ەي، تاكاپپار دۇنيە،

ماعان دا ءبىر قاراشى.

تانيسىڭ با سەن مەنى؟

مەن قازاقتىڭ بالاسى.

قاسىم امانجولوۆ

*    *     *

مەن - «ەلىم-ايلاپ» اۋعان ەلدىڭ تالىقسىپ تاۋەلسىز قازاقستانعا كەلگەن ۇرپاعىمىن، ءبىر ءتۇيىر توپىراعى مەن ءبىر جۇتىم اۋاسىنىڭ قادىر – قاسيەتىن سەزىنگەن باقىتتىلاردىڭ ءبىرىمىن.

تۋعان جەرىم – قازاقتىڭ اقىتتاي عۇلاماسى، وسپانداي وعىلان ەرى، سۇلۋباي، زۋقاداي باتىرى دۇنيەگە كەلگەن، اسپانىن كۇن سۇيگەن، اسقارىن بۇلت سۇيگەن شىعىس تۇركىستاننىڭ ەرەنقابىرعا تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى سانجى قالاسىنىڭ اشىلى قازاق ۇلتتىق اۋىلىنا ورنالاسقان ەلدى مەكەن. ەس بىلگەندەگى العاشقى ارمانىمدا وسى تۇعىرلى تاۋىنىڭ بيىگىنە شىعىپ، ارقاسىن قويداراعا تىرەپ، شولجوتامەن جۇلگەلەسىپ شىرەنىپ جاتاتىن جانبولات جايلاۋىن الىستان كورسەم دەپ باستالعان بولاتىن.

قالاعا كەلىپ قىزىق قۋىپ، جاننىڭ راحاتىن كورىپ جۇرسەمدە جانىن جەپ جانىن باعاتىن وسىنداعى اق ەدىل اعايىندى، العاشقى ارمانىم بولعان اسقار تاۋدى ساعىناتىن ەدىم، وسى ارمان مەنى ەسەيتتى، ەرجەتكىزدى، جەتەلەپ الاتاۋعا دا اكەلدى.

قاي جىلى ەكەنى ەسىمدە جوق، تەك كوز الدىمنان اعىنى قاتتى وزەنگە ءتۇسىپ ەش قارسىلىق كورسەتە الماي عايىپ بولعان قۋىس قۋراي تاعدىرلاس بال بالالىعىم جالت ەتەدى دە سونەدى. ەس بىلگەن اعاما ەرىپ، اۋىلدىڭ قارى قالىڭ جون – جوتاسىن، جالتىر مۇزىن تۇگەل ارالاپ قايتاتىن ەسسىز بالا كۇندەردىڭ بىرىندە اۋىل شەتىندەگى تاسباستاۋدىڭ باسىنداعى قالىڭ قارعا تاياقتىڭ ۇشىمەن جازىلعان «تۇسىنىكسىز جازۋعا» كوزىم ءتۇستى، اعامنىڭ ءۇي تاپسىرماسىنا جاعالاسىپ، تاۋ – تاستىڭ سۋرەتىن سالا بەرگەن سوڭ مەنشىگىمە كونە توز داپتەر تيگەن، داپتەردىڭ جەكە مەنشىك بولعانى قۇرسىن، وتىرا قالسام جان – جاقتاپ جازۋ جازدىرىپ، سان ۇيرەتكەندى شىعارعان، قاتاڭ باقىلاۋدا وتىرىپ قايتا – قايتا جازاتىن ارىپتەرگە ۇقساماعان جازۋعا وڭىنان، سولىنان از - كەم قاراپ تۇردىم دا جەردەن التىن تاپقانداي قۋانىپ اعامدى شاقىردىم. ول دا تاڭ قالىپ قاراپ تۇردى دا «كورشى اعا قازاقستاننان كەلگەن، ءاسىلى، مىناۋ قازاقستاننىڭ جازۋى بولۋى مۇمكىن» دەگەن تۇجىرىم جاسادى. بۇرىن - سوڭدى ەستىپ كورمەگەن «قازاقستان» دەگەن اتاۋ مەنىڭ تۇسىنىكسىز جازۋدىڭ قۇپياسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى بىردەن ۇمىتتىرىپ جىبەردى. ساناۋلى سەكۋندتا كىرشىكسىز بالا جۇرەگىمە تۇسكەن سان ساۋال ويىمدى مازالاپ، ساناما تىنىم بەرمەگەن سوڭ الىستاپ بارا جاتقان اعاما القىنىپ جەتىپ، «قازاقستان قاي جاقتا؟»، «وعان قالاي بارادى؟»، «قانشا كۇندە جەتەدى؟» دەپ تىنىمسىز سۇراق قويدىم، ول دا بالا عوي! ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان ەستىگەنى بولسا كەرەك، «ول وتە الىستا» دەپ قىسقا قايىرىپ جاۋاپ بەردى.

قازاقستان! الدىڭعى بۋىنىنداعى قازاق ءسوزىن كۇندە ەستىپ جۇرگەننەن بولسا كەرەك ەش قيىندىقسىز قابىلدادىم، ارتىنداعى «ستان» العاش ەستۋىم بولعاننان كەيىن با ەرەكشە قىزىق سەزىلدى، اعام ەكەۋمىز داستارحان باسىندا، جولدا، ۇيىقتار الدىندا دا بىرنەشە رەت جارىسا قايتالاپ ايتىپ ءماز بولىپ كۇلىپ الاتىن ەدىك، تال شىبىقتان اۋىزدىقتاپ اساۋ ءمىنىپ، قازاقستانعا قاراي جارىسىپ شابا جونەلەتىن قىزىقتى ويىن ءتۇرىن دە شىعارىپ الدىق، ول كەزدە اۋىلدان الىستاپ شىعىپ كورمەگەن بىزدەر ءۇشىن مىناۋ جالپاق جاھاندى ءبىز وسكەن اۋىل مەن قازاقستان عانا الىپ جاتقانداي  ەلەستەيتىن. اۋەدەن ۇشقان ۇشاقتىڭ بارلىعى ءبىز ءۇشىن تەك قازاقستانعا بارىپ قوناتىنداي بولىپ تۇراتىن، قولىمىزعا قىزىل شوپىرەك ۇستاپ «ۋا،سامولەت، سامولەت، ءبىزدى قازاقستانعا الا كەت» دەپ ۇشاقتىڭ سوڭىنان جۇگىرەتىن رياسىز بال – بالا كۇندەردەگى ءتاپ – ءتاتتى قيال قيىرداعى اتا جۇرتقا ءتۇبى ءبىر جەتەتىنىن سەزگەن – اۋ شاماسى!

