باسپاسى. انكارا. 486-489 ب). ءاسiلi، قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىندا دا “ءاز-ناۋرىز مەرەكەسiندە “ب ا ق قاراپ، قىدىر داريدى” (اقەدiل تويشان ۇلى. ب ا ق پەن قىدىر. دالا مەن قالا گازەتi. 16.10.2010) دەگەن ۇعىم بار. ياعني، بۇل دەرەكتەردەن دە قىزىر-Iلياس مەيرامى مەن ءاز-ناۋرىزدىڭ بiر مەرەكە ەكەنiن باجايلايمىز. تۇركiنiڭ بiر بۇتاعى شۋۆاشتار ناۋرىزدى “ناراس” نەمەسە “مانكۋن” دەپ اتايدى. “مانكۋن” كەلگەنگە دەيiنگi قىستىڭ سوڭعى ەكi اپتاسىندا قىستان امان-ەسەن شىققانىنىڭ قۇرمەتiنە “ساۆارني” دەيتiن مەرەكەسi باستالادى. ساۆارنيدەن كەيiن “كالام” مەرەكەسi سارسەنبiدە باستالىپ ۇلى كۇنگە، ياعني “مانكۋنگە” دەيiن بiر اپتا بويى تويلاناتىن بولعان. وسى شۋۆاشتارعا قوڭسىلاس وتىرعان سامارا ءوڭiرiنiڭ قازاقتارى ناۋرىز مەرەكەسiن “قامال ايت” دەپ اتايدى. ناۋرىز مەرەكەسiن بۇلاي اتاۋىنىڭ سەبەبi، وسى كۇنi قامال (كوكتەمنiڭ العاشقى ايىنىڭ پارسىشا اتاۋى) ايى تۋادى. جۇلدىزنامادا توقتى جۇلدىزى پايدا بولادى. ەرتەدەگi قازاقتار توقتى جۇلدىزى (قامال) پايدا بولعاننان باستاپ قىستىڭ قاھارى قايتتى، جىل باسى كەلە جاتىر دەپ جاڭا جىلدى قارسى الۋعا كiرiسكەن (باقىت ابجەت. ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ تويلانۋ كەزەڭدەرi. قازاقستان-زامان گازەتi. № 11. 2010). ەلiمiزدiڭ باتىس ءوڭiرiندە كۇنi ءبۇگiنگە دەيiن جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان “كورiسۋ” اتتى iزگi ءداستۇر بار. “كورiسۋ” ءداستۇرi ناۋرىزدىڭ 14-iنە تويلانادى. بۇل ءداستۇر بويىنشا قىستىڭ كوزi قىراۋدا شارۋانىڭ جايىمەن ءجۇرiپ قالعان اعايىن كوكتەم شىعىپ مالدىڭ اۋزى كوككە تيiپ، الدى-ارتى كەڭەيگەننەن كەيiن اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ، بiر-بiرiنە سالەمدەسە بارادى. ومار حايام استرونوميالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى كۇن مەن ءتۇننiڭ تەڭەسۋiن ءدال تاۋىپ، جاڭا جىل مەرەكەسiن ناۋرىزدىڭ 22-سiنە اۋىستىرعانعا دەيiن، ناۋرىز مەرەكەسi ايدىڭ 14-iنە تويلانىپ كەلگەن. ياعني، مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتiڭ “ناۋرىز مەرەكەسi زورواستاريزم سەنiمiنەن بۇرىن بار بولاتىن” دەگەن پiكiرiن نەگiزگە الساق، كوشپەلiلەردiڭ بۇرىنعى جاڭا جىل مەرەكەسi قازiرگi “كورiسۋ” ءداستۇرi بولۋى ابدەن مۇمكiن. جاس كۇنiمiزدە