الەم تاريحشىلارى شىڭعىس قاعاننىڭ قازاق ەكەنىن بىلە مە دەگەن سۇراققا دا بىلەدى، دەپ جاۋاپ بەرەمىن. بىلمەيتىندەر جانە بىلگىسى كەلمەيتىندەر تەك قانا قازاقستاننىڭ ورىس ءتىلدى ۇكىمەتىنە تاۋەلدى رەسمي تاريح عىلىمى عانا. ولاردىڭ قازاقتىڭ ەجەلگى تاريحىن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋدان باس تارتىپ جۇرگەندەرى دە وسىدان بولسا كەرەك.      

-      بەلگىلى عالىم ۆلاديمير بەلينسكيي بۇكىل سانالى عۇمىرىن التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋگە ارناپ، مىناداي تۇجىرىم جاساعان. «الەمدى جاۋلاعان ايگىلى قولباسشى شىڭعىس حان موڭعول بولماعان، شىن مانىندە، شىڭعىسحان – قازاق». ول ءوزىنىڭ بۇل تۇجىرىمىن «سترانا موكسەل»، «موسكۆا وردىنسكايا» اتتى تاريحي كىتاپتارىندا كەلتىرگەن.

ونىڭ ايتۋىنشا، كەڭەستىك تاريحشىلار قانشاما بۇرمالاعانمەن، شىڭعىس حاننىڭ قازاق ەكەندىگىن دالەلدەيتىن فاكتىلەر جەتكىلىكتى. شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى، التىن وردانىڭ حاندارىنىڭ بارلىعى موڭعولستاندا ەمەس، قازاق جەرىندە وتىرعانىنىڭ ءوزى-اق وسىنى بىلدىرەدى، دەي وتىرا ۇلى قولباسشىنىڭ قازاق بولعاندىعىن كوپتەگەن ناقتى فاكتىلەرمەن دالەلدەيدى.

«موڭعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان نايماندار، كەرەيلەر، قياتتار مەن مەركىتتەر موڭعول ەمەس، تۇركى

تايپالارىنا جاتادى. ولاردىڭ ۇرپاقتارى قازىرگى جۇڭگو جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر، تىلدەرى قازاقشا. تەمۋدجيننىڭ اكەسى (قازاقشا تەمىرشىن بولىپ ايتىلادى) ەسۇگەي قياتتاردىڭ حانى بولعان. شەشەسى ويان مەركىت رۋىنان. شىڭعىس حاننىڭ ايەلى - بورتە قازاقتىڭ قوڭىرات رۋىنان شىققان. ونىڭ بارلىق ۇلدارى تۇركى ەسىمدەرىمەن اتالدى. موڭعولداردا ول كەزدە دە، قازىردە دە ونداي ەسىمدەر بولعان جوق. «حان» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى موڭعول ەمەس، تۇركىلەردىكى. موڭعولدار وزدەرىنىڭ باسشىلارىن «قونتايشى» دەپ اتاعان. شىڭعىس حاندى ادەتتەگى قازاقتىڭ قۇرىلتايىندا حان كوتەرگەن. ال موڭعولداردا مۇنداي ءسوز جوق. تاڭىرگە تابىناتىن تەك قازاقتار عانا. قايتىس بولعانداردى از ادام بىلەتىن، قۇپيا جەرگە اپارىپ جەرلەگەن.

شىڭعىسحان شىعىسقا جورىققا شىققاندا تۇرىك تايپالارى ونى بىردەن مويىندادى. سوندىقتان ول قازاقستان

جەرىندەگى كوشپەندىلەرمەن سوعىسقان جوق.

نايماندار جانە قازاقتىڭ باسقا رۋلارى شىڭعىسحان يمپەرياسىنا ونىڭ دۇنيەگە كەلەر تۇسىندا قوسىلدى. ونىڭ شىعىسقا جورىعى حورەزم بيلىگىندەگى ەلدەرمەن عانا بولدى.

«جاقىن ارادا شىڭعىس حاننىڭ قازاقتان شىققانى رەسمي تۇردە مويىندالادى» دەپ مالىمدەيدى تاريحشى

ۆلاديمير بەلينسكيي.

تۇسىنىكتەمە: قايتىس بولعاندارىن جەرلەيتىن، از ادام بىلەتىن قۇپيا جەر  دەپ، قازاقتاردىڭ رۋلىق قاۋىمىن ايتىپ

وتىر. ونداي قاۋىمداردى، شىندىعىندا دا سول رۋدان وزگەلەر بىلە بەرمەيدى.

اۆار (رەسەي) تاريحشىسى مۇرات ادجي: «ادايدىڭ اسا ۇلكەن مۇڭال دەگەن ءبولىمى بار. ءارتۇرلى جازبالاردا، سونىڭ ىشىندە راشيد-اد-ديندە، موڭعولداردى مۇعال-مۇڭال دەپ جازعان.