قارنى تويسا قايعىسىن ۇمىتاتىن بالالىقتىڭ باقىتتى كۇندەرىن قاتىگەز ۋاقىت تونادى. اۋىلدىڭ جىرا – جىلعاسىن ارالاپ بۇلاقتىڭ كوزىن اشامىز دەپ باتپاققا باتىپ، سۋ كەشەتىن، جار قوپارىپ، جول قازاتىن اۋىلدىڭ قارا دومالاقتارى قولىمىزعا گۇل الىپ مەكتەپ تابالدىرىعىن تارىداي بولىپ اتتاعانىمىز سول ەدى، ايالسىز وتكەن كۇندەر بالالىقتىڭ بازارىنان اياۋسىز الىستاتىپ، ءومىر تەڭىزىنىڭ تۋلاعان تولقىنىنا قارسى ءجۇزدىردى. جانتالاسپاي جان قالمايتىن ءومىر كەرۋەنىنە ىلەسكەن بىزدەر سوڭىمىزدان ەرگەن تۇلىمدىلار مەن بۇرىمدىلارعا اعا بولىپ ۇلگىرگەنىمىزدى اڭداماي قالىپپىز.

 ەسەيسەمدە ەسىمنەن قازاقستان تۋرالى شەشىمىن تاپپاعان سۇراق كەتكەن ەمەس، وسىنداي جاۋاپسىز سۇراق، اۋىر ارمان ارقالاپ ءبىلىمنىڭ الىس ساپارىنىڭ العاشقى قادامىن باستاۋ ءۇشىن اۋىلدان الىستاپ قالاعا كەلدىم، جالپاق جاھاننىڭ جارتىسىن الىپ جاتاتىنداي سەزىلەتىن اۋىل ءدال وسى ساتتە عانا تىم كىشكەنتاي ەكەنىن ءبىلدىم. «قۇدىقتاعى قۇر باقانىڭ» كەبىنىن كيە جازداعان مەن بايعۇسقا ءبىلىم جولىندا ايانباي تەر توگۋ كەرەكتىگىن قالاعا كەلگەن العاشقى كۇن -  اق ۇعىندىردى. مەن ىزدەنىستى كىتاپ سورەلەرى مەن سايت بەتتەرىندەگى ءبىلىم بۇلاقتارىنان باستادىم، شەشۋسىز جۇمباق بولعان قازاقستان تۋرالى ءتۇرلى باسىلىمداردان وقىپ ءبىلىپ تۇسىنىگىم ارتتى، دەسە دە «قايىڭ ساۋعان، القا كول» كەزىندە اۋعان ەلدىڭ ازاپتى ءومىرى تۋرالى تەرەڭدەتە جازىلعان ماتەريال بولمادى، بابامنىڭ قانى تامعان توپىراققا جەتسەم دەگەن ويىم اۋىق –اۋىق ەسىمە ءتۇسىپ قانا ءجۇردى.

ەكى ەل ساياساتىنداعى ەلەۋلى جەتىستىكتەردىڭ جەمىسىندە ءبىز تۇراتىن قالادا دا قازاقستانعا بارىپ قايتقانداردىڭ سانى ارتتى، «پالەنباي قازاقستاننان كەلىپتى» دەسە بولدى بويىمدى ماقتانىش پا، تاڭدانىس پا، قىزعانىش پا ايتەۋىر ءبىر ۇلى سەزىم بويىمدى كەرنەپ، تولقىپ كەتەمىن. بارىپ قولىنان ۇستاپ قازاق ەلى تۋرالى ءوز اۋزىنان ەستىگىم كەلىپ تۇراتىن بولدى، ءبىراق كەلگەندەردىڭ كەيبىرى كەلەڭسىزدە پىكىرلەر ايتاتىن، مەن ول جەرلەرىن ەستىسەمدە ەستىمەگەن بولىپ، جاماندىققا قيمايتىن ەدىم.

وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە اق نيەتكە جايىلعان ءساليحالى داستارحان باسىندا وتىرىپ شاينەك قويىلعان كونە توز كىتاپقا كوزىم ءتۇستى، «كورەرمەكەم ءداريعا – اي قايران ەلدى،

كىردى جۋىپ، كىندىكتى كەسكەن جەردى. » - دەپ اياقتالعان ءبىر بەتتەگى سوڭعى تارماقتار كوزىمە وتتاي باسىلدى، داستارحان جينالا سالىپ وتاعاسىنان سۇراپ الدىم. تىم ەرتەرەك باسپادان شىققان قالىڭ توم كىتاپ بولسا كەرەك، توزىعى جەتكەن ەكەن، قالعانى ساناۋلى پاراقتار عانا. ءتۇن جاستانىپ نەشە قايتارىپ وقىپ شىقتىم:

تۋعان جەردىڭ قيا الماي تاۋ مەن تاسىن،

ءبىز كەلەمىز تيا الماي كوزدىڭ جاسىن.

نە جازىپ ەك جاساعان تاپتاتارداي،

كورىنگەنگە حالقىمنىڭ التىن باسىن.

قوش، امان بول كەڭ جايلاۋ وسكەن جەرىم،

قايتقان قازداي قالىڭ ەل كوشكەن جەرىم.

ەسىل قازاق ەسەيىپ ەل بولا الماي،

يتپەن قۇسقا تالانىپ وشكەن جەرىم.

شىقپاي جاتىپ بەسىكتەن قايعى تورىپ،

سارعالداقتاي جاڭبىرسىز قالعان سولىپ.