بiزدiڭ ءوڭتۇستiكتە ناۋرىز مەرەكەسi ايدىڭ 21-iنە تويلاناتىن. بiز كوزiمiزبەن كورiپ، كۋا بولماعانمەن، وسى كۇنi باليعاتقا تولىپ، وتاۋ كوتەرۋگە ءازiر بولعان جiگiتتەر ۇناتقان قىزدارىنا اينا، تاراق سىيلاسا، بويجەتكەن قىزدار جاقسى كورگەن جiگiتتەرiنە كەستە تiگiپ، ءتاتتi اس ءازiرلەپ بەرەتiن “سەلت ەتكiزەر”، “ۇيقى اشار” دەگەن سالتتىڭ بولعانىن ۇلكەندەردەن ەستيتiنبiز. نەلiكتەن “سەلت ەتكiزەر”، “ۇيقى اشار” سالتى ناۋرىزدىڭ 21-iندە اتالىپ وتەدi دەگەنگە كەلەتiن بولساق، وسى كۇنi جىل باسى بولعاندىقتان، جاستار بiر جاس قوسۋمەن بولاشاق جارىنا اينا، تاراق سىيلاۋمەن ءوزiنiڭ باليعاتقا تولىپ، وتاۋ قۇرۋعا ءازiر ەكەندiكتەرiن تۇسپالدايتىن بولعان. ماعجان جۇمابايەۆتىڭ اتاقتى “ناۋرىز مەرەكەسi” تۋرالى ماقالاسىندا “قازاقتار ناۋرىز مەرەكەسi كۇنi بiر-بiرiنە “جاسىڭ قۇتتى بولسىن!” دەۋشi ەدi” (م.جۇمابايەۆ. شىعارمالار. 2-3 توم. ناۋرىز. 356 بەت. الماتى، 1996) دەگەن دەرەگi، بiزدiڭ بۇل ويىمىزدى جانداندىرا تۇسەدi. دەمەك، “سەلت ەتكiزەر” مەن “ۇيقى اشار ءداستۇرiنiڭ استارىنان جىل باسى بولعان ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ iزدەرiن كورە الامىز. بۇدان ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ كوشپەلi قازاق جۇرتىنىڭ ءتول مەرەكەسi ەكەنiن تانۋعا بولادى. ال جاڭا جىل اتاۋىن بiلدiرەتiن “ناۋرىز” ءسوزi پارسى تiلiنەن ترانسفورماسيالانعان. ياعني، مازمۇندىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا، كوشپەلi تۇركi جۇرتى “ناۋرىز” تەرمينiن قابىلداعانعا دەيiن دە قىزىر-Iلياس، “كورiسۋ”، “سەلت ەتكiزەر”، “ۇيقى اشار” سەكiلدi داستۇرلەر ارقىلى جاڭا جىلدى مەرەكەلەگەن دەپ توپشىلاۋعا نەگiز بار.
نۇح پايعامباردىڭ ءاز-ناۋرىزى يسلامعا تاڭسىق ەمەس ءداستۇرلi يسلامدا قۇقىقتىق ۇكiم بەرۋدiڭ ون بiر قاينار كوزiنiڭ بiرi –“شاريعاتتان بۇرىنعى شاريعاتتار”. بۇل بويىنشا كونە دiندەردiڭ قۇندىلىقتارى حاق دiننiڭ قاعيدا-ۇستىندارىمەن قابىسىپ جاتسا، وندا ول قۇندىلىقتاردى ۇستانۋعا تولىقتاي رۇقسات بەرiلەدi. (م.ءا.