جاۋىنگەر داي – داح – ادايلار جونىندە ەجەلگى جازبالار وتە كوپ. ەۆروپالىق داقتار ريمگە قارسى تۇرعان اسا ۇلى دەرجاۆا بولدى، ال ولاردىڭ ازيالىق بولىگىندە تۇراتىن دايلارى  ب.ج.س. دەيىنگى ءداۋىردىڭ 111 عاسىرىندا اسا قۋاتتى پارفيانى قۇردى، ولاردى ءريمنىڭ ۇلى قولباسشىسى پومپەيدىڭ ءوزى سول دايلاردى "پاتشالاردىڭ پاتشاسى " دەپ مويىنداپ تەڭدەسسىز باعا بەردى. مەن وسى جاۋىنگەر ۇلى حالىق ادايلاردىڭ ح11 عاسىردا شىڭعىس قاعاندى دۇنيەگە اكەلگەنىنە ەشقانداي كۇمان كەلتىرمەيمىن.

اداي رۋى. بۇل «مۇڭالدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» بايۇلىلار قۇرامىنداعى شىڭعىسحاننىڭ نەمەرە اعاسى وڭعىردىڭ ەلى. مەنىڭ دەرەگىمدە ح111 عاسىرداعى باياۋىتتىڭ ۇرپاقتارى باي ۇلى قۇرامىنداعى ادايلار بولىپ تابىلادى».

«موڭعولدار تايپاسى بوردجيگين (ءبورى جىگى م.ق.) مەن تايدجيۋت (اداي جۇرت م.ق.) رۋلارىنان تۇردى. ...تۇتقىنداردىڭ اراسىندا دجيرگواداي (جورعا اداي م.ق.) اتتى جاس ادام بولدى، ول تايدجيۋتتاردىڭ ييسۋت رۋىنان ەدى. ونى شىڭعىسحاننىڭ الدىنا الىپ كەلگەندە، ول جاۋلاپ الۋشىنىڭ استىنداعى اتتى ولتىرگەندىگىن مويىندادى. شىڭعىسحانعا جاس جىگىت ۇناپ قالدى، ونى كەشىردى جانە وزىنە قىزمەتكە الدى. جاڭا قىزمەتشىسىن بولعان وقيعانىڭ قۇرمەتىنە دجەبە (ساداق وعى) دەپ اتادى. دجەبەنىڭ ماڭدايىنا موڭعول يمپەرياسىنىڭ جوعارى قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى بولۋ جازىلدى. («شىڭعىسحان الەمدى جاۋلاۋشى» لەو دە حارتوگ).

تۇسىنىكتەمە: جەبە ادايدىڭ رۋلىق تاڭباسى بولىپ تابىلادى.

ورىستىڭ بەلگىلى عالىمى ل.ل.ۆيكتوروۆا: «سول كەزدىڭ موڭعولدارى ءۇشىن اتا-بابالارىنىڭ ونەگەسى ۇرپاعىنىڭ جادىندا جاتتالىپ قالۋىنا ۇمتىلۋ، داستۇرگە جانە تۋىستىق قاتىناسقا ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراۋ ءتان بولعان. وزدەرىنىڭ شىققان اتا-تەگىن جاڭىلىسسىز جاتقا بىلەتىن بىلگىر شەجىرەشىلەر ءوز بىلىمدەرىن بالالارىنا ۇقىپتىلىقپەن بەرىپ وتىرعان. سول سەبەپتى دە شەجىرە كىتاپتارى ءبىرىنشى دەرەككوزدىك مانگە يە».

تۇسىنىكتەمە: بۇل ورىس عالىمىنىڭ قازاق رۋلىق شەجىرەسىنە بەرگەن باعاسى. بۇل شىنىندا دا سولاي بولاتىن.

اداي شەجىرەسى، كوپتەگەن قاراپايىم قازاق رۋلارىنىڭ شەجىرەسى ەمەس، ول بۇكىل الەمنىڭ جانە سونىمەن قاتار بۇكىل

قازاقتىڭ شەجىرەسى بولىپ تابىلادى.

«جىلنامالار جيناعىنىڭ» اۆتورى «موڭعولدىڭ شىققان تەگى - تۇرىك» دەپ ايقىن كورسەتكەن.