قايدا بارساڭ الدىڭدا قورقىت كورى،

نەگە تۋدىق باقىتسىز حالىق بولىپ – دەپ كەلەتىن قازاقى قارا ولەڭدەر ەكەن،بىرنەشە شۋماعىن جاتتاپ الدىم، ەسىل قازاق ەسەيىپ ەل بولا الماي كەتتىك دەگەن بابالاردىڭ زار – مۇڭىنان كەيىن ءتاڭىر بەرگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر – قاسيەتىن بىلە الماي شەتتە جۇرگەن ءوزىمدى جەك كورىپ كەتتىم. بابالارىم قيا الماي كەتكەن قيىرداعى قياقتى مەكەننىڭ ءبىر ءتۇپ جۋسانىن يىسكەسەم دەگەن ويىم ءدال وسى ساتتە الىپ ساعىنىشقا اينالدى، ساعىنىشىم ون بەس جاستان ەندى اسقان وزىمە «كەشىكپەي ەلگە كەتەمىن» دەگەن شەشىم جاساۋىما ءماجبۇر ەتتى.

ەلگە كەتەمىن دەگەنىمدى ەستي سالا انام بايبالام سالدى، اۋزىنان جىرىپ اس بەرگەن قۇلىنىن قاسىنان الىس جۇرگەنگە قايدان قيسىن. اعاڭ وتباسىلى بولسىن، بولاشاقتا بىرگە كەتەمىز دەپ وزدەرىنىڭ ىشكى جوسپارىن دا ايتتى، ءبىراق مەندەگى ۇلى ساعىنىش بولاشاقتى كۇتتىرەتىن ءتۇرى جوق، ارمان – ارعىماعىم اتا جۇرتقا شىلبىرىن ءۇزىپ، شىدەرىن سۇيرەپ بولسادا جەتۋگە دايىن. ءدال وسى جاسقا كەلگەنشە ايتقانىن بۇلجىمايتىن پاتشا جارلىعىنداي قابىلداپ، بەتىنە تۋرا قاراپ قارسى ءسوز ايتىپ كورمەگەن اكەمنىڭ قورقىتىپ تا، ويلانتىپ تا ايتقان اقىلى سانامداعى ساعىنىشقا باسۋ ايتا المادى. اقىرى ەم قونبايتىن اۋىرۋدىڭ الماي قويمايتىنىن بىلگەن اكەم كەتەم دەگەلى مەكتەپتەن دە جارىتىپ ەشتەمە وقىماي جۇرگەنىمدى ەسكەردى مە ايتەۋىر قۇجاتتارىمدى دايىنداپ قولىما بەرمەك بولدى.

ماعان تەز ارادا كەتۋ كەرەك، ال ول جاقتا ۆيزا الۋ ءۇشىن قىرعىن كەزەككە تۇرادى ەكەن. قازاق «قالاۋىن تاپساڭ قار جانار، تامىزىعى تاستان» دەپ تەكتەن – تەككە ايتپاعان بولار. ۇرىمجىدەگى قازاقستاننىڭ ەلشىلىگىنە بارىپ ماعان ۆيزا الماق بولعان اكەم ءبىر قىزمەتكەرىنە مەنىڭ قارسى كەلسە تاۋ سوعاتىنداي تەلەگەي ساعىنىش ارقالاپ الاتاۋعا اسىعىپ جۇرگەن بالا جۇرەگىمدەگى ارمانىمدى ايتسا كەرەك، تەز ارادا ۆيزا الۋ ءۇشىن قازاقستانداعى ءبىر وقۋ ورنىنىڭ انىقتاما قاعازى بولۋى كەرەكتىگىن جايلاپ تۇسىندىرگەن قىزمەتكەر انىقتاما ەمەس قازاقستان تۋرالى انىق تۇسىنىگى جوق ماعان جاقىن ارادا ۆيزا الىپ بەرۋگە كەلىسىم بەرىپتى (وعان اللا رازى بولسىن).

قالادا جۇرگەن اكەمنىڭ ءبىر اپتادان كەيىن ۆيزا دايىن بولادى دەگەن قوڭىراۋىنان سوڭ مۇنشا تەز كەتەتىنىمە سەنە الماعانداي بولعان انام ۇزاق جىلادى، مەيىرىمنەن جارالعان جانارىنان ءاجىمدى جۇزىنە قۇلاعان تامشىلاردى مەنەن جاسىرماقشى بولىپ تەرىس اينالىپ كەتتى. انامنىڭ جىلاعانىن كورگەن ماعان دا وڭاي بولعان جوق، جانار جاسى جۇرەگىمدى قارىس ايىرىپ بارادى. امال نە؟ انامدى دا ءدال بۇلاي قايعىرتىپ، الاڭداتقىم جوق، ءبىراق، بابالارىم  اق نايزانىڭ ۇشىمەن، اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاعان دالانىڭ ءبىر جىرتىعىنا جاماۋ بولسام، ەلگە باس بولماسامدا سايىنا تاس بولايىن  دەگەن ارمانىمدى قايدا قويامىن؟!

قاناعاتسىز پەندەلەر سىرعىعان ۋاقىتتىڭ قادىرىن مۇڭسىز، ءمىنسىز ءجۇرىپ قايدان ءبىلسىن؟ سوڭعى ءبىر اپتا انام الاڭداپ، تۇندەردە ۇيىقتاي الماي تاڭ اتىرىپ ءجۇردى، كەتكەلى وتىرعان مەنىڭ جۇرەگىمە ۋايىم تۇسىرگىسى كەلمەي بارلىعىن مەنەن جاسىردى، مەنىڭ جانىم انام جاسىرعان سايىن جارالانىپ ءوزىمدى قاتىگەز، جەتەسىز ۇرپاقتاي سەزىنىپ ايناعا قاراعان سايىن وزىمنەن جيرەنەتىن بولدىم.