زەحرا. يسلامداعى ساياسي، سەنiمدiك، قۇقىقتىق مازحاپتار تاريحى. ىستانبۋل، 1996). ال ناۋرىز مەرەكەسiندە بiر كەزدەرi بولعان وت جاعۋ ءۇردiسi الدەقاشان ءسالت-داستۇرiمiزدەن شىعارىلىپ تاستالعانىن نەگiزگە الساق، نۇح پايعامبار تويلاعان ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ يسلامعا ەشقانداي الابوتەن ەمەس ەكەنiنە كوز جەتكiزەمiز. تiپتi قازاق حالقى بۇل مەرەكەگە “ءازيز” اتاۋىن بەرiپ، ۇلىستىڭ ۇلى كۇنiن “ءاز-ناۋرىز” دەپ قاستەرلەيدi. سونداي-اق، ءاز-ناۋرىز مەرەكەسiن تويلاۋ بارىسىندا اتقارىلاتىن اعاش وتىرعىزۋ، كوكپار، بايگە، اۋدارىسپاق، تەڭگە iلۋ، بالۋاندار كۇرەسi، ايتىس، ءان-جىر مەن تەرمە-تولعاۋ ايتۋ سەكiلدi داستۇرلەر دە يمام اعزام مەكتەبiندەگi “ادەت-عۇرىپ” (حايرەددين قارامان. يسلام قۇقىعى. يزمير،1996) قاينار كوزiنە قايشى ەمەس. اتام قازاق ءاز-ناۋرىز مەرەكەسiندە “ۇلىس وڭ بولسىن!”، “اق مول بولسىن!”، “جاراتۋشىمىز جارىلقاسىن!”، “جاسىڭ قۇتتى بولسىن!” دەپ، iزگi-تiلەكتەرiن جۇرەكتەن اقتارا ايتادى. كوكتەمنiڭ كەلگەنiن العاش جەتكiزەتiن قۇستى “ءناۋرiزەك” دەپ اتاپ، ونىڭ ۇشىپ كەلۋiن جاقسى ىرىمعا بالايدى. وسى ۇلىق مەرەكە كۇنi دۇنيەگە كەلگەن جاس سابيلەرگە ازان شاقىرىپ “ناۋرىزباي”، “ناۋرىزگۇل”، “مەيرام، “مەيرامگۇل” دەپ ات قويادى. بiرiن-بiرi “وكپەگە قيسا دا ءولiمگە قيمايتىن” حالقىمىز ۇلىستىڭ ۇلى كۇنiنiڭ قۇرمەتiنە كوكiرەكتە بەرiش بوپ قاتقان وكپە-نازدى ەرiتiپ، بiر-بiرiن قۇشاعىنا الىپ، ءتوس قاعىستىرىپ، قايتا جاراسىپ جاتادى. دەمەك، وسىنداي iزگiلiككە قۇرالعان ۇلىستىڭ ۇلى تويى – ءاز-ناۋرىزدى قالايشا حاق دiنگە قايشى دەپ ايتا الامىز؟!
ءتۇيiن ۋاعىندا ۇلتتى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنiمەن قايتا قاۋىشتىرعان وزبەكالi ءجانiبەكوۆ “ناۋرىزدى ەلدەن، ەلدi ناۋرىزدان اجىراتۋعا بولمايدى”، دەپ ءاز-ناۋرىزدىڭ الاش جۇرتى ءۇشiن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنiن ءدوپ باسىپ ايتقان بولاتىن. ءاز-ناۋرىز حالىقتىڭ كوڭiلiن كوتەرiپ، قۋانىشقا بولەپ، iزگi-تiلەكتەر ايتىسىپ، جاقسىلىققا ۇندەيتiن حاق دiنگە قايشىلىعى جوق حالقىمىزدىڭ ەجەلدەن تويلاپ كەلە جاتقان جىل باسى مەرەكەسi. بۇل ۇلىق مەرەكەگە بiر ءسات وزگەنiڭ كوزiلدiرiگiمەن ەمەس، ءوز كوزiمiزبەن قاراساق عانا، داۋرىعۋدى قويىپ، ءسالت-داستۇردiڭ دانالىعىن تەرەڭ سەزiنە الماقپىز. ەندەشە، وسىنى ۇعىپ-بiلۋدi ءتاڭiر تاعالا فۋندامەنتالدى ءتۇسiنiكتەگi باۋىرلارىمىزدىڭ پەشەنەنەسiنە جازسىن دەپ تiلەيمiز! نۇح پايعامباردان بەرi تويلانىپ كەلە جاتقان ءاز-ناۋرىز مەرەكەسi قۇتتى بولسىن، اعايىن! ءدايiم ۇلىس وڭ بولىپ، اق مول بولسىن، الاش جۇرتى!