تۇسىنىكتەمە: ەڭبەكتىڭ اۆتورى راشيد اد-دين فازدۋللاح يبن ابۋل-حاير الي حاماداني – موڭعول يمپەرياسىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزىنىڭ كوز كورگەن كۋاگەرى، شىڭعىس حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى عازان حان مەن ولجايتۋ حاننىڭ ءۋازىرى بولعان ادام. وسى ارادا باسىن اشىپ ايتا كەتەر ءبىر ماسەلە – بۇل ەڭبەكتىڭ اۆتورلىعى ءبىر ادامعا تەلىنگەنىمەن، شىن مانىندە، «جىلنامالار جيناعى» (1300-1310 ج.ج.) – ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ جەمىسى. زامانىندا بىلىكتى بيلەۋشىلەردىڭ ءبىرى بولعان عازان حان عۇلاما ءۋازىرى راشيد اد-دينگە ارنايى تاپسىرما بەرىپ، قاسىنا مۇڭعۇل حالىقتارىنىڭ تاريحىن مەيلىنشە تەرەڭ بىلەتىن، دالانىڭ تەڭدەسسىز شەجىرەشىسى بولات باستاعان التى موڭعول شەجىرەشىسى مەن سول كەزدىڭ ەڭ مىقتى دەپ ەسەپتەلىنەتىن بىرنەشە بىلىكتى تاريحشىسىن (ابدۋللاح قاشاني، احمەد بۋحاري جانە ت.ب.) قوسىپ، وسى ەڭبەكتى جازعىزعان. سوندىقتان دا بۇل ەڭبەكتى ءوز زامانىنىڭ ءبىلىمدى دە بىلىكتى ماماندارى بىرىگىپ شىعارعان ەنسيكلوپەديالىق جيناق دەۋ ارتىق ايتقاندىق بولمايدى.

مىنە، وسى ەنسيكلوپەديالىق ەڭبەكتە موڭعول حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگىنە

قاتىستى: «بارلىق موڭعولدار، تۇرىك تايپالارى جانە بارلىق دالا تۇرعىندارى ابۋلدجا حاننىڭ تۇقىمىنان تارايدى»، - دەپ، اق قاعازعا قارا سيامەن اپ-انىق ەتىپ جازىلعان. اۆتوردىڭ مۇنداعى «ابۋلدجا-حان» دەپ وتىرعانى بۇكىل تۇرىك حالىقتارىنىڭ ءتۇپ اتاسى دەپ ەسەپتەلىنەتىن نۇح پايعامباردىڭ بالاسى يافەت (يافەس).

ارنايى تاپسىرمامەن موڭعولدار تاريحىن جازۋعا ارنالعان شىعارمانىڭ

ءبىرىنشى تومىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىنىڭ موڭعول حالىقتارىنىڭ پايدا بولۋى مەن ولاردىڭ ءتۇرلى تايپالارعا بولىنۋىنە ارنالماي، «تۇرىك حالىقتارىنىڭ پايدا بولۋى جانە ولاردىڭ ءتۇرلى تايپالارعا ءبولىنۋىنىڭ جاعدايى تۋرالى» دەپ اتالىپ، تەك تۇرىك حالىقتارىنا ارنالۋى – سول ءتۇپ باستاۋدىڭ بىرلىگىن، ياعني مۇڭعۇلداردىڭ شىققان تەگىنىڭ تۇرىك جانە ونىڭ تاريحي شىندىق ەكەنىن مويىنداۋدان جاسالىپ وتىرعان ءىس ەكەنىن پايىمداۋ ونشا قيىندىق تۋعىزبايدى. ەگەر سول كەزدە مۇنداي مويىنداۋ بولماسا، ءبىرىنشى كىتاپ تۇرىك حالىقتارىنا ارنالماس ەدى...

ورىس گەنەرالى يۆانين، مونعولداردى – جارتىلاي جابايى باقتاشىلار دەپ باعالادى. ونىڭ پىكىرىنشە باقتاشى مونعولدار، 1211-1216 جىلدار ارالىعىندا سزين يمەپەرياسىن جاۋلاپ العاننان كەيىن ولاردان سوعىسۋ تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسىن ۇيرەنىپ، بۇل عىلىمدى جەتىك مەڭگەرگەنى سونشا جارتى الەمدى باعىندىرىپ، وزدەرىنىڭ ۇستازدارىنان دا اسىپ تۇسكەن. (و ۆوەننوم يسكۋستۆە پري چينگيسحانە ي تامەرلانە. الماتى. سانات. 1998. 28 بەت). وسىنداي پىكىر بىلدىرگەندە يۆانين، 100 مىڭ عانا اسكەرى بار، اسكەري عىلىمدى مەڭگەرمەگەن مونعولداردىڭ وزدەرىنەن 3 ەسە كوپ، سوعىس ونەرىن جەتە مەڭگەرگەن قىتايلاردى قالايشا جەڭۋى مۇمكىن ەكەندىگىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە ساناسى، ياعني اقىلى مەن ءبىلىمى جەتپەگەن. لوگيكا بويىنشا سوعىسۋدىڭ تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسىن بىلمەيتىن باقتاشى مونعولدار، وزدەرىنەن 3 ەسە كوپ، اسكەري عىلىمى مەن تەحنيكاسى دامىعان، سوعىس ونەرىن جەتە مەڭگەرگەن جۇڭگو اسكەرىن جەڭۋى، مۇمكىن ەمەس. ولاي بولسا، ءيۆانيننىڭ مونعولداردى – جارتىلاي جابايى باقتاشىلار رەتىندە باعالايتىنى جانە ولار، سوعىسۋدى قىتايلاردان ۇيرەنگەن دەيتىن پىكىرى ءتۇپ – تامىرىمەن قاتە.