مەن كەتەتىن كۇنى انام ەكى بەتىمنەن كەزەك ءسۇيىپ، ماڭدامايىمنان يىسكەپ قالادان شىعارىپ سالدى، كەتكەلى تۇرعان ماعان جاسىن كورسەتپەي – اق قويعىسى كەلگەن ەدى. ءبىراق، مەن وتىرعان كولىك ورنىنان قوزعالعان ساتتە قۇلاعان جاستار بەتىنە ايعىز – ايعىز جول سالىپ بارا جاتتى...قالا شەتىندەگى جوعارى قارقىندى تاس جولدىڭ بويىندا مەنى اۆتوبۋسقا سالعالى تۇرعان اكەم ماعان جىگەر بەرگىسى كەلىپ « ەلگە بارعانىڭ دۇرىس،جىگىتسىڭ عوي» دەپ ارقامنان قاقتى.

ۇزاق جولعا جول الماق اۆتوبۋس ورنىنان ىڭىرانىپ ازەر  قوزعالدى. جول بويىنداعى تەرەكتەر قولىن بۇلعاپ قيماي قالىپ بارا جاتقانداي. تەرەزەگە تەلمىرىپ وتكەننىڭ ەلەسىن قۋالاپ، اكەمنىڭ تاۋداي  مەيىرىن، انامنىڭ كولدەي كوڭىلىن، اعامنىڭ ۇكىلەگەن ءۇمىتىن ابىرويمەن اقتاۋدىڭ مىندەتتى جانە قيىن جۇمىس ەكەنىن ءدال وسى ساتتە عانا سەزىنگەندەي بولدىم، ءتىل الماي تىلەنىپ كەتكەندە ابىرويمەن ورالسام يگى ەدى. ءبىر ءتۇن جۇرگەن اۆتوبۋس تاڭ اعارا قورعاس شەكاراسىنا تۇمسىعىن تىرەپ توقتادى. ساناۋلى مينۋتتاردان كەيىن مەن قازاقستان توپىراعىنا تابان تىرەيمىن. الىستان كورىنگەن اق باس تاۋدىڭ اسقار شىڭدارى ماعان قولىن بۇلعاپ شاقىرىپ تۇرعانداي، بيىگىنە شىعىپ ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن الاتاۋ مەن اتىراۋدىڭ اراسىنا «ايحاي ،قازاق دالاسى ، مەن كەلدىم» دەپ ارمانسىز ايعايلاپ العىم كەلدى، ءدال وسى جەردە بالا كۇنگى ارمانىم الاتاۋدىڭ اسقارىنا كوز سالىپ تۇردى.

شەكارادان وتكەلى تۇرىپ اناما قوڭىراۋ شالدىم، «اينالايىن، قۇلىنىم، جولىڭ بولسىن. ول جاققا بارعاننان كەيىن تەز ارادا تىركەلمەسەڭ قاماپ تاستايدى دەيدى، قاراقولدار كوپ دەپتە ايتادى، ابايلاپ ءجۇر»، - دەگەننەن كەيىنگى سوزدەردى وكسىك باسىپ ايتا الماي قالدى. ۇرپاعىم دەپ  ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن انامداي قامقور ادام ول جاقتا تابىلا قويار ما؟ ءدال وسى ساتتە جانارىما ۇيىرىلگەن جاستى جانىمداعى جولداستارىمنان جاسىرا الماي توگىپ جىبەردىم، كەيبىرى «العاش ۇزاپ شىعىپ تۇر عوي، بالا ەمەس پە» دەسە، كەيبىرەۋلەرى «جىگىت ادامنىڭ جىلاعانى نەسى» دەپ كەڭكىلدەپ كۇلىپ جاتتى.

ەلدەر ۇركەردەي بولاتىن ۇرەيلى شەكارادان مەن ەش قيىندىقسىز ءوتىپ كەتتىم. كۇزدىڭ العاشقى كۇندەرى كورىنىس بەرىپ، بايتاق دالا التىن تۇسكە بويالىپ جاتىر. كوكبەكتىڭ جازىعىنان وتكەندە بويىمدى الىپ كۇش بيلەدى، شەتى جوقتاي كورىنگەن اپاي ءتوس دالا شۇباتىلىپ جاتىر، تاۋسىلار ءتۇرى جوق، توسىندە اسىققان ءبىزدىڭ اۆتوبۋس عانا. جول بويىنداعى قىپ – قىزىل المالار كوزدىڭ جاۋىن الادى، ءدال وسى ارادان ءتۇسىپ قالعىمدا كەلدى. كورسەتكىشى 120-عا تىرەلگەن اۆتوبۋس تىنىمسىز بەس – التى ساعات جۇرسەدە الماتىنىڭ شەتىندە كورە المادى. وسىنداي جۇگىرگەن اڭ، ۇشقان قۇس جەتپەيتىپ دارقان دالاسى بار قازاقتىڭ ۇرپاعى ەكەنىمدى ماقتان ەتىپ كەلەمىن. الىستان مۇنارتىپ كورىنگەننىڭ بارلىعى مەن ءۇشىن الماتى، ءبىز جاقىنداعان سايىن ول الىستاپ بارادى. ۇزاق جول قالجىراتىپ، تاعاتىم تاۋسىلىپ جىبەردى، اۆتوبۋستىڭ ءجۇرىسى اقىرىنداپ قالعانداي، تۇسە سالىپ جاياۋ جۇگىرسەم بۇدان گورى تەزدەۋ جەتەتىن سەكىلدىمىن.