سەبەبى ەۆروپالىقتار، شىڭعىسحان باسقارعان مونعولداردىڭ ورتا ازياداعى حورەزم مەملەكەتىنە جاساعان شابۋىلىن، جابايى كوشپەلى تايپالاردىڭ وركەنيەتتى ەلگە جاساعان شاپقىنشىلىعى، دەپ قابىلدادى. ولار، مونعولداردى دامىماي ارتتا قالعان جابايىلار، دەپ ءتۇسىنىپ، ولاردىڭ قايىرحان مەن حورەزمشاح مۇحاممەدتى جازالاۋ ءۇشىن حورەزم ەلىنە جاساعان جورىعىن، جابايى جىرتقىش اڭنىڭ ادامعا تارپا باس سالاتىن شابۋىلىنا تەڭەدى. حورەزم اسكەرىنىڭ شىڭعىسحان اسكەرىنەن جەڭىلۋىن، حورەزمشاح مۇحاممەدتىڭ سوعىس تاكتيكاسىندا جىبەرگەن قاتەلىگىنەن بولعان كەزدەيسوق جەڭىلىس، دەپ باعالادى. ال، شىڭعىسحاندى – الەمدى جاۋلاپ الۋدى ماقسات تۇتقان باققۇمار، قانىشەر، جاۋىز، ءوزىمشىل وزبىر بيلەۋشى بەينەسىندە بەردى. ەۆروپا، اراب جانە ورىس تاريحنامالارىندا بىلدىرىلگەن وسىنداي پىكىرلەر مەن تۇجىرىمداردىڭ، تەڭەۋلەر مەن باعالاۋلاردىڭ شىڭعىسحان مەن مونعولدار تۋرالى شىندىققا قانشالىقتى جاناساتىندىعىن تاريحي-ەتنولوگيالىق، ارحەولوگيالىق فاكتىلەر مەن ادامزات قوعامى ورىستەي دامۋىنىڭ تاريحى نەگىزىندە قاراستىرىپ كورەيىك.

شىڭعىسحان باسقارۋىنداعى مونعولدار، 1211 جىلى سزين يمپەرياسىنىڭ ۋشا قالاسىنا شابۋىل جاساپ، ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قىتايدىڭ سولتۇستىگىن، ورتا جۇڭگو جازىعىنداعى استاناسى پەكيندى، 1215 جىلى باسىپ العان كەزدە مونعول اسكەرىنىڭ سانى 100 مىڭ عانا، ال جۇڭگو اسكەرى، ولاردان 3 ەسە كوپ بولعان. مونعولدار، 1219 جىلى حورەزم مەملەكەتىنە قارسى سوعىس اشقان كەزدە ولاردىڭ اسكەرىنىڭ سانى 150 مىڭ، ال حورەزمشاح اسكەرى، ولاردان 3 ەسەگە جۋىق كوپ بولعان. وسىعان قاراماستان شىڭعىسحان اسكەرى، سزين يمپەرياسىنىڭ استاناسىن الىپ، تولىق بولماسا دا جارتىلاي باعىندىردى، ال حورەزم مەملەكەتىنىڭ اسكەرىن كۇيرەتە جەڭىپ، ونى دا تولىق باعىندىردى. رەسەيدىڭ XIX عاسىرداعى اسكەري تاريحشىسى، گەنەرال م.ي.يۆانين، مونعولداردىڭ سوعىس جۇرگىزۋ تاكتيكاسىن ارنايى زەرتتەپ «و ۆوەننوم يسكۋستۆە پري چينگيسحانە ي تامەرلانە» دەيتىن زەرتتەۋ جازعان (الماتى. سانات. 1998). ەگەردە مونعولداردىڭ سوعىسۋ تاكتيكاسىنا ارنالىپ زەرتتەۋ جازىلعان بولسا، وندا مونعولداردا اسكەري عىلىم جاقسى دامىعان. ەگەردە مونعولداردا اسكەري عىلىم جاقسى دامىعان بولسا، وندا ولار، دامىماي ارتا قالعان جابايى حالىق بولماعان. قانداي دا ءبىر عىلىممەن اينالىسىپ ونى دامىتۋ، ادام ينتەللەكتىسىنىڭ ءبىر دەڭگەيدە توقىراپ قالماي دامۋ ۇستىندە بولعاندىعىن دالەلدەيتىن فيزيولوگيالىق فاكتى». (س.ا.كوزين. قۇپيا شەجىرە. م-ل. 1941. §200،201).

«بەلگىلى تاريحشى گ.ن.ۆەرنادسكيي 1913 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ

ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان لەكسياسىندا موڭعول يمپەرياسىنىڭ 1331 جىلعى كارتاسىندا ورىس جەرى دە «الاش» قۇرامىنا كىرەتىندىگىن، ونىڭ يمپەريانىڭ قيىر سولتۇستىك باتىستاعى اجىراماس بولىگى ەكەندىگىن اتاپ ايتادى. بۇل دەرەك بىزگە «الاش ەتنونيمىنىڭ تۇپ-توركىنىنە بۇگىنگىدەن مۇلدەم باسقا تانىم تۇعىرىنان، ماعىنا مۇناراسىنان قاراۋدى تالاپ ەتەدى» (ت.جۇرتباي. تۇركىستان گازەتى. №23 (653). 18.01.2007).

الاش پەن قازاق سينونيم ەمەس پە؟ موڭعولدىڭ تەگىنىڭ كازاق ەكەندىگىنە

بۇدان ارتىق قانداي دالەل كەرەك.

ورىس تاريحشىسى الەكساندر بۋشكوۆ «شىڭعىس حان جانە بەيمالىم ازيا»

كىتابىندا: موڭعولداردىڭ جارتىسىنان كوبى قازىرگى كەزەڭدە كيىز ءۇيدى مەكەن ەتەدى، ال تۇرعىنداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى وتە تومەن دارەجەدە. ياعني، شىڭعىس حاننىڭ تەگى تۇركى بولعاندىعىنا سۇيەنەيىك… شىڭعىس حاننىڭ موڭعول بولۋى ەش مۇمكىن ەمەس. وسى جەردە تۇركىلەر جايىندا ماسەلە قوزعالىپ وتىر. وتە ءىرى كولەمدە دۇنيەنى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن تەك قانا ۇلكەن وردا عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە بەس قارۋى ساي، دايىندىعى مول اسكەر كەرەك. موڭعولدار ۇلتتىق ءسالت-داستۇر مەن مەملەكەتتىلىكتەن جۇرداي بولعاندىقتان، ولار از ۋاقىت ىشىندە اسكەر قۇرىپ ۇلگەرە الماس ەدى، وسىلايشا بىزدە ازيادا ءحىىى عاسىردا مەملەكەتتىلىكتى قۇرۋ، كاسىبي اسكەردى جاساقتاۋ، باسقارۋشىلىق جۇيەنى ۇيىمداستىرۋدىڭ تاجىريبەسىنە كىم يە بولعان دەگەن ەڭ قاراپايىم ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقاندايمىز… بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى شامالى. سۇراقتىڭ جاۋابى انىق. ولار، ارينە، سان عاسىرلىق قاعانات پەن مەملەكەت كۇرۋ تاجىريبەسى بار تۇركى تايپالارى ەكەنى ءسوزسىز. دەموگرافيالىق ەسەپپەن XXI عاسىردى ءحىىى عاسىرمەن سالىستىراتىن بولساق، وندا سول كەزدەگى موڭعولداردىڭ سانى 50-60 مىڭ ادامدى عانا قۇرايتىن. ال شىڭعىس حاننىڭ اسكەرى 300 مىڭ ادامعا دەيىن جەتەتىن. موڭعولدارعا اقيقاتتى اجىراتىپ الۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەندەي، سوندىقتان دا ولار وزگە حالىقتىڭ تاريحىنا تالاسپاۋلارى ءتيىس.

ودان ءارى الەكساندر بۋشكوۆ بىلاي دەپ جازادى: “موڭعول جازۋى حVءىى

عاسىردا قالىپتاستى. سوندىقتان دا قازىرگى كەزەڭدە شىڭعىس حانعا جاقىن بولىپ كەلەتىن ەشقانداي جىلناما دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى”.

1950 جىلدارداعى جۇڭگو قازاقتارى كوتىرىلىسشىلەرىنىڭ باسشىسى وسپان

باتىر جايلى اعىلشىن جازۋشىسى گوفەدەي لياس «وسپان باتىر ەگەر بۇدان 5-6 عاسىر بۇرىن دۇنيەگە كەلگەندە اتالارى موڭكە، شىڭعىس، تەمىرلان دەڭگەيلەس ۇلى قولباسشى بولار ەدى» - دەپ جازىپتى. («نامىس». №1 (60). قاڭتار 2010 جىل).