ءتاتتى ۇيقىمنان جۇرگىزۋشىنىڭ «دايىندالامىز» دەگەن داۋسى وياتتى، تاعى دا تەرەزەگە تەلمىردىم. جارقىراعان قالا كۇندىزگىدەي، قاربالاس تىرلىك قايناپ تۇر،ساعات ءتىلى 23ء-تى كورسەتسە دە كەپتەلگەن كولىكتەر، شۋلاعان ادامدار، قايناعان قان كوشەدەگى ساۋدالار ماعان بىردەن بۇل قالانىڭ كۇندىزگى تىرلىگى قانداي ەكەن دەگەن سۇراق تۋدىردى.   ءبىز سايران ۆوكزالىنان تۇستىك، جان – جاعىمداعى تاقتالاردان بالا كۇنىمدەگى تۇسىنىكسىز جازۋلاردى كورىپ ەجىكتەپ وقىعان بولامىن، الاتاۋدان ەسكەن سالقىن سامال شەكەمنەن سيپاپ، قۇشاعىنا باسىپ مەنى ايالاپ جاتتى. بابالارىم قانمەن قورعاعان دالانى تابانىممەن باسۋعا جۇرەكسىنگەن ادامشا سالماق سالماي، اقىرىن – اقىرىن باسىپ ۆوكزالدىڭ الدىنا شىقتىم. جەتكەنشە مەنى بارىپ نە ىستەيمىن، قايدا قونامىن دەگەن وي مازالاماعان ەكەن، ەندى ەسىمە ءتۇسىپ ۇرەي مەن قورقىنىش بيلەپ جاتار ورىن ىزدەي باستادىم. ۆوكزالدان وڭعا جۇرسەم الدىمنان جارقىراعان ايدىن كول كۇتىپ الادى، جاعاسىندا جۇپ – جۇپ عاشىقتار تۇر، قايتا ارتقا قايتامىن، ۆوكزالدىڭ سول جاعىنا وتسەم الدىمنان كولدەنەڭ كوشە شىعادى، تالدىقورعان، قاپشاعايعا جۇرەتىن قالىڭ تاكسيلەر، قاپتاعان ادامدار... ماڭايدى از كەم اينالىپ ءجۇرىپ ازەر ءبىر جاتار ورىن تاۋىپ تىنىقتىم، تاڭ اتىپ جارىق تۇسسە مىناۋ ارۋ الماتىنىڭ سۇلۋ كەلبەتىن كورسەم دەگەن ءتاتتى قيال تالىقسىتىپ ۇيىقتاتىپ جىبەرىپتى.

ويانسام بولمەنىڭ ءىشى جاپ – جارىق، تەرەزەدەن ۇرلانا كىرگەن التىن كۇن كەۋدەمە ءتۇسىپ جاتىر، بويىما باسقاشا جىلۋ، شۋاق سىيلادى. ورنىمنان اسىعىس تۇرىپ كوشەگە شىقسام قاربالاس تىرلىك جاندانىپ كەلەدى ەكەن. تاس كوشەلەر تابانىما اق مامىقتاي سەزىلىپ، جۇرەگىمە قۋانىش ۇيالاتىپ بارادى. ءيا، مەن تۇرعان قازاقتىڭ دالاسى! كوشەلەرىنەن ءجۇرۋدى مەن قانشاما ارماندادىم دەسەڭىزشى! مەنىڭ ۇيقىمدى ۇرلاعان دا، قۋانتقان دا، جىلاتقان دا، تۇسىمەدە كىرىپ ساعىندىرعاندا دا وسى توپىراق ەدى عوي. سان جىلدىق ارمانىم ءدال ءقازىر ورىندالىپ تۇر،  جەر بەتىندەگى ەڭ باقىتتى ادامنىڭ باقىتى دا مەنىكىنەن ارتىق ەمەس شىعار -  اۋ! ارقامدى كەڭگە سالىپ، كەربەزدەنىپ كوشەسىن بويلاپ باسىم اۋعان جاققا جۇرە بەردىم، بىردە كوزىم جول بويىنداعى «اباي كوشەسى» دەگەن جازۋعا ءتۇستى، بىرنەشە رەت قايتالاپ وقىدىم، ءيا، دۇرىس، اباي كوشەسى ەكەن. باعانادان اياۋسىز تاپتاپ كەلە جاتقانىم اباي كوشەسى ەكەنىن بىلگەندە اياقپەن باسقانىما ارلانىپ جەردەن اياعىمدى الىپ كەتەرلىك امال تاپپاي تىپىرلادىم دا قالدىم، جالعاستى جۇرۋگە دارمەنىم جەتپەيتىندەي، جاتا قالىپ كەۋدەمە باسىپ جىلاپ العىمدا كەلدى. كوشە بويىنا تاستالعان قوقسىقتاردى تەرە ءجۇرىپ الداعى كوشەلەردى كورۋگە اسىعامىن. التىنسارين، وتەگەن باتىر، تىلەندييەۆ ... ءار كوشەنىڭ قيىلىسىندا از تۇرامىندا كەلەسىسىنە جۇگىرەمىن، الدىمداعى قانداي كوشە ەكەن دەپ جەتىپ بولعانشا تاعاتسىزدانىپ كەتەمىن، بوكەيحانوۆ، بايتۇرسىنوۆ، ماقاتايەۆ كوشەلەرى كەزدەسىپ قالسا عوي! بابامنىڭ قانى، انامنىڭ جاسى تامعان دالادا كوشە كەزىپ ماڭدايىمنىڭ تەرى تامىپ كەلەدى، ۋاقىتتىڭ وسىندايدا تەز وتەتىنى بار ەمەس پە، كۇننىڭ قالاي كەش كىرگەنىن بىلمەيمىن، قايتۋ كەرەك بولدى، تاكسي ۇستاسامدا ادرەسىمدى دۇرىس ايتىپ بەرە المايمىن، ءبارى باس شايقايدى دا تەرىس اينالادى. كۇندىز جۇرگەن ىزىممەن قايتىپ كەتسەم قالاي؟ وندا تاڭ اتا جەتەرمىن، ءىزىمدى دۇرىس تابا الماۋىم دا مۇمكىن. كوشە بويىنا شىراقتار جانىپ، قاراڭعىلىق قالاعا كەۋلەپ كىرىپ كەلەدى، بويىمداعى  ۇرەي بارعان سايىن جۇرەگىمنىڭ سوعۋىن تەزدەتتى، امالىم تاۋسىلىپ تەڭسەلىپ كوشە بويىندا كەلە جاتىپ باسىمدى كوتەرگەنىم سول ەدى تۋرا الدىمدا پوليسيا قىزمەتكەرى كەلە جاتىر ەكەن، تۋرا ماعان قاراپ كەلەدى، انام ايتقان ۇستاپ الىپ قاماپ تاستايتىندار وسىلار بولماسىن دەپ تەرىس اينالىپ قاشا جونەلۋ ويىم بولعان ەدى، ءبىراق ۇلگىرە المادىم. قاسىما كەلگەن ساتتە قول – اياعىم جۇرەگىم عانا ەمەس، تۇتاس دەنەم سەلكىلدەپ كەتتى، ماعان ايتقان بىرنەشە اۋىز ءسوزىنىڭ بىرەۋىندە تۇسىنگەنىم جوق، باسىمدى كوتەرۋگە دارمەنىم جەتپەي اياعىمنىڭ ۇشىمەن جەر تەۋىپ تۇرمىن، تاعى ءبىر قايتالادى ، قازاقشا ما، ورىسشا ما ايىرا المادىم، ايتەۋ تۇسىنىكسىز. مەنەن جاۋاپ الا المايتىنىن بىلگەننەن كەيىن يعىمنان ۇستاپ سۇيرەلەي جونەلدى، ءبىر رەت بۇلقىنىپ كورىپ ەدىم قارسىلىق كورسەتۋگە دارمەنىم جەتەتىن ءتۇرى جوق، ارعى بەتتە قالعان انام كوز الدىمنان ساعىم بولىپ وتە شىقتى، بىتكەن دەگەن وسى ەكەن عوي دەپ ويلاعانىمشا بولمادى «قازاقشا تۇسىنەسىڭ بە؟» دەپ سۇرادى. ۋھ! جانىم ازدا بولسا تىنىستاپ، ءبىر ءسوزىن بولسادا تۇسىنگەنىمە قۋانىپ «تۇسىنەمىن» دەپ ايتباقشى بولىپ ەدىم جۇرەگىم اۋزىما تىعىلىپ داۋسىم ازەر دەگەندە شىقتى. «پاسپورتىڭ بار ما كورسەتپەيسىڭ با» دەدى قاتاڭ ۇنمەن، قولىم قالتىراپ پاسپورتتى ۇستاۋعا شامام زورعا جەتتى، اقتارىپ ارى كوردى، بەرى كوردى، ءبىر كەزدە تىركەۋ تۋرالى سۇراماي قايتارىپ بەرە سالعاندا ايقايلاپ جىبەرۋگە شاق قالدىم، بۇدان كەيىنگىسى تىپتەن جامان بولارىن قايدان بىلەيىن، ەرتە قۋانىپ العان ەكەنمىن. «نە شەگىپ كەلەسىڭ؟»، «نەگە قورقىپ تۇرسىڭ؟»، «ۇرلىق ىستەدىڭ بە؟» دەپ قايداعى سۇراقتاردى قويىپ زارەمدى الدى، نەگە قورقىپ تۇرعانىمدى ءوزىم تۇسىنبەي تۇرىپ وعان قالاي تۇسىندىرەرىمدى بىلمەيمىن، كۇمىلجىپ بىردەمەلەر ايتقان بولامىن، ولدا مەنىڭ ءسوزىمدى تۇسىنبەيدى، ءبىر كەزدە قالتامدى تەكسەردىدە ەش نارسە تاۋا الماي، قاناعاتتانارلىق جاۋاپ الا الماي ماعان جانى اشىدى ما كەتە بەر دەدى.