اعىلشىندار شىڭعىس حاننىڭ تەگىنىڭ قازاق ەكەنىن بىلمەسە، گ.لياس بۇلاي

دەپ جازباعان بولار ەدى.

ءحىح عاسىردا جاساعان ورىس وقىمىستىسى ن.اريستوۆ «...كەيبىرىنىڭ ءتۇپ نەگىزى

مىڭ، مىڭ جارىم جىلعا كەتەتىن، ەجەلگى تاريحتان تانىمال بەلگىلى تايپا، رۋلاردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول اتاۋمەن ساقتالىپ كەلگەنىنە تاڭ قالامىن. ياعني، قازىرگى بەلگىلى رۋ، تايپالاردىڭ كوپشىلىگى ەجەلگى ەتنونيمدەردى كەيىنگى زامانعا جەتكىزۋشى عانا ەمەس، سول ەسكىلىكتى جۇرتتاردىڭ ناقپا-ناق ءوزى بولماسا دا، تۇرلەنگەن، تۇلەپ، جاڭعىرعان انىق مۇراگەرى. "ارعى تاريحتا تاڭبالانعان اتالى رۋلاردىڭ بارلىعى دەرلىك بۇگىنگى قازاق اراسىنان تابىلادى”.

تۇسىنىكتەمە: بۇل شىنىندا دا سولاي، بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ءتۇپ قازىعى

قازاقتىڭ قۇرامىندا جانە ونىڭ رۋلىق شەجىرەسىندە تولىقتاي ساقتالىپ قالعان.

1984 جىلدىڭ تامىزىندا بريتانيا گالىمى نورتون دجەففەرسون شىنعىسحان جايىندا ماقالا جازىپ، شىڭعىسحاندى قازاق دەپ جاريالاعان.

«شىندىق قاپ تۇبىندە جاتپايدى» دەگەن حالىق ماقال-ماتەلدەرىنە سايكەس

شىڭعىس حاننىڭ الەم حالىقتارى تاريحىنداعى ۇلەسى ءتيىستى شىندىقتا جازىلۋى ءتيىس. شىڭعىس حانعا ءادىل باعا بەرۋشى عالىمداردىڭ ءبىرى – دوكتور ەرەنجەن حارا-داۆان. ونىڭ «چينگيزحان كاك پولكوۆودەس ي ەگو ناسلەديە» (كۋلتۋرنو – يستوريچەسكيي وچەرك مونگولسكوي يمپەريي حII-حIII ۆەكوۆ. – بەلگراد، 1929) اتتى ەڭبەگىن اتاۋعا بولادى. بۇل تۋىندى ەرتەرەكتە جارىق كورسە دە، كىتاپ اۆتورىنىڭ موڭعول ۇلتىنان ءارى ونىڭ شىڭعىسحان ءومىرى مەن ول قۇرعان يمپەريانىڭ ۇزاق داۋىرلەگەنى تۋرالى جازعان شىندىعى كەڭەس وكىمەتىنە ۇنامادى. سوندىقتان ول كوپشىلىك وقىرماننىڭ قولىنا تيگەن جوق. كەڭەس ۇكىمەتى ىدىراعان سوڭ، ول ءوز ءتول اتاۋىمەن ورىس تىلىندە، 1992 جىلى الماتىدا 100 000 دانامەن باسىلىپ شىعارىلدى. ەرەنجەن حارا-داۆان شىڭعىس حاندى دانىشپان قولباسشى، كەمەڭگەر ەلباسى، كورەگەن ساياساتكەر دەپ سيپاتتاي كەلە، ونىڭ بىلگىرلىگىن، حالىقتاردىڭ ادەت-عۇرىپىن، مادەنيەتىن ساقتاعانىن، سونىمەن بىرگە ءوزى قۇرعان يمپەريانىڭ باسقارۋ جۇيەلەرىن، اسكەري قۇرىلىمى مەن ساياسي قارىم-قاتىناستارىن قالاي ۇيىمداستىرعانىن دايەكتى دەرەكتەرمەن بەرەدى. شىڭعىسحانعا ءادىل ءارى دۇرىس باعا بەرگەن عالىمدار ەرەنجەن حارا-داۆانمەن عانا شەكتەلمەيدى.

ولاردىڭ قاتارىندا فرانسۋز عالىمى رەنە گرۋسسە دە بار. ونىڭ «يمپەريا ستەپەي: اتتيلا، چينگيسحان، تامەرلان» دەپ اتالاتىن ەڭبەگى ۇلى دالانىڭ ءۇش تاريحي تۇلعاسىنا ارنالعان. ەڭبەك  شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ شىنايى تاريحىن اشا بىلگەن. ورتالىق ازيا ەتنوستارىن قايتا بىرىكتىرۋدە شىڭعىسحان ۇشان-تەڭىز قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ، الەمگە ءوز يمپەرياسىن پاش ەتتى. ول ءۇش عاسىرداي ءومىر ءسۇردى. بۇل يمپەريانىڭ باسىم ەتنوستارى تۇرىكتەر بولعانى دا بارشاعا ءمالىم. ولاردىڭ سول يمپەريالاردى دۇنيەگە اكەلۋدە شەشۋشى قىزمەت اتقارعانى بارشاعا ايان»، - دەپجازادى.