ايالداسام اينالىپ كەلىپ قايتا ۇستاپ الاتىنداي سەزىلدى دە جۇگىردىم العا قاراي، ارتىما قاراپ قويامىن، ەشكىم جوق، ءبىراق ماعان توقتاۋعا بولمايدى، ءبىر كەزدە جۇرۋگەدە شامام كەلمەي ەكى ءبۇيىرىم تۇينەپ قالدى. ەسىمە  الدىمەن سايرانعا بارىپ الىپ سول ارقىلى قوناق ءۇيدى تابايىن دەگەن تاماشا وي كەلدى، وسىندايدا تاكسي توقتاۋشى ما ەدى؟  ەس كەتىپ، جان شىققاندا ءبىر تاكسي سوزىپ تورمىزداپ الدىمنان ءوتىپ بارىپ توقتاماق بولدى، ۇرەي بيلەپ تۇرعان مەن الدىمنان وتە بەرگەن تاكسيدىڭ ەسىگىنە جاعالاسىپ جۇگىردىم، توقتاپ بولعانشا وتىرىپ تا ۇلگىردىم. مەنىڭ مىنا بەينەمە قاراپ شوشىپ كەتتى، بىلەم، سۇيرەگەندەي بولىپ ءتۇسىرىپ جىبەردى. انامنىڭ  ول جاققا بارىپ ءولىپ قالارما ەكەنسىڭ دەگەنى بار ەدى، ولگەن دەپ وسىنى ايتاتىن شىعار، ەشكىم بەتىمنەن قاعىپ كورمەگەن اۋىلدى ساعىندىم، ءقازىر – اق قايتىپ كەتەر ەدىم، بيلەتتى قايدان الۋعا بولار ەكەن دەپ وسى جولدىڭ بويىنا وتىرىپ اعىل – تەگىل جىلاپ العىم كەلدى. ءبىر ساتتە ۇمىت بولعان ءبىر كۇندىك شاتتىعىمدى ەسىمە الىپ تۇرعانىمدا قاسىما تاعى ءبىر كولىك كەلىپ توقتاي قالدى، بۇدان قانداي قورلىق كورەر ەكەنمىن دەپ بۇرىلىپ قاشا جونەلمەك بولعانىمدا «باۋىرىم، قايدا باراسىڭ؟» دەپ قالدى،

• سايران
• مىڭ تەڭگەگە بولاما، جەتكىزىپ قويامىن.

ءدال وسى ارادان قۇتىلۋعا اسىعىپ تۇرعان ماعان ءبىر ەمەس بىرنەشە مىڭ تەڭگە بولسادا بولار ەدى، تەڭگەنىڭ بەتىنە قاراپ دالادا قالار شامام جوق. قۋانىپ كەتتىم، جۇرگىزۋشى جول بويىندا: «مىنا تۇندە سايراننىڭ ماڭايىنان ابايلا» دەپ ۇرەيىمە ۇرەي قوستى، تاكسيدىڭ تەرەزەسىنەن قاراسام الماتىنىڭ بۇگىنگى ءتۇنى قاراڭعى، وتە سۋىق سەزىلدى. قايدا بارسامدا قالماعان قورقىنىش تالىقسىتىپ جىبەرگەندەي بولدى، باسىمدى قۇشاقتاپ تاكسيدىڭ ورىندىعىنا شالقالاي كەتتىم.

ءبىر كەزدە ويىما اعالاپ جان ساقتايىن، بولماسا ۇستەمە اقشا بەرەرمىن دەپ بار جاعدايدى تولىعىمەن  ءتۇسىندىردىم، مىڭ بولعىر جول كورسەتسەڭ بولدى قوناق ۇيگە دەيىن دە جەتكىزىپ قويامىن دەدى. سايرانعا كەلگەننەن كەيىن  كەشەگى جولىم ەسىمە تۇسپەي شيىرلاپ ءجۇرىپ تاپتىق – اۋ ايتەۋ. كوز الدىمنان ءبىر كۇنگى كورگەنىم كوشىپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەنمىن.

تاعى ءبىر تاڭ اعارىپ اتىپتى. ورنىمنان تۇرا سالىپ تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنەن سۇراپ كوشى قون مەكەمەسىنە بارىپ پاسپورتىمدى تىركەۋگە بەرىپ قويدىم دا قوناق ءۇيدىڭ ماڭايىنان بازار ىزدەدىم، كەشەگىدەي ۇزاپ شىعۋعا جۇرەگىم بارمايدى، ءبىر -  ەكى كوشە جۇرگەن سوڭ سارىارقا دەگەن بازار تاپتىم، الماعىم ءبىر ستاكان عانا، ارالاپ ءجۇرمىن، ستاكان تابىلادى، ءبىراق ءبارىنىڭ ساتۋشىسى ورىس، ستاكاننىڭ شەتىندە جازۋلى باعالارىدا جوق ەكەن. اقىرى تاعى ءبىر ۇتىمدى امال ويلاپ تاپتىم، باعاسى وسىدان اسپاس دەپ بەس مىڭ تەڭگە بەردىم دە ءبىر ستاكان الدىم. تاعى بىردەمەلەر سۇرادى، مەن باسىمدى شايقاپ تۇرا بەردىم، ءبىر كەزدە نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن اقشامدى بەردى دە ساتاكاندى الىپ الدى، مەن وسى ءادىستى كەلەسى قاتارداعى ءبىر دۇكەنگە بارىپ ىستەپ كوردىم، ولدا اينالىپ جۇگىرىپ ءجۇرىپ قولىما 4700 تەڭگە اكەلىپ ۇستاتتى، دەمەك ستاكاننىڭ باعاسى 300 دەڭگە بولعانى.

ەرتەسى پاسپورتىمدى الۋعا كوشى – قون مەكەمەسىنە بارىپ ءجۇرىپ ەكى جىگىتپەن تانىسىپ قالدىم، مەنەن از بۇرىن كەلگەن بولسا كەرەك، ەڭ العاش اكەمدى كورگەندە دە ءدال وسىلاي قۋانباعان شىعارمىن، ارالاسا كەلە  پاتەر جالداپ بىرگە تۇراتىن بولدىق. ولار ماعان «يا نە پونيمايۋ رۋسسكيي يازىك» دەگەن ەڭ قىسقا ۇتىمدى جاۋاپ ۇيرەتىپ قويدى، سودان باستاپ مەن كوشەگە شىقسامدا ورىس تىلدەن قينالمايتىن بولدىم...

ءبىر كۇنى ۇشەۋمىز، اسىعىس القىنىپ كوشەدە كەلەمىز. الداعى قورقىنىش سەيىلگەن، جانىمدا سەنىمدى جولداستارىم بار، كوڭىل كۇيىمىز كوتەرىڭكى، قىزىقتى ۇزاق اڭگىمە باستاعانبىز، ءبىر ارەدىكتە مەن «قايدا بارامىز؟» دەپ ەدىم، دوسىم «اباي & بايتۇرسىنوۆقا» دەدى دە اڭگىمەسىن جالعاپ كەتتى، قاتە ەستىپ قالمادىم با؟ قايتالاپ سۇرادىم، جوق، قاتە ەمەس. كوكەيىمە اباي بايتۇرسىنوۆ دەگەن كىم ەدى دەگەن سۇراق تۋدى، اباي دەگەن كىم دەپ سۇراۋدان ارلانىپ كەلەمىن. اباي قۇنانباي قازاقتىڭ باس اقىنى ەكەنىن ەس بىلگەلى بىلەمىن، وندا اباي بايتۇرسىنوۆ دەگەن كىم؟ احمەت بايتۇرسىن شە؟ وسىنداي سۇراقتار مازامدى الدىپ، جولداستارىمنىڭ ارتىندا قالىپ قويامىن، قىزىقتى اڭگىمەنىڭ نە بولىپ كەتكەنىندە دە شارۋام جوق، ءوز قىزىعىم وزىمدە. اۋدەم ۋاقىتتان كەيىن بەتتىڭ ارىن بەلباۋعا ءتۇيىپ «اباي بايتۇرسىنوۆ دەگەن كىم » دەپ سۇرادىم. ەكەۋى ىشەكتەرى قاتقانشا كۇلىپ الدىدا، «ول كىم ەمەس نە. مىنا كەلە جاتقانىڭ  بايتۇرسىنوۆ كوشەسى، ءبىز وسى كوشەنىڭ اباي كوشەسىمەن تۇيىلىسىنە بارامىز» دەدى. كوشە بىلمەگەنىمە ۇيالعانىم جوق، قازاقتىڭ مەن بىلمەيتىن تاعى ءبىر ابايى بار بولماسىن دەپ قىسىلدىم.