بيىلعى 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا «جاڭالىقتاردا» بريتان گازەتى شىڭعىس حاندى قازاق دەپ جازىپ جاتىر دەگەن ايدارمەن ماقالا جاريالانعان.

«اعىلشىنداردىڭ “The Guardian” گازەتى “پوستسوۆەتتىك الەم: مۇنداعى 15 مەملەكەت تۋرالى سىزگە ەڭ الدىمەن نەنى ءبىلۋ كەرەك” دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا قازاقستانعا ارنايى توقتالىپ ءوتىپ، الەمگە ايگىلى تۇلعا شىڭعىس حاندى ەڭ تانىمال قازاق (يمپەراتور) دەپ جازىپتى. ال بوراتتى ويدان شىعارىلعان كەيىپكەر دەپ اتاپ وتكەن ەكەن» … (http://www.theguardian.com/world/2014/jun/09/-sp-profiles-post-soviet-states).

-  شىڭعىسحان – ەۋروپا تورىندە (19 ءساۋىر 2012 جىل). جۋىردا رەسەيلىك داشي نامداكوۆتىڭ جوباسى بويىنشا قولادان قۇيىلعان اتتىلى شىڭعىس حاننىڭ بەس مەترلىك ءمۇسىنى لوندون جۇرتىنا ۇسىنىلدى. تاس ءمۇسىن گايد-پاركتىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىنەن «قونىس تەپتى».

شىڭعىس قاعاننىڭ ەسكەرتكىشى بۋرياتتىڭ سۋرەتشىسى، ۇستا ءارى زەرگەرى  لوندونداعى «حەلسيون» گالەرەياسىندا قويىلعان رەتروسپەكتيۆ تۋىندىلارىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان. «كوشپەندىلەر الەمى» اتتى كورمە 5 مامىر مەن 7 شىلدە ارالىعىندا جۇرتشىلىققا كەرەگە جايماق.

شىڭعىس حاننىڭ قىسىڭقى كوزى جەرگە قاراعان كۇيى، الاقاندارىن تومەننەن تىرەگەن اۋاعا جايعان بەينەسى كوز تارتادى.

«بۇل جۇمىس ارقىلى مەن تاريحي تۇلعانى بەينەلەۋدەن گورى، اسپاننان تۇسكەن كۇيى ادامدارعا قايىرىم مەن دانالىق سەپكەن تۇلعانى كورسەتۋگە تىرىستىم. شىڭعىس حاننىڭ ءتىرى كەزىندەگى بەينەسى قالعان جوق، ونىڭ ۇستىنە دەرەكتى ايعاقتار ءبىر بىرىنە قايشى كەلەدى، سوندىقتان ءمۇسىن-تۇلعانى ءوز قيالىمداعىداي ەتىپ سومدادىم».

مۇڭال (موڭعول)  قاعاناتىن قۇرعان قاھارلى قاعاننىڭ قولا ءمۇسىنى ىشكى قۋاتىن سىرتقا تەبۋىمەن اسا ەرەكشە. شىڭعىس قاعان اسكەري جاراقپەن اتقا قونعان كۇيى اسپاننان تۇسكەندەي اسەر بەرەدى. «مەن بۇل ءمۇسىندى سىنىقتان جيناپ-تەرگەندەيمىن. شاماسى ماعان ەپيكالىق كەيىپكەردى سومداۋ بوستاندىق بەرگەن سىقىلدى. ءوزىم سونداي ماقسات قويدىم، سول سەبەپتى دە ءمۇسىن سونداي اسپاندىق، اۋەلىك سيپاتقا يە بولدى»، – دەيدى اۆتور. (http://www.minber.kz/2012/04).

شىڭعىس قاعان اتامىزدىڭ وسىنداي ءمۇسىنى قازاق دالاسىندا بوي كوتەرۋى كەرەك ەدى. دەگەنمەن ءالى دە كەش ەمەس. 