 ءبولىنىپ ورگەن اق توقتىنىڭ بورىگە جەم بولارىن الماتى از كۇندە – اق ۇعىندىردى. ورتاق ارمان ارقالاپ الاتاۋدىڭ باۋىرىنا كەلگەننەن بولسا كەرەك ءبىز ۇشەۋمىز جارتى ءداندى دە ءبولىپ جەيتىندەي جاقىن دوستاردان بولىپ كەتتىك. جالپى، تۋعان جەردەن ۇزاپ شىعىپ، ءومىردىڭ قايناعان قازانىنا ءتۇسىپ كورمەگەن پەندەلەردىڭ سىيلاستىقتىڭ قادىرىن جەتە تۇسىنە الماي ءجۇز شايىسىپ قالاتىن كەزدەرى كوپ كەزدەسەدى عوي، ءبىراق، ءدال مىنا قالادا جىعىلساڭ سۇيەپ، جىلاساڭ ۋاتا الماسادا قوسىلىپ بىرگە جىلاۋعادا سەرىك كەرەك ەدى.

وسىدان كوپ وتپەي قۇجاتتارىمدى قۇراستىرىپ، الماتىداعى قازۇۋ-دىڭ جوعارعى وقۋ ورنىنا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم، بۇندا ءبىلىم ساپارىنىڭ ازاپتى دا اۋىر جولىن باستادىم، ەكى ەلدەگى ەكى باسقا تىرشىلىك، ەكى باسقا مادەنيەتتى ايتپاعاندا ءوزىم مىقتى بىلەمىن دەگەن قازاق ءتىلىنىڭ وزىندەگى كوپ ايىرماشىلىقتى دا باستان ۇيرەنۋگە تۋرا كەلدى.

تاعى دا سول قاتىگەز ۋاقىت مەنىڭ ءومىرىمنىڭ ساعات، مينۋتىن تىنىمسىز ۇرلاپ ءجۇرىپ، ءبىر جىلدىق عۇمىرىمدى دا وتكەننىڭ ەنشىسىنە قالدىردى. ادام تاعدىرىن ءوز قالاۋىنداي قىلىپ قولمەن كەستەلەي المايتىنى كەسىمدى شىندىق قوي. تايقى ماڭدايىم تەست مايدانىنان سوققى جەپ، باسقا ءبىر جاقتان ب ا ق سىناۋعا ماجبۇرلەدى. ادام ومىرىندەگى كەيبىر ساتسىزدىكتەر كەيىنگى جەڭىستەرگە ساباق بولادى دەۋشى ەدى، ال كەيبىر ساتسىزدىكتەر ادامنىڭ جىگەرىن قۇم قىلىپ، سەنىمىن سەتىنەتەتىن كەزدەرى دە بولادى ەكەن -  اۋ! مەنىڭ بالا جۇرەگىمنىڭ ءتوزىمىن سىناماق بولعان تاعدىردا دا تالعام بولساشى.

ويلانا كەلە كەلەسى ءبىلىم جولىن شۇرايلى شىعىستاعى قارت سەمەيدەن جالعاستىرامىن دەپ شەشتىم، اباي تۋعان توپىراققا ءبىر اۋناپ السام عۇمىرلىق ازىق بولارداي، الاشتىڭ رۋحاني استاناسى مەنىڭ سەتىنەگەن سەنىمىمدى ءور رۋحقا ايلاندىراتىنداي بولىپ سەزىلدى. داليعان دارقان دالا اسىققان سايىن تاۋسىلىپ بەرسەشى، ەس كەتكەندە ايتەۋىر سەمەيگەدە جەتتىم، قازاق قوعامىنىڭ قاسيەتتى قارا نارلارى دۇنيەگە كەلگەن توپىراعىن باسىپ، كەرىم اۋاسىن جۇتۋدا ۇلكەن باقىت ەكەن.

شەتەلدەن كەلگەن قازاق ازاماتتارىن جوعارعى وقۋ ورنىنا دايىندايتىن، قاسيەتتى قارا شاڭىراق  _ شاكەرىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دايىندىق بولىمىنە كەلگەن دە الدىمنان ۇلاعاتتى ۇستازدار كۇتىپ الدى. كىشكەنتاي عانا قالادا الاتاۋداي ارمانى اسقاق، پەيىلى سارارقاداي كەڭ، اۋزىنان اق جۇرەگى كورىنەتىن اق ەدىل اعايىندار تۇرادى ەكەن. سول ساتتەن بەرى ءبىلىم جولىنداعى مىلتىقسىز مايدان باستالىپ كەتتى، الدىمىزدا تاعى ءبىر ۇلكەن سىناق كۇتىپ تۇر.

مىنە، بۇلار مەنىڭ قازاقستانعا ورالۋ بارىسىنداعى باسىمنان وتكەن ەستەلىكتەردىڭ ەلەۋلى بىرنەشەۋى عانا، مەن انام ويلاعانداي قازاق دالاسىنا كەلىپ اشتان ءولىپ قالمادىم، انامنىڭ ۋايىمداۋىنىڭ دا، مەنىڭ پوليسيا قىزمەتكەرىنىڭ الدىندا سويلەۋگە دارمەنسىز قالعانىمنىڭ دا ءبىر سەبەبى ارعى بەتكە قازاقستان تۋرالى جالعان وسەكتىڭ كوپ تاراۋى. ەلدەر ارعى بەتتە ايتاتىن قازاقستاننىڭ قان كوشەدەن اتىپ كەتەتىن، شاۋىپ كەتەتىن قارا قولدارىن ءوزىم كورگەنىم جوق، « اققا ءتاڭىر جاق»، « تەك جۇرسەڭ توق جۇرەسىڭ»، «جەل سوقپاي ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى»دەپ قازاق تەگىن ايتپاسا كەرەك. وسەمىن دەسەم وشىرۋگە، ورالام دەسەم ورنالاسۋعا كەدەرگى بولعان ەشكىم كورمەدىم، ءبارى شەتتەگى قانداسىم دەيدى، باۋىرىم دەيدى. قازاقتىڭ قانمەن قورعاپ قالعان جەرىندە بار قازاق باسىن قوسسا سىرتتاعى جاۋدا تايساپ قالار ەدى – اۋ! ەسكىرگەن بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنان بوساپ، ەس كىرگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ەرتەڭى نۇرلى بولا بەرمەك.

ارمانىم اداستىرمايدى!

نۇربول مۇراتبەك ۇلى