 -    «قازاقتىڭ رۋ، تايپالارىنىڭ تاڭبالارى، موڭعول جىلقىلارىنىڭ تاڭبالارى، موڭعول حاندىعىنىڭ تەڭگەلەرى، سونداي-اق، ۇلتتىق ىرىمدارى، مادەنيەت، سالت-داستۇرلەرىن سالىستىرا قورتىندىلاپ، قازاق پەن موڭعولدىڭ اراسىندا اسا ەرەكشە بايلانىس بار دەگەن تۇيىنگە كەلگەن ەدىم. وسى گەنەتيكا زەرتتەۋى دەگەن نارسە العاش پايدا بولىسىمەن، قازاقتاردا موڭعولداردىكى دەپ اتالاتىن گاپلوگرۋپپ س3 نەلىكتەن سونشا جوعارى بولادى دەگەندى انىقتاۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءبىر توپ بيولوگشىلارى، تاريحشىلارى باس قوسادى. كەڭەس وداعى تاراپىنان قازاق ۇلتىن ەرتە زامانداردا سارى شاشتى، كوك كوزدى، ۇزىن بويلى ەۋروپا تۇرپاتتى بولعان، موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە زورلانىپ قىز، كەلىنشەكتەرى كوپتەپ بالا كوتەرگەندىكتەن، ازيا تۇرپاتىنا اۋىستى دەگەن ۇگىت جۇرگىزەتىن. بۇنى قازاقستان ۇلىسى تاۋەلسىزدىك الىپ، جەكە شىعا باستاعان كەزدەن قازاق ۇلتىن قۇرتىپ، ۇلتتىق ازاتتىق پەن ماقتانىش سەزىمىن جويۋعا ارنالعان قاساقانا مي تازارتۋ ەكەندىگىن مويىندايتىن بولدى.

مەنىڭ ويىمشا، شەت ەلدىكتەر قازاق، موڭعولدىڭ تاريحي بايلانىسىن ۇمىتتىرۋدى قالايتىن سياقتى. 2009 جىلى ورىستىڭ زەرتتەۋشىسى سەرگەي كارجاۆين: «ەۋروپا تەكتى قازاق ۇلتى گاپلوگرۋپپ س3ء-تى بولۋى –  جوڭعار حاندىعىنا بەرىلىپ، زورلانعاننان بولعان. دەمەك، بۇگىنگى كۇنگى موڭعولدار – ەجەلگى موڭعولدار ەمەس، ءمانجى، قىتايلار بولماق» دەگەن 56 بەتتىك جالعان زەرتتەۋ ماتەريالىن جارىققا شىعاردى. كارجاۆين دەگەن ادامنىڭ باسقىنشىلىق كوزقاراسپەن مۇنداي نارسە جاساعانى انىق ەدى. نەگە دەسەڭىز، ادەتتەگى زەرتتەۋ ماتەريالى 3-10، جوعارعىسى 15-20 بەتتەن تۇرادى. جانە دە، ەشقانداي بيولوگيادان ءبىلىمى جوق ادام بولسا دا 12 بەتتى سالىستىرا قاراۋعا وتە وڭاي.

...ءبىراق، كوپتەگەن موڭعولداردىڭ ۇ-دنك گاپلوگرۋپپ-ى س3 بولادى. بۇل گاپلوگرۋپپ س-دان شىققان. س جانە F وسىدان 60 000 جىل بۇرىن اجىراعان. ولاي بولسا، تالاي جىلدار بويى كورشىلەس ءومىر سۇرگەن موڭعولدار جۇڭگو، كورەيا، تيبەت، جاپون سياقتى ازيا ەلدەرىنىڭ ادامدارىنان ۋاقىت اعىمىمەن تەكتىك تۇرعىدان قانشالىقتى الىس بولسا، سوعان سايكەس دۇنيە-تانىم، ءسالت-داستۇر، مادەنيەتى جاعىنان سونشالىق الىس تۇراتىنى قىزىقتىرادى. ءبىر جىلدىڭ الدىندا ما دەيمىن، موڭعول مەن كورەيا شىعۋ تەگى جاعىنان ءبىر دەگەن ماقالا جارىق كورگەن-دى. ەندى سول ماقالانى مەن گەنەتيكالىق زەرتتەۋىم ارقىلى جوققا شىعارىپ وتىرمىن. موڭعولدارعا ەڭ جاقىن ۇلت –  قازاق ۇلتى. جالپى دۇنيەدەگى ادامداردىڭ 90 پايىزى گاپلوگرۋپپ ع-دان تارايدى، ءبىز قالعان 10 پايىزىن ەنشىلەيمىز دەسەك، تىپتەن قىزىل كىتاپقا جازىلۋعا جاقىن تۇرعانىمىز جوق پا (كۇلدى)».  (باتبايارين حەرلەن. موڭعول تاريحشىسى 8.10.2015 جىل  (http://ult.kz/؟p=6233#comment-4417).

بۇل ءتىزىمدى ءالى دە كوپتەپ جالعاستىرا بەرۋگە بولادى...

«تورتەۋىڭ ءوزارا تاتۋ بولىڭدار، بىر-بىرىڭە جاۋلىق ويلاماڭدار».